Kulice — cmentarz ewangelicki

Kulice, po niemiecku Kulitz, to kociewska wieś nad Wierzycą, dziś w gminie Pelplin. Cmentarz nie był cmentarzem gminnym. To cmentarz rodowy z kaplicą, założony w drugiej połowie dziewiętnastego wieku przez niemieckie rody właścicieli i dzierżawców tutejszego majątku — Nadolnych i Fischerów. W 1880 roku Richard Nadolny był dzierżawcą, a w 1891 roku właścicielem majątku (400 hektarów); w 1903 roku majątek należał do Marie Fischer z domu Aichille, w latach 1909–1912 do Arnolda Fischera, a w 1928 roku do Anny Fiszer. Chowano tu ewangelików z rodów ziemiańskich.

Kaplica figuruje w ewidencji zabytków jako neogotyckie, ceglane mauzoleum grobowe rodziny Nadolnych z 1850 roku; cmentarz ma odrębną kartę z 30 września 1985 roku i datowanie na drugą połowę dziewiętnastego wieku. Wojewódzka ewidencja zabytków wymienia w Kulicach cmentarz wraz z kaplicą cmentarną pod pozycją 147 dla gminy Pelplin. W rejestrze zabytków województwa pomorskiego, w stanie na 30 czerwca 2026 roku, Kulic nie ma.

W 1274 roku książę Mściwój II darował wieś klasztorowi w Pelplinie, a w 1323 roku opat Jordan wydał ją Leopoldowi z Gniewu na prawie chełmińskim — włók było wtedy 28. Po pierwszym rozbiorze wieś zajął rząd pruski i wydał ją następnie gospodarzom na własność; w 1820 roku była wsią królewską podległą intendenturze pelplińskiej, o dwudziestu dwóch dymach. Słownik geograficzny odnotował później, że niemieccy nabywcy wykupili gburskie gospodarstwa, tak iż zostały dwa; wieś obejmowała wówczas 2204 morgi, czyli 563 hektary, i 24 domy.

Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku Kulitz była wsią królewską z trzema gospodarstwami chłopskimi i trzema zagrodami chałupniczymi; liczyła 363 mieszkańców i 24 budynki mieszkalne. Ewangelicy należeli do parafii w Rudnie; katolicy — do parafii w Nowej Cerkwi; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Urzędowy spis rejencji gdańskiej z 1820 roku naliczył w Kulicach 129 mieszkańców: 116 katolików i trzynastu luteranów. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku — 221 osób, wśród nich 195 katolików i 26 ewangelików. Słownik geograficzny podaje 225 katolików i 38 ewangelików, nie wskazując roku. W Słowniku liczba 263 mieszkańców jest sumą tych dwóch pozycji. Pierwszy powszechny spis ludności Rzeczypospolitej z 30 września 1921 roku zastał tu 248 osób, w tym 237 katolików i 11 ewangelików.

Wieś należała do katolickiej parafii Nowa Cerkiew w dekanacie gniewskim, a ewangelicy — do gminy ewangelickiej w Rudnie (Rauden), w superintendenturze Tczew–Starogard; obie przynależności podaje spis z 1885 roku. Pod względem administracyjnym Kulice leżały w powiecie starogardzkim (Kreis Preußisch Stargard), w rejencji gdańskiej i prowincji Prusy Zachodnie — tak notują je zarówno spis z 1820, jak i wykaz gmin ze spisu z 1885 roku, wydany w 1887 roku w nowym podziale, z utworzonym wtedy powiatem tczewskim (Kreis Dirschau). W latach 1920–1939 wieś leżała w granicach Drugiej Rzeczypospolitej, także w powiecie starogardzkim; do tczewskiego weszła po drugiej wojnie światowej.

W 1937 roku 200 hektarów majątku Anny Grabowskiej wpisano do wykazu ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu. Część majątku przymusowo wykupiono: w latach 1938–1939 ogłaszano rozdział wynagrodzenia za grunt w Kulicach.

Po 1945 roku majątek Fischerów, liczący 317 hektarów, przeszedł na Skarb Państwa i został rozdzielony między spółdzielnię produkcyjną a osadników. Gmina ewangelicka w Rudnie przestała wtedy istnieć.

Karta cmentarza z 30 września 1985 roku ocenia jego stan słowami: „Dobry. Nagrobki zachowane w dobrym stanie.”. Cmentarz leżał wtedy na wzniesieniu przy zakręcie szosy z Pelplina do Nowej Cerkwi, na południowym krańcu wsi, był obsiany trawą i ogrodzony siatką metalową na słupkach, a wśród zieleni rosły trzy stare jesiony. Najstarszy zachowany nagrobek nosił datę 1 maja 1878 roku i należał do Marthy Nadolny z domu Tornier.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Kaplica, mauzoleum Nadolnych, ma w ewidencji datę 1850, a cmentarz w karcie z 1985 roku — drugą połowę dziewiętnastego wieku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Rudno (Rauden) i podaje tu 32 ewangelików w obszarze dworskim.

Źródła: wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Pelplin (pozycja 147); karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, Kreis Stargard, s. 62, nr 110; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis powszechny z 1 grudnia 1885), Kreis Preußisch Stargard, s. 32, poz. 27; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat starogardzki, s. 44, poz. 29; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. IV, hasło „Kulice”; karta cmentarza w Kulicach, oprac. A. Haase, A. Haase, Gdańsk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 209, pozycja 121; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1937 nr 10 poz. 74, pozycja 214; „Pomorski Dziennik Wojewódzki” 1938, nr 14; „Pomorski Dziennik Wojewódzki” 1939, nr 22; „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 174; „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, Stettin 1903, s. 64–65; „Handbuch des Grundbesitzes”, Prusy Zachodnie, 1909, s. 118; E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 76–77; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1177; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 71.