Krzemieniewo — cmentarz ewangelicki, dziś parafialny (350 metrów od kościoła)

Cmentarz parafialny w Krzemieniewie, po niemiecku Krummensee, w powiecie człuchowskim leży około trzystu pięćdziesięciu metrów od kościoła i od otaczającego go cmentarza przykościelnego. Jest nadal czynny i służy miejscowej parafii rzymskokatolickiej pod wezwaniem Chrystusa Króla.

W 1354 roku wielki mistrz Winrych von Kniprode nadał Hermanowi Schutsakowi sześćdziesiąt cztery włóki na prawie chełmińskim, w zamian za służbę wojenną z koniem i zwykłe ciężary. W 1378 roku komtur człuchowski Konrad von Wallenrode dodał Jakubowi Krusemu dziesięć włók nadwyżki. W 1410 roku dziekan chojnicki Mikołaj zaliczył tutejszy kościół parafialny do swojego dekanatu, a po Reformacji arcybiskup Gembicki przyłączył go w 1617 roku do nowo utworzonego dekanatu czarnieńskiego.

Zbór protestancki istniał w Krzemieniewie od drugiej połowy XVI wieku. Ksiądz Panske wymienia tutejsze dobra — podaje dla nich polską nazwę Kromża — wśród majątków ziemskich, na których zbory luterskie powstały, jak pisze, „na świeżym korzeniu”. W wizytacji Trebnica z 1653 roku brak wiadomości o dawnym katolickim kościele; wizytator donosi wyłącznie, że we wsi istniał nieprawnie zbór luterski.

Zbór miał własny budynek. Inwentarz zabytków sztuki powiatów chojnickiego i człuchowskiego z 1887 roku opisuje go jako szachulcowy, z drewnianą, oszalowaną deskami wieżą, wzniesiony w drugiej połowie XVIII wieku, i wylicza w nim mosiężną misę chrzcielną z XVII stulecia o średnicy pięćdziesięciu centymetrów, dwa stare dzwony oraz starą granitową płytę nagrobną z napisem wykonanym literami łacińskimi, którego treści nie dało się odczytać. Dzisiejszy kościół filialny Chrystusa Króla, szachulcowy, datowany na 1629 rok i na XVIII wiek, figuruje w rejestrze zabytków województwa pomorskiego pod numerem A-102, na mocy decyzji z 21 lutego 1959 roku.

W pruskich księgach hipotecznych odnotowano, że dział A Krzemieniewa należał częściowo do Georga Ludwiga von Wranke-Deminskiego, częściowo do Kleistów, od 1742 roku do Egidiusa Ewalda von Kleista, a od 1767 roku do Dionizego Dorpowskiego; dział B — po Christianie Henningu i od 1764 roku Friedrichu Wilhelmie von Kleistach — od 1772 roku do synów tego ostatniego, Wilhelma Franza i Karla Friedricha. W wykazie wasali z 1774 roku w Krzemieniewie mieszkał 41-letni Dionizy Dorpowski, pułkownik polski w stanie spoczynku, a małoletni Kleistowie pozostawali pod opieką dziadka, barona von Rotenhofa, w Pietrzykowie (Peterkau).

W 1789 roku topografia Goldbecka notuje Krzemieniewo jako wieś szlachecką z dwoma folwarkami i kościołem luterańskim, o trzydziestu dymach, pod patronatem pułkownika von Dorpowskiego i von Kleista.

Słownik geograficzny opisuje Krzemieniewo pod polską nazwą Krumza jako wieś z dobrami rycerskimi „w okolicy zniemczonej”, o milę od granicy pomorskiej: 5820 morgów obszaru, 111 budynków, 43 domy, sześciu katolików i 402 ewangelików. We wsi były kościół luterski, szkoła i cegielnia; parafia katolicka — w Heinrichswalde, poczta — w Lędyczku. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku podaje wieś w dwóch wierszach: gmina wiejska liczyła 279 mieszkańców, w tym 257 ewangelików, trzynastu katolików i dziewięciu Żydów, a obwód dworski 262 osoby, w tym 259 ewangelików i trzech katolików; katolików było razem szesnastu.

Parafia ewangelicka mieściła się w Lędyczku, katolicka w Heinrichswalde.

Przynależność prowincjonalna zmieniała się dwukrotnie: do przełomu 1919 i 1920 roku wieś należała do prowincji Prusy Zachodnie (rejencja kwidzyńska), w latach 1920–1938 do Marchii Granicznej Poznań–Prusy Zachodnie (rejencja pilska), a od 1 października 1938 roku do prowincji Pomorze, nadal w rejencji pilskiej (Regierungsbezirk Grenzmark Posen-Westpreußen).

Karta cmentarza z 30 września 1992 roku ocenia jego stan słowami: „nagrobki zniszczone, drzewostan przerzedzony”. Cmentarz był wtedy czynny i leżał w południowo-wschodniej części wsi przy drodze polnej; zachowały się fundamenty muru ogrodzeniowego z drugiej połowy dziewiętnastego wieku, brama z pierwszej połowy dwudziestego wieku oraz około sześćdziesięciu mogił. Najstarszy zachowany nagrobek pochodził z 1893 roku, a ze starodrzewu rosło trzydzieści sześć dębów, sześć świerków, dwa buki i jesion.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Inwentarz z 1887 roku datuje budynek na drugą połowę XVIII wieku, a rejestr zabytków podaje lata 1629 i XVIII wiek.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 240 ewangelików i 150 w obszarze dworskim, a w całej tutejszej parafii 633 dusze.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, hasło Krummensee (gmina wiejska i obwód dworski), Kreis Schlochau; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. IV, hasło Krumza (niem. Krummsee); „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen. Kreise Konitz, Schlochau”, 1887, s. 388 i 397; ks. P. Panske, „Chojnice i Człuchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji”, Toruń 1925, s. 22; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; J. F. Goldbeck, „Volständige Topographie des Königreichs Preussen”, cz. 2: „Topographie von West-Preussen”, Marienwerder 1789, s. 31; „Gesetz über die Gebietsbereinigungen in den östlichen preußischen Provinzen. Vom 21. März 1938”, § 4 i § 13, w: „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern” 70 (1938), s. 51–53; obwieszczenie konsystorza pomorskiego z 25 października 1938 roku, tamże, s. 197–198; karta cmentarza w Krzemieniewie, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 358 (s. 15), nr 359 (s. 15), nr 1259 (s. 108); „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 81.