Kwakowo — cmentarz przykościelny (ewangelicki, zlikwidowany)

Kościół w Kwakowie ma wieżę datowaną w rejestrze zabytków na XIV wiek (Ludwig Böttger datował ją w 1894 roku na XV wiek) i korpus z lat 1864–1865; dziś jest rzymskokatolickim kościołem parafialnym pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny. Wokół niego, na terenie podwyższonym i wydzielonym kamiennym murkiem oporowym, leżał niewielki cmentarz przykościelny. Na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku wejście na niego wyznaczały ceglane słupki; dzisiejsze otoczenie kościoła jest wyrównane i porośnięte trawą.

Cmentarz przykościelny figuruje w rejestrze zabytków województwa pomorskiego pod numerem A-1801 z 22 grudnia 2006 roku, objęty tą samą decyzją co nawa kościoła; wieżę wpisano osobno, pod numerem A-531 z 21 grudnia 1965 roku.

Grzebano tu od średniowiecza do końca XIX wieku, na terenie tak niewielkim, że pochówki nawarstwiały się jedne na drugich. Ujawniły to prace ziemne w 2010 roku, a wydobyte szczątki złożono ponownie w przygotowanej w tym celu mogile. Zachowały się granitowe podstawy pod żeliwne krzyże, wtórnie użyte jako krawężniki. Spoczywa tu królewski superintendent i pastor Anton Christian Wilhelm Heinrich Zollfeldt (1785–1851), syn pastora z Hohenselchow, wykształcony w Halle i we Frankfurcie. W sierpniu 1810 roku został ordynowany na tę parafię i prowadził ją do śmierci; był superintendentem synodu Alt-Kolziglow. Odnaleziony fragment jego żeliwnego krzyża przechowywany jest w kruchcie kościoła.

Drugi cmentarz Kwakowa, wiejski, leżał na północny zachód od miejscowości, przy drodze do Lulemina; ma w atlasie osobny wpis.

Parafia kwakowska należała do synodu Słupsk-Miasto i obejmowała — prócz Kwakowa — Crussen, Lubuń, Groß i Klein Silkow, Cunsow-Cothlow (dawny folwark Kończewa), Lulemino oraz Wendisch Plassow, a jako gminę córkę — Wobeser z Missow; prawo powoływania duchownego dzielili między siebie dziedzice Kwakowa, Klein Silkow i Wobeser. Pierwszym tutejszym duchownym po Reformacji był Paul Schipper, syn słupskiego mieszczanina, sprawujący urząd do 1580 roku. Christian Bilang, proboszcz w latach 1675–1702, zbudował dom wdowi i był ostatnim, który głosił tu kazania po polsku lub po kaszubsku. Do 1945 roku kościół i cmentarz należały do parafii ewangelickiej w Kwakowie, która w 1940 roku liczyła 3112 wyznawców; ostatni niemiecki pastor, Max Lechner, został z niej usunięty 7 listopada 1946 roku.

W urzędowym organie konsystorza pomorskiego Kwakowo występuje jako samodzielna posada w okręgu kościelnym Stolp-Stadt. W 1929 roku pastorem był tu Georg Wernicke, wymieniony wśród kandydatów do synodu prowincjonalnego; rok później przeniesiono go do Kołobrzegu, na drugą posadę przy tamtejszej parafii. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3350 dusz i filię w Wobeser, oddaloną o 8,5 kilometra. Pastorem był Max Lechner.

Źródła: K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 123; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart” (1912), hasło Quackenburg; portal Cmentarze Ziemi Słupskiej, hasło Kwakowo; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 174.