Kwidzyn — cmentarz ewangelicki przy ulicy Hallera

Cmentarz ewangelicki przy ulicy Hallera w Kwidzynie (po niemiecku Marienwerder) sąsiaduje z cmentarzem katolickim przy tej samej ulicy — wojewódzka ewidencja zabytków prowadzi oba osobno, a przy ewangelickim poprzestaje na jednym zdaniu: cmentarz ewangelicki, ulica Hallera. Ewidencja nie podaje ani datowania, ani powierzchni, ani opisu położenia. W mieście jest też drugi cmentarz ewangelicki, przy ulicy Piastowskiej. Losy po 1945 roku opisuje atlas historyczny Kwidzyna: zaraz po wojnie zlikwidowano wszystkie cmentarze ewangelickie miasta, ale w pierwszych powojennych latach chowano zmarłych na dawnym cmentarzu ewangelickim przy dzisiejszej ulicy Hallera; od początku lat pięćdziesiątych grzebano tylko na cmentarzu komunalnym przy ulicy Malborskiej.

Gminny Program Opieki nad Zabytkami Miasta Kwidzyna na lata 2024–2027 podaje późniejsze daty: cmentarz zamknięto w 1973 roku, w 1974 roku zlikwidowano, a na jego miejscu utworzono park miejski.

Starsze cmentarze miasta opisuje kronika Kwidzyna, którą H. C. W. Jahn wydał własnym nakładem w 1844 roku. Gdy pod koniec XVIII wieku zakazano chować zmarłych na cmentarzu wokół kościoła, a miejsce pochówków urządzone przy szpitalu przestało wystarczać rosnącej ludności, założono nowy cmentarz dalej od centrum, na przedmieściu. W 1844 roku był on już, mimo wszelkich powiększeń, zapełniony i znów otoczony przez rozrastające się miasto, tak że — jak pisał Jahn — wkrótce trzeba będzie założyć nowy cmentarz poza miastem. Trzeci cmentarz, zwany Todtenberg, w obrębie zamkowym, oraz cmentarz szpitalny zamknięto już dwadzieścia lat wcześniej. Pierwszy był już zabudowany, drugi zrównano i w 1827 roku urządzono na nim park, nazwany na cześć byłego prezesa rejencji placem Flottwella (Flottwells-Platz); całą jego wschodnią stronę zajął nowy gmach gimnazjum.

Szpital świętego Jerzego (Georgen-Hospital) przy tym placu zbudowano według Jahna w 1780 roku. Na planie miasta dołączonym do kroniki cmentarz („Kirchhof”) zaznaczono w polach, poza zwartą zabudową.

Cmentarz pod placem Flottwella pamiętał jeszcze radny Kwidzyna H. Weilandt, którego zapiski z 1888 roku ogłoszono w 1920 roku. W jego młodości cmentarz był już zamknięty i dawne przeznaczenie miejsca zdradzały tylko mogiły, pomniki i groby rodzinne; mieszczanom pozwolono zwozić tam gruz, aby podnieść teren, i skorzystał z tego także ojciec autora przy budowie domu w 1827 roku. Większość nagrobków stała w 1888 roku, jak pisze Weilandt, na cmentarzu ewangelickim.

Miasto wyrosło wokół zamku, który Hermann Balk założył w 1233 roku na wiślanej wyspie zwanej Quidin albo Quidzin; wkrótce przeniesiono go na dzisiejsze miejsce, a w tym samym roku Kwidzyn otrzymał przywilej. Po podziale Prus na cztery biskupstwa w 1243 roku zamek stał się siedzibą biskupa pomezańskiego i kapituły katedralnej. Pierwszy kościół, wzniesiony podobno w 1236 roku, był drewniany i został zniszczony razem z zamkiem w 1243; odbudowany, nie odpowiadał randze katedry — biskup Berthold nazwał go budowlą „humilis ruinosa et penitus indecens ecclesie cathedralis fabrica”, niską, zrujnowaną i całkiem nieprzystojną katedrze, i dlatego postanowił wznieść większą. Tak zapisał to Agathon Harnoch.

