Kusowo — cmentarz ewangelicki

Cmentarz w Kusowie, przed 1945 rokiem Kussow, założono na północny zachód od zabudowań, w znacznym od nich oddaleniu, nieopodal ówczesnego budynku szkolnego. Było to założenie dwukwaterowe, na rzucie kwadratu, z wejściem od strony wschodniej. Jego południowa granica sąsiaduje dziś bezpośrednio z obwodnicą Słupska. Zachowały się liczne podstawy pod żeliwne krzyże, obramowania grobów ze sztucznego kamienia i betonu, jedno obramowanie żeliwne z fragmentami siatki drucianej, betonowy krzyż oraz piaskowcowy postument w kształcie pnia drzewa. W monografii z 2013 roku opisano kamień z krzyżem i wyrytą datą 1914, a w inwentaryzacji z 2020 roku — dwie granitowe podstawy z tablicą, na której widnieje Krzyż Żelazny i ten rok; według monografii wskazuje to, że znajdował się tu pomnik, zbiorowy albo indywidualny, ku czci poległych w pierwszej wojnie światowej.

Obok przedwojennych mogił są pochówki późniejsze. W 1995 roku Ryszard Patorski sfotografował metalowy krzyż na mogile z 1962 roku. W 2013 roku monografia opisała cmentarz jako uporządkowany; według inwentaryzacji z 2020 roku służy jako wysypisko śmieci, choć porządkuje go słupskie Stowarzyszenie Historyczno-Eksploracyjne „Gryf”.

Kusowo leży na południowy wschód od Słupska; przed 1945 rokiem było wsią majątkową (Gutsbezirk) w powiecie słupskim, w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze. W 1329 roku Lippold von Behr sprzedał Kussow komturowi krzyżackiemu w Słupsku; w 1357 roku lenno otrzymał od biskupa kamieńskiego Henseken Zitzewitz i do 1930 roku majątek pozostawał w rękach rodu von Zitzewitz. W 1784 roku Kusowo liczyło 10 dymów i było wcielone do kościoła Świętego Piotra (St. Petri) na Starym Mieście w Słupsku. Brüggemann nazywa je dobrem wolnym od podatku („steuerfreyes Gut”), trzymanym w lenno od księstwa kamieńskiego. Mieszkańcy byli w większości ewangelikami, a wieś nie miała własnego kościoła.

Pałac zniszczono po 1945 roku. W okresie powojennym ocalał park krajobrazowy, a samą wieś przekształcono w państwowe gospodarstwo rolne.

Źródła: „Zapomniane cmentarze Gminy Słupsk. Inwentaryzacja — rewaloryzacja — upamiętnienie”, wystawa Stowarzyszenia „Słupia”, tekst A. Stachowiak, Swołowo 2020 (program NID „Wspólnie dla dziedzictwa”); Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Kusowo — Cmentarze ewangelickie w powiecie słupskim; Krystyna Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 184; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 956–957; Karl Heinz Pagel, „Der Landkreis Stolp in Pommern”, Lubeka 1989, s. 773–776 (hasło Plassow, z Kussow; dzieje majątku s. 775).