Krzemieniewo — cmentarz ewangelicki przy kościele

Cmentarz przykościelny w Krzemieniewie, po niemiecku Krummensee, otacza szachulcowy kościół, dziś rzymskokatolicki pod wezwaniem Chrystusa Króla. Świątynię wraz z otoczeniem wpisano do rejestru zabytków 21 lutego 1959 roku — w dawnym rejestrze województwa słupskiego pod numerem 68, w pomorskim pod numerem 102. Inwentarz zabytków Prus Zachodnich, wydany w 1887 roku, odnotował tutaj starą granitową płytę nagrobną z napisem wykonanym literami łacińskimi, którego treści wtedy nie dało się odczytać, a w samym kościele mosiężną misę chrzcielną z XVII wieku o średnicy pięćdziesięciu centymetrów i dwa stare dzwony.

Wieś lokowano w 1354 roku. O kościele ksiądz Jakub Fankidejski pisał, że pewne jest tyle, iż istniał przed Reformacją i był parafialny: w 1410 roku dziekan Mikołaj zaliczył go do swojego dekanatu chojnickiego, a po Reformacji arcybiskup Gembicki przyłączył go w 1617 roku do nowo utworzonego dekanatu czarnieńskiego. W drugiej połowie XVI wieku zakładano zbory protestanckie na dobrach szlacheckich starostwa człuchowskiego; ksiądz Panske wymienia wśród nich Krummensee. Wizytacja Trebnica z 1653 roku o katolickim kościele nie wie nic — wymienia tylko zbór luterański w Krzemieniewie, jej zdaniem istniejący nieprawnie.

Kościół wzniesiono w 1629 roku i przebudowano w wieku XVIII — tak zapisuje to rejestr zabytków („szach., 1629, XVIII”) i tak podaje Harnoch za Lambeckiem. W pruskich księgach hipotecznych dział A Krzemieniewa należał częściowo do Georga Ludwiga von Wranke-Deminskiego, częściowo do Kleistów, od 1742 roku do Egidiusa Ewalda von Kleista, a od 1767 roku do Dionizego Dorpowskiego; dział B — po Christianie Henningu i od 1764 roku Friedrichu Wilhelmie von Kleistach — od 1772 roku do synów tego ostatniego, Wilhelma Franza i Karla Friedricha. W wykazie wasali z 1774 roku w Krzemieniewie mieszkał 41-letni Dionizy Dorpowski, pułkownik polski w stanie spoczynku, a małoletni Kleistowie pozostawali pod opieką dziadka, barona von Rotenhofa, w Pietrzykowie (Peterkau).

W topografii Goldbecka z 1789 roku Krzemieniewo jest wsią szlachecką z dwoma folwarkami i kościołem luterańskim, o trzydziestu dymach; patronat i władzę dworską sprawowali pułkownik von Dorpowski i von Kleist. Inwentarz z 1887 roku opisuje kościół jako budowlę z muru pruskiego z drewnianą, oszalowaną deskami wieżą i przypisuje go drugiej połowie XVIII wieku.

Przynależność administracyjna zmieniała się dwukrotnie: do 1920 roku był to powiat człuchowski w Prusach Zachodnich, w latach 1920–1938 Marchia Graniczna Poznań–Prusy Zachodnie, a od 1938 roku prowincja Pomorze. Wykaz gmin z 1 grudnia 1885 roku wylicza ludność Krzemieniewa w dwóch wierszach, osobno dla gminy wiejskiej i dla obwodu dworskiego. Gmina wiejska liczyła w trzydziestu dziewięciu domach 279 mieszkańców, w tym 257 ewangelików, trzynastu katolików i dziewięciu Żydów (strona 160, pozycja 46); obwód dworski — w dziewiętnastu domach 262 osoby, w tym 259 ewangelików i trzech katolików (strona 162, pozycja 113). Obie jednostki przypisano do tej samej parafii ewangelickiej w Lędyczku (Landeck) i katolickiej w Heinrichswalde.

Po 1945 roku kościół i cmentarz przejął Kościół rzymskokatolicki. We wsi zachował się także dziewiętnastowieczny pałac, dziś w ruinie. Trzysta pięćdziesiąt metrów dalej leży drugi, osobny cmentarz — parafialny.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 240 ewangelików i 150 w obszarze dworskim, a w całej tutejszej parafii 633 dusze.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, powiat Schlochau, s. 160, poz. 46 i s. 162, poz. 113; ks. J. Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 333–334; „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388 i 397; ks. P. Panske, „Chojnice i Człuchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji”, Toruń 1925, s. 22; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, poz. 102; J. F. Goldbeck, „Volständige Topographie des Königreichs Preussen”, cz. 2: „Topographie von West-Preussen”, Marienwerder 1789, s. 31; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 501; M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 358 (s. 15), nr 359 (s. 15), nr 1259 (s. 108); „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 81.