Krzywe Koło — cmentarz ewangelicki

Krzywe Koło, po niemiecku Kriefkohl, dawniej Kriwakol, to żuławska wieś nad Motławą; do 1920 roku należała do powiatu tczewskiego (Kreis Dirschau), a później do powiatu gdańskiego nizinnego (Kreis Danziger Niederung). Pierwszy przywilej dał jej w 1363 roku wielki mistrz Winrych von Kniprode — piętnaście włók i jedenaście morgów. W latach 1558 i 1591 wieś spierała się o włóki sołtyskie.

Cmentarz zachował się na działce 142, około stu metrów od kościoła, i jest osobnym założeniem, nie cmentarzem przykościelnym. Rejestr zabytków województwa pomorskiego ujmuje go pod numerem A-1883 (decyzja z 17 kwietnia 2012 roku) jako „cmentarz luterański, nieczynny” i datuje na drugą połowę wieku osiemnastego. Wojewódzka ewidencja zabytków opisuje go jako cmentarz luterański wraz z dwiema płytami nagrobnymi, czterema stelami i starodrzewem; stele są bogato zdobione.

Tutejszy kościół, gotycki, z XIV wieku, przebudowany w latach 1685–1686, z polichromiami z 1687 roku i wieżą z lat 1747–1748, po Reformacji służył ewangelikom i pozostał w ich rękach do 1945 roku; katolicy chodzili do Giemlic. Nie był kościołem parafialnym, lecz kaplicą: spis z 1885 roku przypisuje tutejszych ewangelików parafiom w Steblewie i Koźlinach, a Hermann Freytag opisuje Krzywe Koło jako część parafii steblewskiej. Działała tu szkoła ewangelicka od 1604 roku, z własnym budynkiem od 1614; w 1682 roku służbę kościelną w kaplicy przejął nauczyciel z Krzywego Koła; wcześniej pełnił ją nauczyciel ze Steblewa. Udział wsi w ciężarach parafialnych liczono na piętnaście włók — wobec pięćdziesięciu dziewięciu Steblewa i dwudziestu sześciu Długiego Pola — i podział ten obowiązywał w 1912 roku.

Inwentarz zabytków Prus Zachodnich zanotował w 1885 roku, że kaplica, restaurowana w 1879 roku, zachowała stare ściany obwodowe z ostrołukowymi oknami o dobrym ciosie narożnym, a szczyt, wieża i kruchty pochodzą z poprzedniego stulecia i z czasów najnowszych.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał tu 388 mieszkańców w 32 domach i 71 gospodarstwach domowych: 191 ewangelików, 192 katolików i pięciu innych chrześcijan. Słownik geograficzny podaje dla wsi 233 katolików, 222 ewangelików, pięciu mennonitów i pięciu Żydów. W tej wsi zachował się z początku XIX wieku dom mennonicki; opisywany cmentarz należał do luteranów.

Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz wśród trzech cmentarzy parafii w Steblewie, liczącej wtedy 306 ewangelików. Prawo współkorzystania z niego mieli także mieszkańcy Freiwalde-Kriefkohl należący do sąsiedniej parafii w Koźlinach. Po 1945 roku świątynię przejął Kościół rzymskokatolicki — jest dziś kościołem filialnym pod wezwaniem Znalezienia Krzyża Świętego, wpisanym do rejestru zabytków pod numerem A-310 decyzją z 5 września 1962 roku.

Po 1945 roku protestancka ludność niemiecka ustąpiła. Cmentarz przetrwał jako relikt.

W październiku 2026 roku cmentarz był gęsto zarośnięty runem i samosiewami. Wśród zieleni stoją kamienne stele, w tym jedna zwieńczona główką anioła i druga zdobiona girlandami, a obok nich grobowiec z napisem „Grabstätte der Familie Bleck” i leżące płyty, jedna z wieńcem. Napis na steli z aniołem dotyczy Johanna Beniamina — nazwisko zasłania roślinność — urodzonego w 1761 i zmarłego w 1788 roku. W napisie na tej steli przytoczono werset z trzeciego rozdziału Listu do Filipian.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Dirschau, s. 28–29, poz. 14; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), s. 16–17, Kreis Dirschau, poz. 14; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, t. I: Pommerellen, z. 2: „Der Landkreis Danzig”, Danzig 1885, s. 78; H. Freytag, „Geschichte des Kirchspiels Stüblau im Danziger Werder”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 54, Danzig 1912; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojewódzka ewidencja zabytków, powiat gdański, gmina Suchy Dąb, poz. 46; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Krzywe Koło (Kriefkohl) — serwis Żuławy Wiślane; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 28; oględziny terenowe i fotografie autora atlasu, 15 października 2026 roku.