Krastudy — cmentarz ewangelicki

Cmentarz podworski w Krastudach dokumenty gminy Mikołajki Pomorskie umieszczają w centrum wsi, na wzniesieniu, na działce numer 113 w obrębie Krastudy. W państwowej ewidencji gruntów i budynków działka figuruje pod tym numerem, a na zdjęciu lotniczym widać w tym miejscu zadrzewioną kępę na łagodnym wyniesieniu pośród pól, po zachodniej stronie drogi przez wieś. Gminna ewidencja zabytków opisuje go jako ewangelicki i datuje na XIX–XX wiek, a wojewódzka prowadzi go krócej — jako cmentarz podworski. Program opieki nad zabytkami gminy Mikołajki Pomorskie na lata 2024–2027 ujmuje w gminnej ewidencji zabytków cmentarz podworski — ewangelicki, położony w centrum wsi, na wzniesieniu. W rejestrze zabytków województwa pomorskiego ani w ewidencji Narodowego Instytutu Dziedzictwa cmentarza nie ma.

Krastudy, po niemiecku Krastuden, były dobrami rycerskimi w powiecie sztumskim; dziś należą do gminy Mikołajki Pomorskie. Słownik geograficzny liczy tu 1715 mórg obszaru, dwadzieścia dwa budynki i osiem domów oraz 87 katolików i 60 ewangelików; parafię i szkołę wskazuje w Nowym Targu, a pocztę w Starym Targu. W tym samym haśle zapisano uwagę: „Nazwy bardzo przy tej wsi poprzekręcano”. W tym miejscu wymieniono pięć form nazwy: 1402 Cracztude, 1408 Kraczhut, później Cracztudo, 1442 Kranzstuden, 1608 Krastudy.

W 1608 roku Krastudy należały do Małgorzaty Brant, z domu Rabe, około 1650 roku do Szeliskich, a w 1804 roku do Kodlińskiego. Słownik geograficzny (tom wydany w 1883 roku), wyliczając dawnych posiadaczy Krastud, dodawał wiadomość o wartości tych dóbr rycerskich. Według tego zapisu w 1804 roku Krastudy były oszacowane na 15 000 talarów.

Pruskie księgi hipoteczne podają ciąg właścicieli Krastud: Stanisław Szeliski, od 1735 roku jego syn Adam (po podziale z bratem Andrzejem), od 1793 roku spadkobiercy Adama, rodzeństwo Modlińskich — Aleksander, Scholastyka Bardzińska, Domicela Sokołowska, Józefa Magnuska i Cecylia Mniewska — od 1803 roku Karol Szeliski, od marca 1820 roku Ferdinand Brachvogel, a od czerwca 1820 roku hrabia Antoni Sierakowski. W wykazie wasali z 1774 roku jako właściciel figuruje 70-letni Hipolit Sielski, wówczas w podróży.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku ujmuje Krastudy w dziale obwodów dworskich. W tym dziale zapisano 119 mieszkańców — 54 mężczyzn i 65 kobiet — w siedmiu domach i dwudziestu jeden gospodarstwach; było wśród nich siedmioro ewangelików i 112 katolików. Ewangelicy należeli do parafii Groß Rohdau, leżącej poza powiatem sztumskim, katolicy do parafii w Altmark, czyli w Starym Targu. W spisie z 1910 roku naliczono w obwodzie dworskim 83 mieszkańców, z których 58 mówiło po polsku, a szesnaścioro po niemiecku — wśród tych ostatnich było sześcioro ewangelików i dziesięcioro katolików.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Słownik geograficzny podaje w Krastudach 60 ewangelików, a spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku — siedmioro. Te same liczby co Słownik geograficzny — 1715 mórg, 22 budynki, 8 domów, 87 katolików i 60 ewangelików — notował dla Krastud urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej z 1868 roku (Jacobson, s. 198–199), który podaje też łącznie 147 mieszkańców. Słownik geograficzny podaje jako właściciela w 1804 roku Kodlińskiego, a pruskie księgi hipoteczne — od 1803 roku Karola Szeliskiego.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Rodowo (Groß Rohdau) i podaje tu 6 ewangelików w obszarze dworskim.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom IV, hasło Krastudy; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, powiat Stuhm, strona 72, pozycja 113; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku, powiat Stuhm, obwody dworskie, pozycja 104; gminna ewidencja zabytków gminy Mikołajki Pomorskie; Program opieki nad zabytkami gminy Mikołajki Pomorskie na lata 2024–2027; wojewódzka ewidencja zabytków; państwowa ewidencja gruntów i budynków, działka 221602_2.0002.113 w obrębie Krastudy; ortofotomapa Geoportalu; Program opieki nad zabytkami gminy Mikołajki Pomorskie na lata 2024–2027 (uchwała nr LIV/381/2024 z 13 marca 2024 roku); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 4 (s. 1), nr 1094 (s. 49); „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. IV, hasło „Krastudy”; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 77; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Gdańsk 1868, s. 198–199.