Krokowa — cmentarz ewangelicki

Cmentarz w Krokowej, po niemiecku Krockow, to przykościelne założenie parafialne o owalnym zarysie, otoczone kamiennym murem z trzema bramami; wojewódzka ewidencja datuje je na wiek dziewiętnasty i prowadzi jako dawny cmentarz ewangelicki, obecnie rzymskokatolicki. Nekropolia pozostaje czynna.

Obok cmentarza stoi świątynia, przy której go założono: neogotycki kościół o rzucie w kształcie krzyża, z dwiema wieżami od zachodu. Agathon Harnoch opisuje wyłącznie kształt rzutu, wezwania nie podaje; rejestr zabytków województwa pomorskiego prowadzi świątynię pod wezwaniem świętej Katarzyny Aleksandryjskiej (nr A-1582 z 11 marca 1996 roku). Rejestr datuje budowlę na lata 1833–1850.

Według Harnocha stary kościół, zbyt ciasny, rozebrano w 1847 roku, a nowy wzniósł w latach 1847–1849 patron, hrabia Gustav Adolph von Krockow, który sam sporządził plan i uzyskał tytuł mistrza murarskiego; nowy kościół poświęcono 10 maja 1850 roku. Wschodnia część budowli nie jest prezbiterium, lecz kryptą grobową rodziny hrabiowskiej, z osobnym wejściem od wschodu. Poprzednia świątynia — murowana nawa z prezbiterium i drewnianą wieżą — powstała według napisu w 1498 roku, według Harnocha prawdopodobnie na miejscu starej drewnianej kaplicy; została wzniesiona przez „Wawrzyńca von Krockow Mocnego” i była pierwotnie filią kościoła klasztornego w Żarnowcu.

Krokowa była przed 1945 rokiem najsilniejszym ośrodkiem ewangelickim tej okolicy — za sprawą rodu von Krockow. Jest też na tym obszarze przypadkiem osobnym: tutejszy ośrodek nie był luterański, lecz kalwiński. Już pod koniec XVI albo na początku XVII wieku ówczesny hrabia von Krockow, uczestnik wojen religijnych we Francji za Henryka IV, powołał tu duchownego reformowanego. Wizytacja parafii Żarnowiec notuje przy wsi Wysoka, że jej właściciel — pan Krokowski, ewangelik — nie daje proboszczowi żarnowieckiemu nic, ponieważ „odłączył się od tej parafii i przystał do krokowskiej”. Ten sam Krokowski trzymał większą część sąsiednich Lętowic i również tam nie płacił.

Zapis pochodzi z wizytacji biskupa Mikołaja Alberta Gniewosza z 1649 roku: przypis wydawcy odsyła przy samym haśle Żarnowiec do kodeksu pelplińskiego z tą wizytacją, a nagłówek mówiący o wizytacji biskupa Hieronima Rozrażewskiego z 9–11 lipca 1596 roku wydawcy dodali od siebie. Wizytacja z 12 lutego 1702 roku zapisała, że tutejszy kościół — murowany od fundamentów, ufundowany przez żarnowieckie zakonnice i będący filią parafii w Żarnowcu — jest „zajęty przez kalwinistów, którzy mieli tu swojego predykanta”; paramenty, obrazy i relikwie zdołano stamtąd wynieść.

Współistnienie dwóch wyznań ciągnęło się przez cały wiek XVIII. Za duchownego reformowanego Johanna Samuela de Younga (1747–1762) wybuchł spór między reformowanymi a luteranami, którym sprzyjał ówczesny właściciel Krokowej; po śmierci de Younga stanowisko duchownego reformowanego pozostawało nieobsadzone przez dziewiętnaście lat, a w 1763 roku hrabia powołał luterańskiego duchownego Petera Zwonkowskiego. Po jego odejściu w 1781 roku dekret królewski ustanowił w Krokowej kościół symultaniczny, z którego korzystały oba wyznania, i w tym samym roku powołano reformowanego duchownego Samuela Hartmanna. Obie wspólnoty połączono dopiero za Adolpha Wisselincka, który objął tu urząd duchownego reformowanego 30 listopada 1828 roku.

Zestawienie struktury Kościoła ewangelickiego Prus Zachodnich podaje przy Krokowej inną datę: parafia „była pierwotnie reformowana i od 15 lipca 1818 roku stała się kościołem symultanicznym”. Po 1816 roku Krokowa należała do diecezji puckiej, wcześniej — od podziału z 1773 roku — do inspekcji skarszewskiej. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje w Krokowej 90 mieszkańców: 49 luteranów, 34 reformowanych i 7 katolików, przy siedemnastu paleniskach; wymienia też jeden kościół ewangelicki oraz — osobno — parafię luterańską i parafię reformowaną tej samej nazwy, co potwierdza symultaniczny charakter świątyni.

