Kwidzyn — cmentarz ewangelicki przy ulicy Piastowskiej

Cmentarz ewangelicki przy ulicy Piastowskiej w Kwidzynie (po niemiecku Marienwerder) wojewódzka ewidencja zabytków opisuje krótko: cmentarz ewangelicki, ulica Piastowska. Figuruje w niej w arkuszu miasta Kwidzyna pod pozycją 541, w stanie z 29 sierpnia 2026 roku. Ten sam wykaz notuje w mieście drugi cmentarz ewangelicki, przy ulicy Hallera (pozycja 539), a obok niego cmentarz katolicki (pozycja 540).

Według atlasu historycznego Kwidzyna zaraz po wojnie zlikwidowano wszystkie cmentarze ewangelickie miasta; od początku lat pięćdziesiątych zmarłych chowano na cmentarzu komunalnym przy ulicy Malborskiej. Gminny Program Opieki nad Zabytkami Miasta Kwidzyna na lata 2024–2027 wymienia jednak cmentarz przy ulicy Piastowskiej wśród nieczynnych: jest niewielki, ma nieregularny kształt, a zachowały się na nim nagrobki z datą pochówku z 1926 roku.

Starsze cmentarze miasta opisuje kronika Kwidzyna, którą H. C. W. Jahn wydał własnym nakładem w 1844 roku. Gdy pod koniec XVIII wieku zakazano chować zmarłych na cmentarzu wokół kościoła, a miejsce pochówków urządzone przy szpitalu przestało wystarczać rosnącej ludności, założono nowy cmentarz dalej od centrum, na przedmieściu. W 1844 roku był on już, mimo wszelkich powiększeń, zapełniony i znów otoczony przez rozrastające się miasto, tak że — jak pisał Jahn — wkrótce trzeba będzie założyć nowy cmentarz poza miastem. Trzeci cmentarz, zwany Todtenberg, w obrębie zamkowym, oraz cmentarz szpitalny zamknięto już dwadzieścia lat wcześniej. Pierwszy był już zabudowany, drugi zrównano i w 1827 roku urządzono na nim park, nazwany na cześć byłego prezesa rejencji placem Flottwella (Flottwells-Platz); całą jego wschodnią stronę zajął nowy gmach gimnazjum.

Szpital świętego Jerzego (Georgen-Hospital) przy tym placu zbudowano według Jahna w 1780 roku. Na planie miasta dołączonym do kroniki cmentarz („Kirchhof”) zaznaczono w polach, poza zwartą zabudową.

Cmentarz pod placem Flottwella pamiętał jeszcze radny Kwidzyna H. Weilandt, którego zapiski z 1888 roku ogłoszono w 1920 roku. W jego młodości cmentarz był już zamknięty i dawne przeznaczenie miejsca zdradzały tylko mogiły, pomniki i groby rodzinne; mieszczanom pozwolono zwozić tam gruz, aby podnieść teren, i skorzystał z tego także ojciec autora przy budowie domu w 1827 roku. Większość nagrobków stała w 1888 roku, jak pisze Weilandt, na cmentarzu ewangelickim.

Miasto wyrosło wokół zamku, który Hermann Balk założył w 1233 roku na wiślanej wyspie zwanej Quidin albo Quidzin; wkrótce przeniesiono go na dzisiejsze miejsce, a w tym samym roku Kwidzyn otrzymał od Balka przywilej lokacyjny. Po podziale Prus na cztery biskupstwa w 1243 roku zamek stał się siedzibą biskupa pomezańskiego i kapituły katedralnej. Pierwszy kościół, wzniesiony podobno w 1236 roku, był drewniany i został zniszczony razem z zamkiem w 1243; także odbudowany nie odpowiadał randze katedry — biskup Berthold nazwał go budowlą „humilis ruinosa et penitus indecens ecclesie cathedralis fabrica”, czyli niską, zrujnowaną i całkiem nieprzystojną katedrze, i postanowił wznieść większą, na której budowę 27 grudnia 1343 roku darował biskupią wieś Woltersdorf. Tak zapisał to Agathon Harnoch.

Według spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku miasto liczyło 8079 mieszkańców: 6537 ewangelików, 1257 katolików, 42 innych chrześcijan i 243 Żydów; ewangelicy należeli do parafii w Kwidzynie. Harnoch wyodrębnia diecezję kwidzyńską jako osobną jednostkę swojego wykazu, a sięgała ona od Dzierzgonia i Sztumu po Gniew.

Spis z 1 grudnia 1910 roku wykazał 12 983 mieszkańców. Po niemiecku mówiło 12 408 osób, a wśród nich było 9730 ewangelików, 2383 katolików, 150 innych chrześcijan i 145 Żydów; po polsku mówiło 346 osób.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 9758 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 17 685 dusz.

Źródła: wojewódzka ewidencja zabytków województwa pomorskiego, arkusz miasta Kwidzyna (Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku); Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910); A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890, s. 507–521 (hasło Marienwerder s. 510–511); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 74–75, poz. 2; R. Czaja, R. Golba, J. Liguz, A. Pilarska, „Kwidzyn” (Atlas historyczny miast polskich, t. III: Mazury i Prusy Książęce, z. 5), Toruń 2024, s. 29; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Miasta Kwidzyna na lata 2024–2027, uchwała nr IX/73/24 z 16 grudnia 2024 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2025, poz. 63, s. 61 i 143; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69; H. C. W. Jahn, „Chronik der Stadt Marienwerder in Westpreußen”, nakładem autora, 1844, s. 56, 176 oraz plan miasta; H. Weilandt, „Marienwerder vor hundert Jahren. Aufzeichnungen von H. Weilandt, weiland Ratsherr in Marienwerder, aus dem Jahre 1888”, „Zeitschrift des historischen Vereins für den Regierungsbezirk Marienwerder”, z. 59, Marienwerder 1920, s. 14.