Królewo — cmentarz protestancki przy kościele św. Mikołaja

Królewo, przed 1945 rokiem Königsdorf, leży w gminie Stare Pole w powiecie malborskim. Wojewódzka ewidencja zabytków wymienia pod adresem Królewo 27, na terenie kościelnym, trzy osobne obiekty: kościół parafialny świętego Mikołaja z 1820 roku wraz z otaczającym cmentarzem, układem zieleni wysokiej i murem cmentarnym, przykościelny cmentarz rzymskokatolicki z XIV wieku oraz — bez datowania — cmentarz protestancki.

Kościół z cmentarzem jest wpisany do rejestru zabytków pod numerem A-1457 decyzją z 27 maja 1994 roku. Park z przełomu XVIII i XIX wieku, wiązany wcześniej z tym założeniem, leży według ewidencji gdzie indziej: w zachodniej części wsi, na północ od terenu kościelnego, i jest dawnym parkiem przydomowym, dziś ogólnodostępnym.

Agathon Harnoch zapisał, że w 1565 roku rzymskokatolicki proboszcz Friedrich Eichenbruch, urzędujący w Królewie, przeszedł wraz z dużą częścią swojej gminy do Kościoła ewangelickiego. Abraham Hartwich, który nazywa tego proboszcza Theodoricusem (Dietrichem) Eichenbruchem, podaje za Efraimem Praetoriusem, że potajemnie porzucił on wiarę rzymską i miał głosić w wielkim kościele w Królewie kazania ewangelickie; w 1565 roku kazał wstawić do kościoła okno ze swoim imieniem i dewizą „Verbum Domini manet in aeternum” — „Słowo Pańskie trwa na wieki”. Gdy 22 grudnia 1617 roku zmarł pastor Brandan Regius, duchowni katoliccy nie zgodzili się na pogrzeb na tutejszym cmentarzu i pochowano go 2 stycznia 1618 roku na cmentarzu świętego Jerzego w Malborku — tak podaje Abraham Hartwich.

Później luteranie mieli tu jednak własne miejsce pochówku: według Jana Wiśniewskiego wizytacja z 24 maja 1749 roku, odnotowując zgodne współżycie obu wyznań w Królewie, stwierdziła, że luteranie byli grzebani na tutejszym cmentarzu przykościelnym i mieli na nim wydzieloną środkową część od strony południowej, w odległości jednego pręta od kościoła. Luteranie używali z początku tutejszej świątyni katolickiej, ale później ich stąd wypędzono — i wtedy, w 1618 roku, wznieśli własny dom Boży w sąsiednim Kaczynosie, odnowiony w 1705 roku i stojący za czasów Harnocha. Do 1618 roku Królewo pozostawało siedzibą tutejszego proboszcza ewangelickiego; potem stało się jedną z miejscowości szkolnych parafii, obok Jonasdorf, Königshof, Schönwiese i Sommerort.

Wizytacja z 1700 roku, przywołana przez Jana Wiśniewskiego, zapisała, że luteranie mieli w Królewie szkołę z nauczycielem, który korzystał z ogrodu ogrodzonego przez luterańskich gospodarzy; każdy gospodarz płacił mu 8 groszy rocznie, ubodzy po 4 grosze. Parafia liczyła 600 dusz i miała jeden cmentarz.

Bernhard Schmid w inwentarzu zabytków powiatu malborskiego z 1919 roku podaje, że mur wokół cmentarza przykościelnego zbudowano w 1683 roku. W posadzce kościoła leżały płyty nagrobne tutejszych gospodarzy z gmerkami z lat 1591–1696, a na cmentarzu Schmid opisał pięć nagrobków z piaskowca. Trzy z nich, rokokowe stele z jednego warsztatu, zdobione liśćmi i muszlami, postawiono Cordulii Sielmann z domu Lückfett, zmarłej w 1787 roku w Kaczynosie, Cordulii z domu Sielmann, żonie Samuela Wunderlicha z Królewa, zmarłej w 1795 roku, i Annie Reginie Wunderlich, zmarłej w 1788 roku; dwa klasycystyczne, w formie wydłużonego sześcianu z wazą, upamiętniały gospodarza Jacoba Wunderlicha (1733–1803) oraz gospodarza na prawie chełmińskim z Schönwiese, zmarłego w 1822 roku, i jego żonę Annę Marię z domu Krüger, zmarłą w 1827 roku.

Dawny kościół z muru pruskiego rozebrano w 1816 roku jako grożący zawaleniem; kamień węgielny pod nowy położono 20 września 1820 roku, a poświęcono go 22 lipca 1821 roku. W 1844 roku dobudowano murowaną wieżę według projektu gdańskiego inspektora budowlanego Steina.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje pod hasłem „Königsdorff, Rothebude” łącznie 317 mieszkańców: 110 luteranów, 201 katolików i 6 mennonitów, przy parafii luterańskiej w Kaczynosie i kościele katolickim na miejscu. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Königsdorf jako wieś na prawie chełmińskim. Notował tu 24 budynki mieszkalne i 340 mieszkańców, w tym 141 ewangelików i 199 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Kaczynosie; katolicy — do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zastał tu 358 osób — 181 ewangelików i 177 katolików. Parafię ewangelicką notuje w Kaczynosie (Katznase), katolicką w Królewie. Tak samo przypisuje wieś spis z 1 grudnia 1910 roku, który podaje przy Królewie parafię ewangelicką Katznase, parafię katolicką Königsdorf oraz urząd stanu cywilnego i obwód urzędowy Katznase.

Nazwa Königsdorf powtarza się w Prusach Zachodnich kilkakrotnie: Harnoch prowadzi osobno Königsdorf malborskie, Königsdorf w powiecie kościerskim, wymienione wśród miejscowości szkolnych parafii w Lipuszu, oraz kolonię tej nazwy w rejencji kwidzyńskiej, założoną przez króla Fryderyka Wilhelma III w 1829 roku, z parafią wydzieloną w 1857 roku. Wieś malborska należała do parafii w Kaczynosie, nie w Lipuszu, który dzieli od niej osiemdziesiąt dziewięć kilometrów. Kościół i cmentarz w Kaczynosie są opisane osobno.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Abraham Hartwich podaje, że pastor Brandan Regius zmarł 22 grudnia 1617 roku, a ksiądz Andrzej Starczewski — że Regiusa powołano w 1618 roku na pierwszego pastora w Kaczynosie i że wzmiankowano go w 1637 roku. Agathon Harnoch nazywa proboszcza Eichenbrucha Friedrichem, a Abraham Hartwich — Theodoricusem (Dietrichem).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Kaczynos (Katznase) i podaje tu 99 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Marienburg, s. 12, poz. 58; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 429 (hasła Katznase i Fischau); Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig. Auf Grund der Ergebnisse der Volkszählung vom 1. Dezember 1910, Berlin 1912; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 34, nr 57; wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Stare Pole, pozycje 66–68 i 77; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego (stan na 30 czerwca 2026), powiat malborski, gmina Stare Pole; grabsteine.genealogy.net — inwentaryzacja nagrobków; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 259; ks. A. Starczewski, „Polichromia kościoła bł. Doroty z Mątów Wielkich w Elblągu”, „Studia Elbląskie” 2 (2000), s. 148; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, I: „Die Städte Neuteich und Tiegenhof und die ländlichen Ortschaften”, Danzig 1919, s. 81–86; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 148, pozycja 53; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35; J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” XVIII, 2017, s. 63–64, 80.