Krzywe Koło — dawny kościół ewangelicki (Kriefkohl)

Kościół w Krzywym Kole, po niemiecku Kriefkohl, stoi na Żuławach Gdańskich, w gminie Suchy Dąb. Wzniesiono go w XIV wieku i przebudowano w latach 1685–1686. Powiatowy program opieki nad zabytkami datuje tę przebudowę ogólniej na lata osiemdziesiąte XVII wieku. Jest to świątynia orientowana, salowa, murowana z cegły, oskarpowana, ze schodkowym szczytem wschodnim zdobionym ostrołukowymi blendami i z drewnianą wieżą wtopioną w korpus od zachodu. Hełm wieży pochodzi z 1747 roku. W drugiej połowie XIX wieku dobudowano kaplicę południową i neogotycką kruchtę zachodnią, a bryłę poddano regotycyzacji. W kościele zachowało się niemal kompletne wyposażenie z XVII i XVIII wieku, z ołtarzem opatrzonym obrazami z 1687 roku, amboną, konfesjonałem oraz stallami ze znakami gospodarstw, jakie stawiano w kościołach wiejskich gmin protestanckich.

Piotr Birecki, omawiając wyposażenie kościołów ewangelickich w Prusach Królewskich, kilkakrotnie przywołuje Krzywe Koło. Na tutejszym konfesjonale umieszczono postać Marii Magdaleny — na konfesjonałach umieszczano wizerunki biblijnych grzeszników, którym Bóg przebaczył. Ambona wspiera się na podporze w kształcie kolumny, symbolu stałości wiary, a parapet jej schodów pokrywają malowane sceny Modlitwy w Ogrójcu, Biczowania i Niesienia Krzyża. Wyjątkowy jest zespół ławek, na których umieszczono nazwiska i gmerki fundatorów, wyobrażenia zaczerpnięte z traktatów emblematycznych oraz okazałe popiersia apostołów i pobożnych niewiast: Marii, matki Jezusa, Elżbiety, Salome i Marii Magdaleny. Część tych malowideł powstała na podstawie traktatów pietystycznych, część z wykorzystaniem rycin Matthäusa Meriana, a cały zespół, jak zaznacza autor, czeka jeszcze na dokładniejsze zbadanie.

Krzywe Koło należy też do kościołów, w których do prezbiterium wprowadzono ławy kolatorskie albo empory dla członków rady kościoła i opiekunów finansowych parafii, oraz do żuławskich świątyń z malowanym stropem.

Według Harnocha przywilej wsi wydał Winrych von Kniprode w 1363 roku w Grebin; wieś nosi w nim nazwę „Grybefeln”, a nazwę Kriefkohl niektórzy wywodzili od polskiego „krzywe koło”, od kształtu wsi rozłożonej po obu stronach Motławy. Kaplicę wzmiankowano w 1484 roku: Jacob Hutmacher podarował jej wtedy wolny łan i trzy krowy, z których pożytek miał mieć kapłan, a także obiecał sześć grzywien kapłanowi na msze i pięć na dom, w którym kapłan miał mieszkać. Kaplica była zapewne od początku związana z kościołem w Steblewie — w 1498 roku wdowa Marenbruch zapisała dziesięć grzywien na kościół steblewski.

Nad wejściem do kruchty wmurowano herb Gdańska: wieś od 1454 roku była własnością miasta. Hermann Freytag (1912, s. 164) podaje, że wykuty w kamieniu herb Gdańska umieszczono w 1687 roku na wschodniej ścianie zakrystii; czy chodzi o ten sam kamień, źródło nie wyjaśnia. Ksiądz Jakub Fankidejski zalicza kościół w Krzywym Kole do świątyń, które — jak pisze — „wcześnie utracone są dla wiary św. w skutek prawa patronatu, które wykonywał magistrat gdański”, a jako dowód wskazuje sąsiednie Giemlice: leżące w tej samej okolicy i mające tę samą ludność, pozostały katolickie — „niby lilia między cierniem” — bo podlegały patronatowi biskupa kujawskiego, nie miasta. Świątynia w Krzywym Kole należała do ewangelików, a tutejsi katolicy chodzili do Giemlic.

Piotr Birecki (2021) wymienia Krzywe Koło wśród wiejskich posiadłości Gdańska, w których kościołach mieszczaństwo tego miasta fundowało ołtarze, ambony, prospekty organowe, empory i chrzcielnice.

Krzywe Koło było jedną z wsi kościelnych terytorium gdańskiego, w których utrzymywano szkołę. Dom szkolny zbudowano tu w 1614 roku z polecenia burmistrza, a kosztował — jak zapisano w rachunku kościelnym — 385 marek 17 groszy i 6 fenigów; stał 53 lata. Następny, z 1667 roku, przetrwał pięćdziesiąt lat, a trzeci, z 1717 roku, dotrwał do 1803 roku i został wtedy zastąpiony budynkiem, który stał w 1928 roku. W 1699 roku tutejszy nauczyciel odszedł na urząd duchownego do Palczewa na Wielkich Żuławach Malborskich.

