Kraśniewo — cmentarz mennonicki

W centrum Kraśniewa, po niemiecku Schönau, zachował się cmentarz mennonicki z XIX wieku, założony na parceli zbliżonej do kwadratu, z częściowo ocalałą zielenią obwiednią ze starodrzewu lipowego i jesionowego. Układ wnętrza jest dziś nieczytelny. Przetrwały trzy kute obejścia kwater grobowych, stela nagrobna Johanna Wiensa oraz stela mennonicka Heinricha Pennera, zmarłego w 1859 roku.

Kraśniewo dostało przywilej w 1321 roku od Wernera von Orseln, a sąsiedni Wernersdorf — w 1340 roku od wielkiego mistrza Dietricha von Altenburg, który nadał mu 63 włóki. Od drugiej połowy XVI wieku odprawiano w Kraśniewie i Wernersdorfie ewangelickie nabożeństwa, a obie wsie miały własnych pastorów; w Kraśniewie umarł w 1608 roku Johann Rienath, powołany za czasów Modestusa Hellinga, pierwszego duchownego ewangelickiego w Wernersdorfie.

W 1617 roku tutejsi ewangelicy rozebrali swój podupadły dom modlitwy, a zgody na odbudowę nie otrzymali. Od 1617 roku obsługiwali ich duchowni z Wernersdorfu, dzisiejszej Pogorzałej Wsi. Ksiądz Jan Wiśniewski przytacza zapis wizytacji z 1647 roku, według którego działała wtedy w Kraśniewie szkoła innowiercza — wizytator nazwał ją „heretycką” — a pastor co trzecią niedzielę odprawiał nabożeństwo w domu prywatnym. W siedemnastym i osiemnastym wieku powstały w Kraśniewie gospodarstwa kolonijne, należące także do mennonitów; w 1776 roku odnotowano tu sześć rodzin anabaptystów, wśród nich rodzinę Wiens.

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Schönau jako wieś na prawie chełmińskim z 34 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 382, w tym 120 ewangelików, 236 katolików i 26 mennonitów. Ewangelicy i katolicy należeli do parafii w Pogorzałej Wsi; miejscowość miała własny okręg szkolny. W 1885 roku na 348 mieszkańców przypadało tu 206 katolików i 140 ewangelików; spis notuje przy tym 2 innych chrześcijan i potwierdza przynależność wsi do parafii ewangelickiej i katolickiej w Wernersdorfie.

Parafia ewangelicka w Wernersdorfie liczyła w czasach Harnocha 553 dusze i miała jeden cmentarz.

Ewidencja wymienia ten cmentarz pod pozycją 74, z położeniem w centrum wsi, i datuje go na XIX wiek. Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Malbork na lata 2022–2025 opisuje go jako małą nekropolię mennonicką, uporządkowaną w ostatnich latach, na której przetrwało kilkanaście nagrobków. Wymienia między innymi dwie metalowe obudowy grobów, w tym jedną z tablicą z nazwiskiem Johanna Wiebe zmarłego w 1881 roku, oraz dwie piaskowcowe stele z motywami charakterystycznymi dla kultury mennonickiej.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. J. Domino uznaje cmentarz za wyłącznie mennonicki, a wyciąg z wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków nazywa go cmentarzem ewangelickim.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Pogorzała Wieś (Wernersdorf) i podaje tu 132 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau, powiat malborski, strona 15 druku, pozycja 113; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 445, hasło Wernersdorf; J. Domino, opracowanie cmentarzy mennonickich Żuław; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Malbork na lata 2022–2025 (uchwała nr XXXIX/310/2022 z 28 grudnia 2022 roku); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 158–159, pozycja 123; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37; J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII — XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” XVIII, 2017, s. 48.