Kościół · powiat kwidzyński

Kwidzyn — katedra św. Jana Ewangelisty (Marienwerder)

niem. Marienwerder

Rodzaj: kościół (dawny ewangelicki)
Nazwa niemiecka: Marienwerder
Czas budowy: po 1343 roku
Miejscowość: Kwidzyn
Dawny powiat: Kreis Marienwerder (Regierungsbezirk Marienwerder, Provinz Westpreußen)
Powiat dziś: kwidzyński
Po 1945: przejęty przez katolików
Dziś: konkatedra rzymskokatolicka św. Jana Ewangelisty

Korpus katedry w Kwidzynie (Marienwerder) wzniesiono za biskupów Arnolda (1347–1360) i Mikołaja (1360–1376), a w 1525/1526 roku świątynia stała się ewangelicka i pozostała taka do końca niemieckiego Kwidzyna. Od 1993 roku jest konkatedrą diecezji elbląskiej, a zespół zamkowo-katedralny wpisano do rejestru zabytków.

Katedra w Kwidzynie (po niemiecku Marienwerder) wyrosła przy zamku, który po podziale Prus na cztery biskupstwa stał się siedzibą biskupów pomezańskich i kapituły. Gdy w 1525/1526 roku Prusy Książęce przeszły na protestantyzm, świątynia stała się ewangelicka i pozostała taka do końca niemieckiego Kwidzyna. Według Jana Wiśniewskiego (2013) w 1945 roku przejęli ją katolicy: na początku czerwca tego roku duszpasterstwo powierzono franciszkanom konwentualnym, a parafię ustanowiono na nowo 25 stycznia 1978 roku. Ten sam autor podaje dwie daty poświęcenia: raz pisze, że kościół konsekrowano w 1945 roku, a w innym miejscu, że 3 września 1946 roku poświęcił go ksiądz Szczepan Smarzych, proboszcz parafii Trójcy Świętej. Po erygowaniu diecezji elbląskiej 25 marca 1992 roku papież ustanowił świątynię konkatedrą; 30 czerwca 1993 roku franciszkanie przekazali parafię księdzu diecezjalnemu.

Zespół zamkowo-katedralny chroni wpis do rejestru zabytków pod numerem A-263 z 9 grudnia 1961 roku.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku na budowę nowej, okazalszej katedry w Kwidzynie, po niemiecku Marienwerder, biskup Berthold podarował 27 grudnia 1343 roku biskupią wieś Woltersdorf. Najpierw dobudowano do starego kościoła prezbiterium, poświęcone Najświętszej Maryi Pannie i Janowi Ewangeliście, potem stary kościół rozebrano, a za biskupów Arnolda (1347–1360) i Mikołaja (1360–1376) wzniesiono korpus długi na 200 i szeroki na 80 stóp; w 1384 roku katedrę umocniono gankami i obiegającymi ją blankami. Poświęcenie katedry przypada — jak przyjmuje Harnoch — na czasy biskupa Jana I Möncha (1376–1409).

Według kroniki Harnocha przy katedrze zbudowano celę, w której 2 maja 1393 roku zamurowano Dorotę z Mątów; zmarła tam 26 czerwca 1394 roku (wydawcy jej żywota w „Scriptores rerum Prussicarum” podają 25 czerwca) i została pochowana w krypcie, zwanej odtąd także kaplicą Doroty. Pielgrzymki do jej grobu trwały jeszcze po Reformacji, dlatego książę Albrecht kazał zerwać kratę przy grobie.

Potężna, prostokątna wieża katedry, wysoka na 170 stóp, została ukończona za biskupa Jana IV (1480–1501). W 1478 roku, podczas szturmu Polaków na miasto, katedra została ciężko uszkodzona, a w czasie oblężenia w 1520 roku zawaliło się sklepienie krypty i rozbiło leżące w posadzce płyty nagrobne. W kaplicy biskupów pod prezbiterium pochowano siedmiu biskupów pomezańskich: Bertholda, Arnolda, Mikołaja, Jana I, Jana II, Gerharda i Jana III; z płyt nagrobnych rozbitych w krypcie zachowała się płyta biskupa Mikołaja, wmurowana w południową ścianę wysokiego chóru. Organy były w katedrze już w 1512 roku, gdy wielki mistrz Albrecht przybył do Prus i został wprowadzony do katedry.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom V, 1884) przejście Kwidzyna na luteranizm przyspieszył ostatni tutejszy biskup pomezański, w Słowniku nazwany Eberardem Queisem, który przyjął naukę Lutra; w 1526 roku książę Albrecht uwięził trzech ostatnich kanoników i oddał katedrę luteranom jako kościół farny, a Polacy przez pewien czas odprawiali jeszcze nabożeństwa katolickie w swoim małym kościele przy katedrze, aż i to ustało. Ten sam słownik nazywa katedrę w Kwidzynie, wówczas kościół luterański, największą świątynią w Prusach po kościele Najświętszej Maryi Panny w Gdańsku — długą na 286 stóp — i podaje, że na ścianach dawnego kościoła polskiego widniały, choć niemal do niepoznania zniszczone, freski z początku XVI wieku przedstawiające kilku świętych, trzech wielkich mistrzów krzyżackich i siedemnastu biskupów pomezańskich.