Kronika parafii w Steblewie notuje, że w sierpniu 1822 roku postawiono nowe płoty wokół kaplicy i cmentarza w Krzywym Kole. Przy powodzi z 9 kwietnia 1829 roku woda stała w zamieszkanych częściach wsi na cztery do ośmiu stóp, a w kaplicy tak wysoko, że posadzka zakrystii nie nadawała się do użytku.

Własnej parafii Krzywe Koło nie tworzyło: urzędowy podręcznik topograficzno-statystyczny rejencji gdańskiej z 1869 roku przypisuje tutejszych ewangelików częściowo do parafii w Koźlinach (Güttland), częściowo do Steblewa (Stüblau), a katolików — do Giemlic. Wieś liczyła wtedy 465 mieszkańców: 222 ewangelików, 233 katolików, 5 mennonitów i 5 Żydów.

Inwentarz zabytków powiatu gdańskiego, ogłoszony przez J. Heisego w 1885 roku, nazywa ją niewielką kaplicą, odnowioną w 1879 roku, która ze średniowiecznej budowli zachowała mury obwodowe. Ostrołukowe okna mają na narożu dobrą cegłę profilowaną o trzech wałkach, ze środkowym zaostrzonym. Szczyt, wieża i kruchty pochodzą według tego opisu ze stulecia poprzedniego i z czasów najnowszych.

Według Harnocha kaplica, pod patronatem magistratu gdańskiego i otoczona murem cmentarnym, była murowana, z kruchtą z 1696 roku, a od 1864 roku znacznie ją powiększono; miała szachulcową wieżę z dwoma dzwonami i organy z 1711 roku. Nabożeństwa odprawiano w niej co sześć tygodni.

Hermann Freytag, pastor w Steblewie, opisał w 1912 roku dzieje kaplicy na podstawie jej rachunków i rękopiśmiennej kroniki Krzywego Koła spisanej przez superintendenta Pohla. Wieżę wzmiankowano po raz pierwszy w 1587 roku. Nawa jest według niego prostokątem o długości 14,60 metra i szerokości 6,92 metra, a szachulcowa wieża wysokości 14,7 metra stoi na jej zachodnim końcu. W 1604 roku naprawiano kaplicę i wieżę; w 1640 roku wieżę odbudowano — jak przypuszcza Freytag, po zniszczeniach wojny polsko-szwedzkiej — a w 1652 roku znacznie ją naprawiono.

W 1685 roku gruntownie odnowiono wieżę i kaplicę: dach kaplicy, kryty dotąd mnichówką i mniszką, przełożono wtedy dachówką. W 1687 roku wieżę pokryto gontem, a iglicę ołowiem; prace ukończono zapewne w 1689 roku, bo tę datę wymurowano z cegieł na wschodniej ścianie wieży. W 1715 roku wieżę pokryto miedzią, a w 1840 roku nową blachą miedzianą z kuźnicy miedzi w Kolbudach (Kahlbude).

W 1864 roku szachulcowy szczyt wschodni rozebrano i wzniesiono na nowo z cegły, dach przełożono dachówką, a okna wymieniono, częściowo na ostrołukowe; w 1891 roku wieżę obito łupkiem.

Według Freytaga mały dzwon kupiono w 1618 roku w miejsce starszego, pękniętego; przelewano go w 1673 i 1680 roku, a gdy pękł około 1830 roku, przelał go w 1839 roku gdański ludwisarz Bauer. Duży dzwon, wzmiankowany po raz pierwszy w 1673 roku, przelewano wtedy, w 1720 i w 1846 roku. W latach 1626–1630 dzwony przechowywano z powodu wojny w spichrzu w Gdańsku. Zegar wieżowy kaplica miała od 1715 roku, a wcześniej, od 1689 roku, zegar słoneczny; w 1908 roku kupiono nowy zegar wieżowy od J. F. Weulego z Bockenem. Malowidło na stropie, przedstawiające ukazanie się uwielbionego Syna Człowieczego według Apokalipsy świętego Jana, powstało przy odnowieniu wnętrza w 1686 roku; z tego samego roku pochodzą według napisu malowidła na stallach, a ambonę pomalowano rok później.

Jedyny obraz na ścianie, „Wskrzeszenie młodzieńca z Nain”, podarował w 1694 roku według najstarszej księgi kościelnej Steblewa gdański piekarz Anton Ludwich; na samym obrazie widnieje jednak napis „Antoni Ludwig 1604”. Dopiero w 1694 roku kupiono pozytyw; organy z 1711 roku, nabyte zapewne w Gdańsku za 350 guldenów, miały 13 głosów i jeden manuał, bez pedału. Mosiężny żyrandol z dwugłowym orłem podarował w 1732 roku Johann Hacker, gospodarz z Krzywego Koła. Dawne naczynia liturgiczne, wśród nich złocony dzban podarowany w 1696 roku przez Annę Schwarzwald, wdowę po sołtysie Gregorze Wernerze, przepadły w 1812 roku; w 1819 roku kupiono nowe srebrne, a w 1855 roku dzieci Johanna Friedricha Randta podarowały dwa srebrne lichtarze ołtarzowe.

