Krojanty — dawny kościół ewangelicki

Kościół ewangelicki w Krojantach, po niemiecku Krojanten, wzniósł w 1892 roku właściciel majątku, baron Eckardstein. Jest murowany z cegły, neogotycki, z wysmukłą wieżą od frontu zwieńczoną wysokim hełmem ostrosłupowym.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Krojanty należały do Anny Constantii von Jatzkau z domu von Hoym i jej synów Gneomara Ernsta i Alexandra Bogislawa, od 1729 roku do Franza von Weihera, potem do jego syna Franza Karla, od 1763 roku do jego siostry Sophii Constantii, zamężnej von Somnitz, od 1777 roku do jej syna Franza Christopha von Somnitza, a od 1778 roku do Jakuba Schur-Lipińskiego. W wykazie wasali z 1774 roku Krojanty figurują wśród dóbr Franza von Somnitza. Słownik geograficzny, opisując dobra rycerskie o obszarze 3029 mórg i wieś o obszarze 506 mórg, podaje, że pod koniec XVIII wieku polscy dziedzice utrzymywali w Krojantach prywatną kaplicę.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył w Krojantach 63 mieszkańców wsi, w tym 56 ewangelików. W obszarze dworskim Krojant ten sam spis naliczył 266 mieszkańców, wśród nich 160 ewangelików. Wieś należała wtedy do parafii ewangelickiej w Chojnicach, szkoła była w Kłodawie.

W marcu 1926 roku prasa niemiecka donosiła, że wojewoda, z polecenia Ministerstwa Rolnictwa i w porozumieniu z ministerstwem wyznań, wezwał ewangelicką gminę kościelną w Krojantach do przekazania kościoła gminie katolickiej 16 marca 1926 roku, co według tych doniesień nastąpiło staraniem katolickich mieszkańców, prowadzonych przez ich proboszcza. Według tych doniesień kościół zbudował w 1893 roku dla swoich współwyznawców ewangelicki właściciel majątku, baron von Eckardstein, i przez 33 lata pozostawał on w niekwestionowanym posiadaniu gminy ewangelickiej; przez jego utratę ewangelicy z wielu okolicznych miejscowości mieli być zmuszeni szukać posługi kościelnej w Chojnicach, odległych od sześciu do dwunastu kilometrów.

Strona diecezji pelplińskiej podaje, że 12 grudnia 1926 roku, po przejęciu świątyni od Skarbu Państwa na potrzeby kultu katolickiego, proboszcz chojnickiej fary, ksiądz Bolesław Makowski, poświęcił ją i nadał jej tytuł Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny. Po 1926 roku ustanowiono przy kościele katolicką filię parafii chojnickiej, a w lipcu 1935 roku wieś otrzymała kuratusa, księdza Leona Januszewskiego. Samodzielną parafię w Krojantach erygował biskup Stanisław Wojciech Okoniewski dekretem z 1 stycznia 1936 roku.

W czasie drugiej wojny światowej kościół częściowo zniszczono; odbudowano go w 1947 roku, ale bez wieży. Zrekonstruowano ją podczas generalnego remontu w latach 1995–1997. Rejestr zabytków województwa pomorskiego wymienia obiekt pod numerem A-1621, wpisany decyzją z 3 marca 1997 roku, jako „kościół ewangelicki, ob. rzym.-kat. par. pw. Niepokalanego Poczęcia NMP, 1892, 1945, 1996”. W tym samym rejestrze figuruje zespół dworski Eckardsteinów z 1884 roku — dwór i park z aleją — pod numerem A-1682, wpisany decyzją z 15 listopada 1984 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Andrzej Lorbiecki (2020) podaje, że baron Eckardstein zbudował kościół w 1883 roku, a w 1926 roku kościół i cmentarz przeszły w ręce katolików; rejestr zabytków i większość źródeł atlasu datują budowę na 1892 rok, a dwie gazety niemieckie z marca 1926 roku, powtarzające jedną depeszę z Gdańska — na 1893 rok.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Chojnice (Konitz) i podaje tu 34 ewangelików (razem z przyległymi osadami) i 161 w obszarze dworskim.

Źródła: Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku, powiat chojnicki, gmina Chojnice; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau, powiat Konitz, poz. 39 i 99; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. IV, hasło „Krojanty” (2.); wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; A. Lorbiecki, „Inwentaryzacja cmentarzy na terenie gminy Chojnice”, cz. II, „Zeszyty Chojnickie” 36 (2020), s. 140–142; wykaz parafii na stronie diecezji pelplińskiej (odczyt 13 października 2026 roku); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 355 (s. 15), nr 1307 (s. 118); „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 58; „Bünder Tageblatt” (Bünde), 17 marca 1926 roku, s. 1 (obraz strony: Universitäts- und Landesbibliothek Münster, Deutsches Zeitungsportal); „Stuttgarter Neues Tagblatt” (Stuttgart), 20 marca 1926 roku, s. 12 (obraz strony: Württembergische Landesbibliothek, Deutsches Zeitungsportal).