Krzemieniewo — dawny kościół ewangelicki (Krummensee)

Wieś Krzemieniewo, po niemiecku Krummensee, lokowano w 1354 roku, a kościół wzmiankowano w niej już w 1410 — wtedy dziekan Mikołaj zaliczył krzemieniewską świątynię, wówczas parafialną, do swojego dekanatu chojnickiego. Zbór protestancki istniał tu od drugiej połowy XVI wieku. Po Reformacji, w 1617 roku, arcybiskup Wawrzyniec Gembicki przyłączył kościół do nowo utworzonego dekanatu czarnieńskiego, zwanego też hamersztyńskim — ale wizytacja Trebnica z 1653 roku o katolickim kościele w Krzemieniewie nic już nie wie i wymienia wyłącznie tutejszy zbór luterski jako istniejący bezprawnie. Ksiądz Panske zalicza natomiast Kromżę, jak spolszcza tę nazwę, do zborów luterańskich powstałych na dobrach ziemskich „na świeżym korzeniu”, nie do dawnych kościołów przejętych.

Według Aleksandra Klempa (1994, s. 212) do Krzemieniewa przeniósł się Jerzy Moker, który przed rokiem 1570 był pierwszym duchownym w Liszkowie (Altenwalde) na Pomorzu Zachodnim i spędził tam półtora roku. Duchownych z lat osiemdziesiątych XVI wieku zna z nazwiska wykaz duchownych ordynowanych przez prepozytów słupskich, zachowany w rękopisie od 1574 roku, z którego wyciąg ogłosił w 1905 roku Hermann Freytag: 13 lutego 1586 roku ordynowano dla kościołów w Krummensee i Loosen, czyli w Krzemieniewie i Łoży, Jakuba Tulichiusa z Koszalina, a 3 kwietnia 1589 roku dla tych samych kościołów — Johanna Bornego. Nazwisk późniejszych duchownych Klemp nie ustalił; podaje, że od 1682 roku miejscowy zbór obsługiwali pastorzy z Sierpowa, a w XVIII wieku z Bińcza (s. 212) — pastor z Bińcza w latach 1718–1731 (s. 137).

Autor przypuszcza, że w XVII i XVIII wieku pastorzy i wierni posługiwali się tu wyłącznie językiem niemieckim (s. 164).

W pruskich księgach hipotecznych zapisano, że dział A Krzemieniewa należał częściowo do Georga Ludwiga von Wranke-Deminskiego, częściowo do Kleistów, od 1742 roku do Egidiusa Ewalda von Kleista, a od 1767 roku do Dionizego Dorpowskiego; dział B — po Christianie Henningu i od 1764 roku Friedrichu Wilhelmie von Kleistach — od 1772 roku do synów tego ostatniego, Wilhelma Franza i Karla Friedricha. W wykazie wasali z 1774 roku w Krzemieniewie mieszkał 41-letni Dionizy Dorpowski, pułkownik polski w stanie spoczynku, a małoletni Kleistowie pozostawali pod opieką dziadka, barona von Rotenhofa, w Pietrzykowie (Peterkau).

Według Harnocha do 1827 roku Krzemieniewo było filią parafii w Sierpowie (Breitenfelde), a 18 stycznia tego roku weszło wraz z Sierpowem i Wusters do nowo utworzonej parafii w Lędyczku.

Budowla, która stoi tu dzisiaj, jest szachulcowa: nawa w murze pruskim, wieża słupowo-ramowa szalowana deskami, z elementami i przebudową osiemnastowieczną. W rejestrze zabytków kościół figuruje pod numerem A-102 z 21 lutego 1959 roku, w dawnym rejestrze województwa słupskiego pod numerem 68.

W tutejszym zborze inwentarz zabytków z 1887 roku odnotował mosiężną misę chrzcielną z XVII wieku, wykonaną techniką repusowania, o średnicy pięćdziesięciu centymetrów i z datą zaczynającą się od cyfr „16”, dwa stare dzwony oraz granitową płytę nagrobną z napisem wykonanym literami łacińskimi, którego treści nie dało się już odczytać. Według katalogu reklamowego elbląskiej firmy organmistrzowskiej Augusta Terletzkiego z około 1908 roku, ogłoszonego przez Wiktora Łyjaka, zakład ten zbudował dla tutejszego kościoła ewangelickiego w 1875 roku organy o ośmiu głosach; Agathon Harnoch łączy natomiast wyposażenie kościoła w organy z rozbudową z 1873 roku.

