Kursztyn — cmentarz przy dawnym kościele

Kursztyn — wieś kociewska w gminie Gniew, w powiecie tczewskim, po niemiecku Kurstein — miał, jak pisze ksiądz Jakub Fankidejski, własny kościółek. W jego opisie kościółek ten był uposażony sześcioma morgami ziemi na nizinach i otoczony cmentarzem. W czasie Reformacji, jak dalej pisze, kościółek opustoszał, rolę zabrali innowiercy i to ich chowano na tutejszym cmentarzu. Z czasem, około 1740 roku, katolicy odzyskali owe sześć morgów — jak zaznacza autor, zapewne niewielką część dawnego uposażenia. Sam zapis wizytacyjny, na który się powołał, mówi o kościółku ostrożnie: „Villa Kursztyn, in qua ecclesiola quondam fuisse dicitur” — we wsi Kursztyn, gdzie, jak powiadają, stał niegdyś kościółek. Ta sama historia trafiła do Słownika geograficznego, który pisze tu o kaplicy, nie o kościółku.

Wieś należała do parafii katolickiej w Lignowach, a szkołę miała u siebie. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył w Kursztynie 225 mieszkańców — 104 mężczyzn i 121 kobiet — w tym 198 katolików i 27 ewangelików. Ewangelików obsługiwano wtedy z Gniewu. Tę samą liczbę ewangelików podaje Słownik geograficzny: 27 przy 179 katolikach we wsi. W tym haśle obszar wsi wynosi 2534 morgi, budynków jest 37, domów mieszkalnych 17.

Spis z 30 września 1921 roku wykazał w Kursztynie 163 mieszkańców, w tym 157 wyznania rzymskokatolickiego i 6 ewangelickiego. W tym spisie narodowość polską podało 157 osób, niemiecką 6.

Rejestr zabytków województwa pomorskiego wymienia w Kursztynie przydrożną aleję dębową z początku XX wieku. W rejestrze aleja ta, biegnąca wzdłuż drogi Janiszewo–Kursztyn–Cierzpice, figuruje pod hasłem Janiszewa w gminie Pelplin.

Źródła: ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 257 oraz Dodatek XLV; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. IV, hasło Kursztyn; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 76–77, poz. 62 (odczyt ze skanu); Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, spis z 30 IX 1921 roku, powiat Gniew, pozycja 19; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku, hasło Kursztyn (gmina Gniew): przydrożna aleja dębowa wzdłuż drogi Janiszewo — Kursztyn — Cierzpice.