Kwakowo — dawny kościół ewangelicki (Quackenburg)

Kościół w Kwakowie, po niemiecku Quackenburg, jest dziś rzymskokatolicką świątynią pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny, a rodowodem sięga średniowiecza. Dokument odnaleziony w 1615 roku w gałce wieży wskazywał na rok 1208, samą świątynię poświadczono w 1508 roku, a wizytowano ją w 1539 roku, gdy Reformacja zdążyła już ogarnąć tutejszą parafię.

Pierwszym tutejszym duchownym po Reformacji był Paul Schipper ze Słupska, syn mieszczanina, sprawujący urząd do 1580 roku. Christian Bilang, proboszcz w latach 1675–1702, zbudował własnym kosztem dom wdowi; Müller zapisuje o nim wprost: „Er war der letzte, der hier polnisch oder kassubisch predigte” — był ostatnim, który głosił tu kazania po polsku albo po kaszubsku. Zmarł 2 marca 1702 roku. Jego następca Christoph Brauer przeżył na tym urzędzie zarazę 1707 roku.

Według księgi duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku w Kwakowie, po niemiecku Quackenburg, pastorami byli także: Jakob Witte ze Słupska (1581–1611), Joachim Pontanus (1611–1626), Petrus Hilzemer (1627–1664), Johann Hermann Götze (od 1665 roku), Christian Heinrich Vanselow (1734–1766), Gottfried Crystell (od 1767 roku), Johann Vogel (1862–1890), Paul Comnick (1891–1904) i Karl Erich Fuchs (od 1904 roku). Probostwo w Kwakowie, w synodzie miejskim Słupska, z patronatem prywatnym i dwoma kościołami, zwolniło się 1 listopada 1904 roku wskutek przeniesienia dotychczasowego proboszcza; pensja podstawowa wynosiła 4200 marek, a do tego bezpłatne mieszkanie. Pastorem w Kwakowie od 19 grudnia 1904 roku powołano kandydata do urzędu pastorskiego Fuchsa z Bruskowa Wielkiego (Groß Brüskow).

Pastor Johann Hermann Götze, wcześniej rektor w Bytowie, wprowadzony w Kwakowie 11 czerwca 1665 roku, założył wraz z objęciem urzędu pierwszą księgę kościelną parafii.

Według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku kościół w Objezierzu, po niemiecku Wobeser, należący do synodu słupskiego, był filią parafii w Kwakowie (Quackenburg); wcielone do niego były wsie Missow i Mielno (Mellin), a w Objezierzu mieszkał kościelny. W 1784 roku do parafii w Kwakowie, po niemiecku Quackenburg, należało także Żelkówko (Klein-Silkow), wieś z 29 ogniskami (domostwami), położona niedaleko Słupi i mostu labuńskiego (Labuhnsche Brücke).

Kwakowo było też siedzibą zwierzchnika okolicznych parafii — superintendentami synodu kołczygłowskiego (Alt Kolziglow) byli kolejno dwaj tutejsi proboszczowie. Anton Zollfeldt, proboszcz od 1810 roku, pełnił urząd superintendenta od 1822 roku (datę Müller opatruje znakiem zapytania) do śmierci w 1851 roku, a po nim Daniel August Lorentz, tutejszy proboszcz w latach 1852–1861. Mapę kościelną okolicy zmienił akt z 14 lutego 1871 roku: konsystorz rozwiązał synod kołczygłowski i rozdzielił jego jedenaście parafii między cztery synody naraz. Cetyń, Kołczygłowy, Budowo i Nożyno przeszły do Bytowa; Kwakowo, Wieszyno i Dębnica Kaszubska do synodu miejskiego Słupska; Mikorowo, Dobieszewo i Łupawa do synodu staromiejskiego Słupska; Wałdowo do Miastka. Kwakowo należało odtąd do synodu miejskiego Słupska.

Pierwotny, gotycki i murowany kościół z czasem okazał się zbyt ciasny, więc w 1863 roku go rozebrano i z licznych na tym terenie głazów narzutowych wzniesiono większą, neogotycką budowlę, ukończoną w 1865 roku i zachowującą dawną wieżę. Zachowaną dawną wieżę kościoła w Kwakowie Böttger datuje na XV wiek; dawny ostrołuk między wieżą a nawą zamurowano, zostawiając tylko drzwi. W kościele zachował się prosty sześcioboczny stół chrzcielny z pokrywą z XVII wieku. Jeden z trzech dzwonów odlał w 1712 roku Benjamin Wittwerck; nosi on imiona i herby Jacoba Eccarda von Wobeser i Erdmanna von Massow. Drugi dzwon z 1592 roku ma łaciński napis „In te, Domine, speravi, non confundar in aeternum” i niemiecki „Mit Gottes Hülfe goss mich Herman Benninck”. Trzeci dzwon jest średniowieczny i nosi napis gotycką minuskułą.

W marcu 1894 roku berlińska „Berliner Abendpost”, wyliczając nowo odlane dzwony, podała, że jeden z nich trafi do Kwakowa koło Słupska; nosił napis „Darum wachet, denn Ihr wisset weder Tag noch Stunde, in welcher des Menschen Sohn kommen wird. Anno Domini 1894” — czuwajcie więc, bo nie znacie dnia ani godziny, w której Syn Człowieczy przyjdzie (Ewangelia Mateusza, rozdział 25, wiersz 13). Czy dołączył do trzech dawnych dzwonów, czy któryś z nich zastąpił, gazeta nie podaje.