Spis z 1885 roku prowadzi Krzemieniewo w dwóch wierszach, jak każdą wieś z majątkiem: jako gminę wiejską (strona 160, pozycja 46) — 279 mieszkańców, w tym 257 ewangelików, 13 katolików i 9 Żydów — oraz jako obwód dworski (strona 162, pozycja 113) — 262 osoby, z tego 259 ewangelików i 3 katolików. W obu jednostkach przeważali ewangelicy: 257 na 279 i 259 na 262 mieszkańców. Obie jednostki należały do parafii ewangelickiej w Lędyczku (Landeck), a nieliczni katolicy — do parafii w Heinrichswalde. Spis liczy wieś i dobra osobno.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że tutejsza gmina kościelna w okręgu parafialnym Lędyczka liczyła wtedy 625 ewangelików; patronem był właściciel dóbr Stendell, a obsługiwał ją pastor Paul Müller z Lędyczka (Landeck), urzędujący od 1886 roku.

Spis dzwonów kościołów ewangelickich Grenzmarku, ogłoszony przez Fritza Mertinata w latach 1941–1942, tuż przed wojenną rekwizycją, wymienia w Krzemieniewie jeden dzwon: stalowy, ważący 460 kilogramów, o średnicy 100 centymetrów, odlany w 1925 roku w miejsce dzwonu z brązu oddanego w czasie pierwszej wojny światowej.

Po 1945 roku kościół wraz z cmentarzem przejął Kościół rzymskokatolicki; dziś jest to kościół parafialny pod wezwaniem Chrystusa Króla Wszechświata; rejestr zabytków, z wpisem z 1959 roku, nazywa go jeszcze kościołem filialnym. We wsi zachowały się dwa cmentarze: przykościelny, otaczający tę świątynię, i drugi, w południowo-wschodniej części wsi, około trzystu pięćdziesięciu metrów od kościoła.

Strona diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej podaje, że kościół poświęcono 18 czerwca 1947 roku, a parafię erygowano 4 sierpnia 1989 roku, po ustanowieniu tu wikariatu samodzielnego 25 grudnia 1988 roku. W dekrecie z 25 stycznia 1974 roku, tworzącym parafię Chrystusa Króla, Krzemieniewo figuruje jako kościół parafialny.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. W tym wypadku chodzi o datowanie kościoła. Agathon Harnoch pisze w 1890 roku, że kościół patronatu dziedziców zbudowano w 1629 roku, a w 1873 całkowicie go rozbudowano i wyposażono w organy; inwentarz zabytków Prus Zachodnich z 1887 roku oraz karta konserwatorska datują budowlę ogólnie na drugą połowę XVIII wieku, zaznaczając, że dokładny rok nie jest znany. W rejestrze zabytków zapisano obie daty („szach., 1629, XVIII”), a Heise zaznacza w przypisie, że opisy tej grupy kościołów powiatu, wśród nich krzemieniewskiego, wziął z ankiet rozesłanych do proboszczów. Harnoch, podając rok 1629, powołuje się na Lambecka; ten sam rok zapisano w rejestrze zabytków. Strona diecezji podaje dla ustanowienia wikariatu 25 grudnia 1988 roku, a dekret erekcyjny z 1989 roku — 19 grudnia 1988 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 240 ewangelików i 150 w obszarze dworskim, a w całej tutejszej parafii 633 dusze.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, strony 160 i 162; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 333–334; „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, z. IV: „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Kreise Marienwerder (westlich der Weichsel), Schwetz, Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow und Dt. Krone”, oprac. J. Heise, Danzig 1887, s. 388 i 396–397; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, 1890, s. 501; ks. P. Panske, „Chojnice i Człuchowo w czasach tak zwanej reformacji i przeciwreformacji”, Toruń 1925, s. 22; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, pozycja A-102; zabytek.pl, karta kościoła parafialnego Chrystusa Króla w Krzemieniewie; F. Mertinat, „Die Glocken der evangelischen Kirchen in der Grenzmark”, „Grenzmärkische Heimatblätter” 1941–1942, s. 120; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 84–85; wykaz parafii na stronie diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej (odczyt 13 października 2026 roku); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 358 (s. 15), nr 359 (s. 15), nr 1259 (s. 108); „Koszalińsko-Kołobrzeskie Wiadomości Diecezjalne”, 1974, nr 2, s. 37–38; „Koszalińsko-Kołobrzeskie Wiadomości Diecezjalne”, 1989, nr 9, s. 241–242; H. Freytag, „Die Reformation in der Starostei Schlochau”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 48, Danzig 1905, s. 75; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 81; W. Z. Łyjak, „Katalog reklamowy firmy organmistrzowskiej »August Terletzki« z Elbląga (1857–1908)”, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1999, nr 1, s. 54; A. Klemp, „Protestanci w dobrach prywatnych w Prusach Królewskich od drugiej połowy XVII do drugiej połowy XVIII wieku”, Gdańsk 1994, s. 137, 164, 212.