Kuleszewo — dawny kościół ewangelicki (Kulsow)

Kościół w Kuleszewie, po niemiecku Kulsow, postawili w 1587 roku ówcześni właściciele wsi, Georg i Michel von Boehn. Według Siegfrieda von Boehna założyciele ufundowali też dwa cynowe lichtarze ołtarzowe z herbem rodu, oznaczone „I. B. 1588” i „M. B. 1588”. Pagel notuje dzwony fundowane w 1596 i 1632 roku, barokową ścianę ołtarzową z amboną, srebra ołtarzowe z 1866 roku i organy z 1871 roku od Boehnów.

W 1842 roku piorun uderzył w wieżę, której potem nie odbudowano. Siegfried von Boehn, piszący o tym kościele w 1979 roku, podaje, że wieżę w 1842 roku rozebrano, a kościół przy tym powiększono. Datowanie na połowę XVIII wieku, z przebudową w 1906 roku, jest ustaleniem konserwatorskim: tak budowlę datuje rejestr zabytków. W rejestrze kościół figuruje jako filialny pod wezwaniem świętego Józefa, szachulcowy (numer A-200 z 2 lutego 1961 roku).

Dziś służy wiernym rzymskokatolickim.

Według tego samego autora Kuleszewo należało do rodu Boehnów od 1402 do 1945 roku, a kolejni właściciele byli patronami kościoła. Budowlę z 1587 roku autor nazywa kaplicą; służyła ona początkowo tylko rodzinie z Kuleszewa i Zagórek. Pierwszym duszpasterzem został Bartholomäus Ketelhut, pastor z Sierakowa, już w stanie spoczynku, a w 1590 roku kaplicę przydzielono jako filię kościołowi w Sierakowie. Od północy miała przybudówkę z własnym wejściem i ławami patronów. Pod nią znajdowała się krypta rodowa; przy odnowieniu kościoła w 1854 roku zasypano ją, a znalezione trumny pogrzebano przed wejściem do loży.

Drugi dzwon, z 1632 roku, nosił napis „MARTIN PREGER FECIT”; Martin Preger był konwisarzem, który w 1616 roku uzyskał obywatelstwo Słupska. Dzwon oddano w czasie pierwszej wojny światowej, a w 1925 roku Georg i Ernst von Boehn ufundowali nowy. Srebrny kielich dostał w 1618 roku Franz von Böhn od księcia Ulryka, biskupa kamieńskiego, w uznaniu wieloletniej służby. Z napisu na kielichu, którego autor nie uważa za całkiem jasny, wynika, że naczynie pochodziło z kaplicy świętego Jerzego pod Gifhorn; autor przypuszcza, że trafiło na Pomorze w wianie Klary, żony księcia Bogusława XIII, a od niej do jej syna Ulryka. Kielich przechowywano we dworze i służył tylko rodzinom patronów. Do 1768 roku używano rzeźbionej chrzcielnicy z 1618 roku z herbami fundatorów, później, aż do 1945 roku, anioła chrzcielnego unoszącego się pod stropem.

W 1626 roku Franz von Böhn, jeszcze za życia, kazał postawić nagrobek dla siebie i żony Anny von Kleist.

W 1784 roku Kuleszewo liczyło 38 dymów i miało nauczyciela. Tutejszy kościół był filią Sierakowa (Zirchow) w synodzie słupskim; wcielona była do niego wieś Zagórki (Sagerke).

Spis z 2 grudnia 1895 roku zapisał w gminie wiejskiej 229 ewangelików, a w obwodzie dworskim — 228; katolika nie zanotowano ani jednego. Spis duchownych Pomorza Müllera podaje, że Kuleszewo było filiałem parafii w Sierakowie Słupskim, w synodzie miejskim Słupsk. W tym filiale prawo obsadzania duchownego należało wspólnie do właścicieli dóbr Sierakowa i Kuleszewa. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś jako gminę kościelną parafii w Zirchow, oddaloną od Zirchow o 4 kilometry, a dla całej parafii podaje 2055 dusz. Pastorem był Siegfried Finkbein. Patronat nad Kulsow sprawowali właściciele majątków von Boehn z Kulsow i von Boehn z Sagerke.

W 1946 roku wysiedlono sierakowskiego proboszcza, księdza Siegfrieda Finkbeina, który ostatnie nabożeństwo odprawił 1 września.

Von Boehn zapisał w 1979 roku, że po 1945 roku nagrobek i ściana ołtarzowa się zachowały, ambonę natomiast usunięto i w jej miejscu postawiono figurę Maryi, a przybudówkę oddzielono od kościoła i przeznaczono na naukę przed komunią. Do artykułu dołączył sześć ilustracji: kościół, rzeźbioną chrzcielnicę z 1618 roku, nagrobek Franza von Böhna z 1626 roku, kielich z 1618 roku, misę chrzcielną z 1768 roku i anioła chrzcielnego; można je obejrzeć w wydaniu cyfrowym „Baltische Studien” (obrazy 95–97).

W latach dziewięćdziesiątych XX wieku błędnie przeprowadzony remont doprowadził do zawilgocenia murów; kościół rozebrano wtedy do fundamentów i odbudowano staraniem Społecznego Komitetu Odbudowy, zawiązanego 10 sierpnia 1994 roku z inicjatywy Helli von Boehn, córki przedwojennych właścicieli.

We wsi były dwa cmentarze. Przykościelny, w środku wsi, przyjmował pochówki jeszcze do końca XIX wieku; dziś nie ma po nim żadnych śladów poza postumentem pomnika poległych w pierwszej wojnie światowej, na którym postawiono figurę Maryi. Cmentarz wiejski leży na południe od zabudowań, obok czynnej nekropolii katolickiej — założony na planie prostokąta, o granicach wzmocnionych kamienno-ziemnym wałem, z zachowanymi częściowo nasadzeniami.

Źródła: Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart”, Teil II: Regierungsbezirk Köslin, Stettin 1912, s. 486–488, 583 (Zirchow); K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, hasło Kuleszewo; K.-H. Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, hasło Kulsow, s. 668–672; S. von Boehn, „Die Kirche zu Kulsow, Kr. Stolp/Pommern”, „Baltische Studien”, Neue Folge 65 (1979), s. 71–74; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 956; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 177.