Parafia była rozległa i ludna. Prócz samego Kwakowa obejmowała Crussen, Labuhn, Groß- i Klein-Silkow, Cunsow-Cothlow, Lüllemin oraz Wendisch Plassow, a gminą córką było Wobeser z Missowem; prawo powoływania duchownego dzielili między siebie dziedzice na Kwakowie, na Klein-Silkow i na Wobeser. Cunsow-Cothlow, dawny folwark Kończewa o powierzchni około 450 mórg, trafiło do tej parafii dopiero w 1884 roku: jego mieszkańcy, dotąd przypisani do parafii w Barcinie (Bartin), a w praktyce związani z kościołem w Objezierzu, zostali przeniesieni do Kwakowa dekretem z czerwca i lipca tego roku. Właściciel nadal płacił jednak daniny na rzecz Sierakowa Słupskiego: trzy funty wełny na pastora oraz trzy szefle i osiem miar owsa i dwadzieścia jaj na kościelnego.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom IX, 1888) Kwakowo, po niemiecku Quackenburg, wieś i dobra rycerskie ze stacją pocztową przy trakcie ze Słupska do Bytowa, liczyło w 1877 roku 420 mieszkańców wyznania ewangelickiego. W parafii działało przyparafialne Towarzystwo Chóralne „Eintracht”, założone w 1913 roku. W 1932 roku parafia liczyła około 3350 ewangelików, a do 1945 roku wszyscy mieszkańcy Kwakowa byli luteranami.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia przy parafii filię w Wobeser, oddaloną o 8,5 kilometra i wolną od patronatu. Patronat w Quackenburg sprawowali właściciele majątków von Puttkamer z Quackenburg, Neumann z Klein Silkow i Krüger z Groß Silkow.

Ostatnim niemieckim proboszczem był ksiądz Max Lechner, który po krótkiej deportacji wrócił jesienią 1945 roku i ostatecznie został wydalony z kraju przez milicję 7 listopada 1946 roku. Po przejęciu świątyni przez katolików w latach 1959–1960 usunięto boczne empory ewangelickie i ustawiono neogotycki ołtarz maryjny, jednak ze starego wyposażenia ocalały między innymi dziewiętnastowieczna ambona i chrzcielnica, prospekt organowy, tylna empora oraz osiemnastowieczne malowidło ze sceną narodzenia Chrystusa na drewnianym stropie. Strona diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej podaje, że kościół poświęcono 8 grudnia 1947 roku, a konsekrował go biskup Zbigniew Zieliński 5 października 2024 roku. Parafię erygowano 25 stycznia 1974 roku, a świątynia pełni dziś funkcję kościoła parafialnego.

Kwakowo miało dwa cmentarze. Przykościelny leżał na podwyższonym terenie wydzielonym kamiennym murkiem oporowym; jeszcze na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku wejście na niego wyznaczały ceglane słupki; dziś otoczenie kościoła niczym cmentarza nie przypomina — jest wyrównane i porośnięte trawą. Wiejski założono na północny zachód od wsi, w lesie przy drodze do Lulemina.

Ewangelickie księgi metrykalne parafii przechowuje dziś Archiwum Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej: aż czternaście ksiąg (sygnatury 59–72). Najstarsza obejmuje chrzty z lat 1665–1765, śluby i zgony z lat 1665–1766 oraz konfirmacje z lat 1665–1764; zarazem jest to najdawniejsza ewangelicka księga metrykalna w tym zbiorze — starsza niż słupska i drawska (tylko te trzy parafie mają zapisy sięgające XVII wieku). Dalsze serie ciągną się do 1957 roku, a dwie księgi (sygnatury 63 i 65) dotyczą należącego do parafii Objezierza.

Parafia Kwakowo jest też jedną z pięciu w tym zbiorze, po których zachowały się akta inne niż metryki. Wszystkie księgi są zdigitalizowane, ale archiwum udostępnia je wyłącznie na miejscu, w Koszalinie; w internecie nie są dostępne.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Strona internetowa archiwum podaje dla najstarszej księgi chrzty do 1717 roku (w opisie wyżej: do 1765). Dr Paetow w wykładzie ogłoszonym w „Ostpommersche Heimat” w 1932 roku pisze, że związek synodalny kołczygłowski utworzono w 1810 roku, a rozwiązano w 1870 roku (w opisie wyżej: rozwiązany aktem z 14 lutego 1871 roku).

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. IX, hasło „Quackenberg”; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 813, 1005; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 476–478; L. Böttger, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 4: „Der Kreis Stolp”, Stettin 1894, s. 21; Wikipedia, wydanie polskie (pl.wikipedia.org), hasło „Kwakowo (województwo pomorskie)”; Magazyn Kaszuby — Kwakowo; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, Informator Parafialny Parafii EA w Słupsku nr 3/2025; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, Teil II: Regierungsbezirk Köslin, Stettin 1912; K. Mazurkiewicz-Palacz, „Dawne cmentarze w powiecie słupskim”, Słupsk 2013, s. 123; ks. T. Ceynowa, „Ewangelickie księgi metrykalne w Archiwum Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 124 (2025), s. 117, 124–125; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869–1943 (dekret o Cunsow-Cothlow: rocznik 1884, nr 59, s. 64–65); A. Świetlicka, E. Wisławska, „Słownik historyczny miast i wsi województwa słupskiego. Przewodnik bibliograficzny”, Słupsk 1998, s. 99; wykaz parafii na stronie diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej (odczyt 13 października 2026 roku); „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 174; „Berliner Abendpost” (Berlin), 28 marca 1894 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 18 listopada 1904 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 28 grudnia 1904 roku, s. 10 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); dr Paetow, „Geschichte des Kirchenkreises Stolp-Altstadt”, „Ostpommersche Heimat” 1932, nr 17–19.