Katedra kwidzyńska była ewangelicka od 1526 roku, a jej części oddawano na nabożeństwa także innym wspólnotom. Jej zachodnią część oddano na nabożeństwa braciom czeskim, którzy przybyli tu w 1547 roku — według inwentarza zabytków w latach 1549–1574, według Harnocha w latach 1547–1576. Prezbiterium oddzielono ścianą szachulcową jako „kościół polski” — według Bergaua stało się to w 1598 roku, według Töppena w 1586.

W 1634 roku starosta Melchior von Dargitz sprawił dla kościoła polskiego ambonę, której resztka z malowanymi popiersiami czterech ewangelistów przetrwała do czasów inwentarza. W katedrze zachowały się dwa konfesjonały z początku XVIII wieku, jeden z napisem „in usum ministrorum confessiones audientium” — do użytku duchownych słuchających spowiedzi. Z archiprezbiterów inwentarz wymienia Eilharda Menkena (zmarłego w 1657 roku) i Georga Friedricha Wernera (zmarłego w 1739). Z dzwonów wymienia odlany w 1584 roku przez Hermanna Benningka, z napisem „In te domine speravi”, oraz dwa Michaela Wittwercka z 1720 i 1725 roku.

Wykaz duchownych Rhesy z 1834 roku otwiera przy katedrze Simon Klein, określony jako „uczeń Lutra”, a około 1537 roku miał urzędować Hans von Sadatz. Do 1834 roku przez katedrę przeszło dwudziestu pięciu pastorów, dwudziestu dwóch diakonów niemieckich i, osobno, siedemnastu diakonów polskich. Urząd diakona polskiego trwał tu od 1560 do 1834 roku; diakon polski służył polskojęzycznej części gminy.

Diecezja kwidzyńska w wykazie Agathona Harnocha sięgała od Dzierzgonia i Sztumu po Gniew, a sama parafia kwidzyńska liczyła około 17 000 dusz. Według spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku miasto liczyło 8079 mieszkańców: 6537 ewangelików, 1257 katolików, 42 innych chrześcijan i 243 Żydów; ewangelicy należeli do parafii w Kwidzynie. Spis z 1 grudnia 1910 roku naliczył 12 983 mieszkańców, z czego 12 408 podawało niemiecki jako język ojczysty — i to wewnątrz tej grupy rozdzielono wyznania: 9730 ewangelików, 2383 katolików, 150 innych chrześcijan i 145 Żydów. W spisie z 1 grudnia 1910 roku polski jako język ojczysty podało 346 osób.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 9758 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 17 685 dusz.

Źródła: wojewódzka ewidencja zabytków, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku, arkusz gminy Kwidzyn (miasto), pozycja 539, stan z 29 sierpnia 2026 roku; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, s. 74–75, poz. 2; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), Kreis Marienwerder, poz. 2; A. Harnoch, Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen, Neidenburg 1890, s. 507–521 (hasło Marienwerder s. 510–516); „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienwerder östlich der Weichsel” (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen, z. 11), Danzig 1898; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834; R. Czaja, R. Golba, J. Liguz, A. Pilarska, „Kwidzyn” (Atlas historyczny miast polskich, t. III: Mazury i Prusy Książęce, z. 5), Toruń 2024, s. 29; Gminny Program Opieki nad Zabytkami Miasta Kwidzyna na lata 2024–2027, uchwała nr IX/73/24 z 16 grudnia 2024 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2025, poz. 63, s. 61; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69; H. C. W. Jahn, „Chronik der Stadt Marienwerder in Westpreußen”, nakładem autora, 1844, s. 56, 176 oraz plan miasta; H. Weilandt, „Marienwerder vor hundert Jahren. Aufzeichnungen von H. Weilandt, weiland Ratsherr in Marienwerder, aus dem Jahre 1888”, „Zeitschrift des historischen Vereins für den Regierungsbezirk Marienwerder”, z. 59, Marienwerder 1920, s. 14.