Krzykosy — cmentarz ewangelicki

Cmentarz leży na wschód od wsi, po wschodniej stronie drogi z Krzykos do Otoczyna, na działce numer 28. Z całego założenia został jeden nagrobek: według stanu z 2010 roku zachował się grób Karla Gollnischa, urodzonego w 1878 roku. W dokumentacji terenowej nazwisko zapisano także jako Gollnish.

Krzykosy, po niemiecku Kröxen, w dokumentach Cricussin i Krygze, były dobrami rycerskimi w powiecie kwidzyńskim, położonymi koło jeziora, o półtorej mili od Kwidzyna. Słownik geograficzny podaje 2883 morgi obszaru, 20 budynków, dziesięć domów mieszkalnych, osiemnastu katolików i 235 ewangelików oraz szkołę na miejscu; parafia była w Szynwałdzie, poczta w Nowej Wiosce. Do dóbr należał folwark Louisenhof, a w nim sześć budynków, jeden dom mieszkalny i 32 ewangelików.

W 1289 roku wspominany jest Ludwik de Cricussin. W 1326 roku biskup pomezański Rudolf zatwierdził na prawie chełmińskim trzydzieści włók w Krzykosach wdowie po nim, Adelheidzie, jej synowi Tylonowi i zięciowi Teodorykowi. Wielki mistrz Dytryk von Altenburg nadał Ludwikowi z Krzykos — Słownik nie podaje, w którym roku — wieś Mortęgi w ziemi lubawskiej; od niego wywodzi się rodzina Mortęskich, pierwotnie Krzykoskich.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje Kröxen jako obszar dworski: 272 mieszkańców, w tym 240 ewangelików i 32 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Groß Krebs, katolicy do Szynwałdu, leżącego już w innym powiecie prowincji. W spisie z 1 grudnia 1910 roku mieszkały tu 263 osoby; niemiecki był językiem ojczystym 246 z nich, a wśród tych 246 było 224 ewangelików, dwudziestu katolików i dwoje innych chrześcijan; po polsku mówiło dziesięcioro mieszkańców, po kaszubsku siedmioro. Urząd stanu cywilnego i siedziba obwodu urzędowego mieściły się w Cyganach, po niemiecku Zigahnen.

Kościół w Groß Krebs był początkowo filią kwidzyńskiej katedry. Według Harnocha własnego duchownego, Casparusa Ulacera, kościół dostał w 1576 roku; według wykazu Rhesy pierwszym pastorem był tu Matthias Prätorius, a samodzielną parafią Groß Krebs stał się w 1588 roku. Świątynia była murowana, z murowaną wieżą, miała trzy dzwony i organy o dziewięciu głosach. Nabożeństwa odprawiano po niemiecku, dawniej także po polsku — przyjeżdżał do nich diakon z Kwidzyna.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Gr. Krebs i podaje tu 167 ewangelików w obszarze dworskim.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom IV, s. 794–795, hasło Krzykosy, oraz tom V, hasło Louisenhof; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau; Gemeindelexikon. Auf Grund der Ergebnisse der Volkszählung vom 1. Dezember 1910 und anderer amtlicher Quellen, oprac. Königlich Preußisches Statistisches Landesamt, zeszyt III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 509; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 226–227; wojewódzka ewidencja zabytków, arkusz gminy Gardeja; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Cmentarz Krzykosy — Genoroots; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68.