Kramarzyny — cmentarz ewangelicki

Kramarzyny — po niemiecku Kremerbruch, po kaszubsku Kramarzënë — leżały przed 1945 rokiem w powiecie miasteckim (Kreis Rummelsburg), w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze. Wieś leżała przy bitym trakcie z Bytowa do Miastka, blisko granicy Prus Zachodnich. Cmentarz ewangelicki, o powierzchni około 0,7 hektara, leży na wzgórzu po prawej stronie przy wjeździe od strony Bytowa. Przed cmentarzem ewangelickim rozpościera się cmentarz katolicki.

Zachowało się na nim sporo grobów, żeliwnych krzyży, tablic nagrobnych i metalowych ogrodzeń mogił, a z czasów powojennych — pewna liczba grobów katolickich, którymi opiekują się osiadłe tu rodziny.

Słownik historyczny miejscowości województwa słupskiego zbiera dawne zapisy nazwy: Cremerbroeck w 1618 roku, Kremerbruch w 1628, Kramarzyn w 1638, Kremerbrug w 1662 — a wywodzi ją od kramarzy wędrujących traktem handlowym. Grunty wsi należały w średniowieczu do ziemi tuchomskiej i urzędu bytowskiego; przed lokacją wsi była tu huta szkła, która wkrótce upadła. Wieś lokowano w 1596 roku: 28 września tego roku sołtys Thomas Gast otrzymał polecenie założenia nowej wsi. Do 1624 roku wieś była własnością domeny książęcej, potem dzierżawili ją Puttkamerowie.

Hasło Słownika geograficznego przytacza zapis z 1656 roku: przed wojną stały tu huty szklane, wieś była zasiedlona, a czynszu z hut przychodziło pięćdziesiąt florenów. W 1656 roku zapisano też, że wszystko stoi puste: siedzą tu tylko dwaj ogrodnicy-hutnicy, którzy od czasów polskich dzierżawią świeżo okopaną rolę. Wokół rozciągał się bór milę długi i szeroki, z dębami, bukami i sosnami, a w tym borze — jak zanotowano — mieszkał jakiś Puttkamer.

Według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku Kramarzyny miały nauczyciela i były przypisane do kościoła filialnego w Łubnie (Lubben) w synodzie słupskim, a właściciel wsi współsprawował nad tym kościołem patronat.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczył tu 431 ewangelików i 38 katolików; ewangelicy należeli do parafii w Wałdowie (Waldow), katolików spis odsyłał do parafii w Borzyszkowach, w Prusach Zachodnich. W latach 1901–1902 tutejszy majątek rozparcelowano na 51 gospodarstw rentowych, a na jego gruntach powstały nowe osady. Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon notuje 689 mieszkańców według spisu z 1910 roku.

Własną gminę kościelną utworzono tu 5 kwietnia 1908 roku, przy przebudowie granic parafii tuchomskiej. Złożono ją z części parafii Wałdowo i Tuchomie i pozostawiono pod urzędem parafialnym w Wałdowie; przyłączono do niej także Lonken oraz Groß i Klein Birkhof. Kościół ewangelicki w Kramarzynach stanął na początku XX wieku. Inicjatorem budowy był majster Emil Kösterke, osiadły we wsi w 1901 roku.

W 1912 roku zakończono budowę kościoła i poświęcono świątynię. Organy sprawiono w 1917 roku, nabożeństwa zaś odprawiał co drugą niedzielę pastor z Wałdowa. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś jako gminę kościelną parafii w Wałdowie, oddaloną od Wałdowa o 6,3 kilometra, a dla całej parafii podaje 3500 dusz. Urząd pastora w Wałdowie był wtedy nieobsadzony.

Po 1945 roku ludność ewangelicką wysiedlono, a kościół przejęli katolicy; parafię rzymskokatolicką pod wezwaniem Najświętszego Serca Pana Jezusa erygowano 25 października 1951 roku. Po 1945 roku wieś zasiedlili Kaszubi z okolicznych wsi na Gochach. W 1997 roku cmentarz uporządkowano i odsłonięto na nim tablicę pamiątkową z napisem po niemiecku i po polsku — „Wir sind alle Kinder Gottes. Den Toten der Gemeinde Kremerbruch” i „My jesteśmy wszyscy Dziećmi Bożymi. Zmarłym w gminie Kramarzyny” — pod datą 17 maja 1997 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w dwóch szczegółach. Hasło Słownika geograficznego zalicza Kramarzyny do powiatu bytowskiego, a słownik historyczny podaje, że przez wieki należały do powiatu miasteckiego. Dokument o utworzeniu gminy kościelnej w Kramarzynach, ogłoszony w „Kirchliches Amtsblatt”, nosi datę 5 kwietnia 1908 roku i wszedł w życie 1 lipca 1908 roku. Ernst Müller podaje natomiast, że Lonken oraz Groß i Klein Birkhof przyłączono do parafii w Kramarzynach 1 lipca 1909 roku, a samą parafię utworzono, jak pisze, mniej więcej w tym samym czasie.

Źródła: L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 789; A. Świetlicka, E. Wisławska, „Słownik historyczny miast i wsi województwa słupskiego. Przewodnik bibliograficzny”, Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, Słupsk 1998; E. Gohrbandt, „Ortsgeschichte”, w: „Der Kreis Rummelsburg. Ein Heimatbuch”, 1938, s. 148; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869–1943; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 78–79 (hasło Groß-Tuchen); „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 145.