Kronika parafii w Steblewie z lat 1830–1861 dodaje dalsze wiadomości o kaplicy. W 1839 roku naprawiono za 15 talarów zegar na wieży kaplicy, który od wielu lat nie bił. W 1840 roku wieża dostała nowe szalowanie i nowe pokrycie z blachy miedzianej, tarcze zegara, gałkę i chorągiewkę z gwiazdą złocono w ogniu, a do gałki włożono wiadomość o tej budowie i o innych sprawach ogólnie ciekawych; koszt pokryto z majątku kaplicy.

W 1844 roku wdowa po jednym z gospodarzy podarowała kaplicy dwa nowe cynowe naczynia ze sztucznymi kwiatami na ołtarz, ponieważ dawne skradziono przy włamaniu do kaplicy. W 1846 roku trzy córki zmarłej wdowy z Krzywego Koła podarowały kaplicy antependium ołtarza i nakrycie ambony z czarnego aksamitu ze srebrem, użyte po raz pierwszy w dniu pogrzebu matki. W 1856 roku bardzo zniszczoną wieżę kaplicy, z wyjątkiem iglicy, zbudowano zupełnie od nowa; trzeba było przy tym wymontować całe organy, strop kaplicy na około jednej trzeciej długości nowo oszalowano, obito płótnem i przemalowano, a przy chórze organowym wstawiono dwa żeliwne słupy jako podpory.

Tego samego roku na cmentarzu w Krzywym Kole wycięto 24 stare jesiony, uważając, by nie uszkodzić nagrobków, i posadzono wokół cmentarza w równych odstępach 50 młodych lip; cały płot postawiono na nowo, z nową bramą ozdobioną złoconym wieńcem i dwiema wazami, a cmentarz powiększono, przesuwając tylny płot o kilka stóp na ziemię kaplicy. Prace przy płocie cmentarnym i przy kaplicy kosztowały razem 1352 floreny i 17 groszy, a część kosztów pokryto pożyczką 600 florenów.

Świątynię wpisano do rejestru zabytków województwa pomorskiego pod numerem A-310 decyzją z 5 września 1962 roku; nosi wezwanie Znalezienia Krzyża Świętego i jest kościołem filialnym. Na północny zachód od niej leży nieczynny cmentarz luterański, datowany w rejestrze na drugą połowę XVIII wieku i wpisany pod numerem 1883 decyzją z 17 kwietnia 2012 roku. Ewidencja zabytków wymienia na nim dwie płyty nagrobne i cztery stele, bez datowania; płyty bywają określane jako barokowe, z końca XVII i początku XVIII wieku.

W październiku 2026 roku kościół był zadbany, otoczony wybrukowanym placem; kamień z herbem Gdańska — koroną nad dwoma krzyżami w wieńcu z gałęzi — jest pęknięty.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku dzieli tę miejscowość między parafie Koźliny (Güttland): 185 ewangelików, i Steblewo (Stüblau): 54.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 402, 402–403; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 205; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, t. 1, z. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 78; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; wojewódzka ewidencja zabytków; „Program opieki nad zabytkami powiatu gdańskiego na lata 2020–2023”, załącznik do uchwały Rady Powiatu Gdańskiego nr XXVII/189/2020 z 25 września 2020 roku, s. 37; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego (Narodowy Instytut Dziedzictwa), stan na 30 czerwca 2026 roku; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 475, 495, 525–526; „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Danzig”, Danzig 1869, cz. 1, Danziger Landkreis, nr 153; oględziny terenowe i fotografie autora atlasu, 15 października 2026 roku; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/5929, „Sonstige Verzeichnisse 1741–1830” (Steblewo, „Memorabilia Stüblaviensia continuata”), skany 10–11, dostęp przez portal Archion; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 25; P. Birecki, „Przestrzeń liturgiczna kościołów ewangelickich w Prusach Królewskich”, „Studia Elbląskie” XXVI, 2025, s. 32, 35–36, 38–39; Hermann Freytag, „Geschichte des Kirchspiels Stüblau im Danziger Werder”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 54, 1912, s. 105–188; Kronika parafii ewangelickiej w Steblewie (Stüblau) z lat 1830–1861, z wpisem z 1934 roku, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA) (Archion 18839); P. Birecki, „Prusy Królewskie i Prusy Zachodnie. Dwa oblicza sztuki luterańskiej”, w: „Rola Kościoła w dziejach Polski. Kościoły w Rzeczypospolitej”, red. J. Krochmal, Warszawa 2017, s. 469, 484; P. Birecki, „Prusy Królewskie i Książęce. Dwa światy sztuki luterańskiej”, „Studia Elbląskie” XXII (2021), s. 41.