Liczby dotyczą tu kilku różnych jednostek i nie należy ich mylić. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Krockow 12 budynków mieszkalnych i 286 mieszkańców, w tym 255 ewangelików i 31 katolików. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Żarnowcu; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Słownik geograficzny ma tu dwa zapisy. Pod hasłem „Krokowo” podaje dla dóbr wraz z wybudowaniami Glinki i Nowy Dwór 62 włóki, 255 ewangelików i 31 katolików w dwunastu domach. Osobne hasło „Glinki” dotyczy samej osady należącej do Krokowej i notuje w niej 31 włók, 24 katolików, 52 ewangelików i pięć domów mieszkalnych, z parafią w Żarnowcu oraz szkołą i pocztą w Krokowej. Liczby te nie są sprzeczne: mniejsze dotyczą części obszaru objętego większymi.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał w obwodzie dworskim Krokowa 217 mieszkańców, z czego 202 ewangelików i 15 katolików; gminy wiejskiej o tej nazwie spis nie zna. Według statystyki Harnocha w 1890 roku cała parafia liczyła 3600 dusz; rocznie przypadało w niej sto czterdzieści chrztów, dwadzieścia osiem ślubów i osiemdziesiąt osiem pogrzebów; parafia obejmowała kilkadziesiąt miejscowości, od Karwieńskich Błot i Glinek po Żarnowiec. Harnoch zapisał też, że cmentarz w Krokowej jest własnością kościoła, i odnotował miejscowy zwyczaj pogrzebowy: przy śpiewie zażywano poczęstunku, pito wódkę, po czym śpiewano dalej.

Niektórych członków rodu von Krockow pochowano nie w kaplicy grobowej, lecz na cmentarzu przykościelnym.

Według pruskich ksiąg hipotecznych dobra krokowskie — Krokowa, Minkowice i kilka sąsiednich wsi — należały do Kaspara Reinholda von Krockowa, od 1782 roku do Heinricha Joachima Reinholda, a od 1796 roku do jego syna, hrabiego Alberta Kaspara Ewalda von Krockowa. W wykazie wasali z lat 1774–1775 jako ich właściciel figuruje 54-letni Kasimir Reinhold von Krockow, rotmistrz w stanie spoczynku.

W 1891 roku dobra krokowskie liczyły 2650 hektarów i były zapisane jako hrabstwo hrabiego Döringa von der Wickerau von Krockow. Ten sam ród figuruje jako właściciel w księgach z 1903, 1909 i 1912 roku; w 1912 roku fideikomisem, liczącym 2478 hektarów, z cegielnią, gorzelnią, mleczarnią spółdzielczą i tartakiem, władał rotmistrz rezerwy Döring von der Wickerau hrabia von Krockow, a zarządzał nim Max Blankenberg. Jeszcze w 1928 roku polska księga adresowa podaje przy Krokowej „Doering Krokow hr.” i 2600 hektarów. W latach 1926, 1929 i 1937 część tych dóbr wpisano do wykazów ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu. Spośród nich 300 hektarów z wykazu z 1926 roku, z obrębów Koślinki, Parszczyce, Minkowice, Goszczyno, Łętowice i Sobieńczyce, państwo przymusowo wykupiło, a w listopadzie 1929 roku przyznało za nie 220 313 złotych.

W 1945 roku, po wysiedleniu Niemców, nabożeństwa ewangelickie ustały, a kościół splądrowano. W 1946 roku przejęto go na kult katolicki; dziś jest to kościół parafialny pod wezwaniem świętej Katarzyny Aleksandryjskiej.

W 1995 roku znaleziono na cmentarzu nagrobek rodziny Hevelke z 1812 roku. Według tablicy ustawionej przy nim płyta leżała ukryta pod trawnikiem i przypadkiem odsłonił ją proboszcz Marek Kabsz; za zgodą rodziny Hevelke z Gdańska nagrobek przejęło Muzeum w Krokowej. Tablica przypomina, że najsłynniejszym członkiem rodu był astronom Jan Heweliusz, znany pod łacińską formą nazwiska.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Według rejestru zabytków budowla pochodzi z lat 1833–1850, według Harnocha zaś stary kościół rozebrano w 1847 roku, a nowy wzniesiono w latach 1847–1849. Według jednego zapisu kościół symultaniczny ustanowił w Krokowej dekret królewski z 1781 roku, według zestawienia struktury Kościoła ewangelickiego Prus Zachodnich stał się nim 15 lipca 1818 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 166 ewangelików w obszarze dworskim, a w całej tutejszej parafii 2646 dusz.

Źródła: F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 592; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Putzig, s. 66, poz. 74; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. II, hasło „Glinki” (3.), i t. IV, hasło „Krokowo” (1.); A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 449–450; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt II: rejencja gdańska, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 166–167, nr 136; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), streszczenie księga G24 (wizytacja 1702); „Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozrażewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae”, wyd. S. Kujot, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu I–III, Toruń 1897–1899, s. 305–306; „Evangelische Kirche” — struktura Kościoła ewangelickiego Prus Zachodnich, westpreussen.de (podział na inspekcje od 1773 i diecezje od 1816); rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego (Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku) oraz wojewódzka ewidencja zabytków; tablica „Hevelius — Hevelke” przy nagrobku (fot. A. Godfrejów-Tarnogórska, 28 listopada 2020); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 654 (s. 26), nr 1449 (s. 153); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 180, pozycja 189; „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 182; „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, Stettin 1903, s. 58–59; „Handbuch des Grundbesitzes”, Prusy Zachodnie, 1909, s. 108; E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 82–83; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1926 nr 2 poz. 14, pozycja 238; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1929 nr 9 poz. 74, pozycja 10; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 201; „Pomorski Dziennik Wojewódzki” 1930, nr 4, poz. 40; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1176; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 39.