Kronika katedry, którą w latach 1732–1739 spisał archiprezbiter Georg Friedrich Werner, wymienia z imienia trzech wielkich mistrzów namalowanych w kościele polskim: Wernera von Orseln, Ludolfa Königa i Heinricha von Plauen. Według łacińskiego napisu pod wizerunkiem Marii te niemal całkiem zatarte malowidła kazał w 1626 roku odnowić własnym kosztem burmistrz Kwidzyna, rodem z tego miasta, Antonius Rautenberg; za czasów Wernera napisy pod wizerunkami biskupów były znów bardzo zatarte i nieczytelne.

Jako pierwszego duchownego ewangelickiego wymieniano Simona Kleina, którego wykaz Rhesy z 1834 roku określa jako „ucznia Lutra”; po nim urząd miał sprawować około 1537 roku Hans von Sadatz. Diakonów niemieckich notowano od 1586 roku, a polskich wcześniej, bo od 1560. Urząd diakona polskiego trwał tu bez przerwy co najmniej do 1834 roku: przez prawie trzysta lat katedra miała duchownego, który służył polskojęzycznej części gminy. Do tego czasu przeszło przez nią dwudziestu pięciu pastorów, dwudziestu dwóch diakonów niemieckich i — osobno — siedemnastu diakonów polskich.

Hermann Freytag w opracowaniu o studentach z Prus na uniwersytecie w Wittenberdze (1903) podaje, że jednym z polskich diakonów był od 1598 roku Melchior Pauli z Grudziądza, zapisany w Wittenberdze 8 października 1593 roku. Później był duchownym w Malborku, w 1615 roku przeszedł do kościoła świętej Anny w Gdańsku i zmarł 14 czerwca 1620 roku w wieku 48 lat.

Najciekawsze w dziejach tej katedry jest to, że mieściła naraz trzy wspólnoty mówiące trzema językami. Po Reformacji podzielono ją na trzy części. Polacy otrzymali kościół górny, czyli wysokie prezbiterium, oddzielone od nawy ścianą szachulcową postawioną pod łukiem tęczowym, a w 1634 roku starosta Melchior von Dargitz sprawił dla tego wnętrza ambonę, której resztka z popiersiami ewangelistów przetrwała do czasu sporządzenia inwentarza. Czesi, czyli bracia czescy, przybyli tu w 1547 roku i odprawiali nabożeństwa w zachodnim krańcu korpusu, odgrodzonym kratą; Harnoch datuje to na lata 1547–1576, inwentarz zabytków na 1549–1574. Organy służyły wtedy zborowi niemieckiemu i czeskiemu naraz. Potem ta część stała pusta i do 1782 roku chowano w niej zmarłych.

Polszczyzna nie była w tym Kościele językiem obcym. Duchowny z Kwidzyna dojeżdżał do pobliskiego Rakowca (Groß Krebs), gdzie nabożeństwo odprawiano — jak notuje Harnoch — „dawniej także po polsku, przez diakona z Kwidzyna”, a sama tamtejsza parafia była do 1576 roku filią kwidzyńskiej. W luterańskim Gimnazjum Akademickim w Gdańsku katedra języka polskiego obsadzana była bez przerwy: gdy w 1734 roku zmarł jej lektor Paulus Świetlicki, następcę znaleziono w ciągu roku.

Książę Albrecht zapisał na utrzymanie kościoła 100 guldenów rocznie; w 1585 roku naprawiono dach, sklepienia, blanki i okna, a w 1586 roku dobudowano od południa gotycką kruchtę. Nad kruchtą z 1586 roku umieszczono mozaikę przedstawiającą męczeństwo świętego Jana Ewangelisty. Sama mozaika jest jednak znacznie starsza: George Cuny (1899, s. 35) podaje jej podpis „fecit … hoc opus MCCC 80”, czyli rok 1380. Organy zbudowane w latach 1597–1609 nad ołtarzem głównym zastąpiono w 1864 roku nowymi, wykonanymi przez organmistrza Sauera za 6000 talarów. Wiktor Z. Łyjak podaje, że w 1886 roku organmistrz Eduard Wittek, działający wtedy samodzielnie w Grudziądzu, poprawił, zaintonował i nastroił organy katedry, za co organista katedralny Carl Lessman podziękował mu publicznie na łamach prasy.

Zlecenie na ten instrument otrzymał na początku 1863 roku organmistrz Wilhelm Sauer z Frankfurtu nad Odrą; wiosną tego roku L. Granzin z Gdańska ogłosił w „Allgemeine musikalische Zeitung” uwagi o budowie organów, do których skłoniła go dyspozycja nowych organów dla katedry. W 1865 roku „Magazin für die Literatur des Auslandes” przytoczył w zbiorze napisów rymowaną przestrogę „an der Orgel im Dom zu Marienwerder” — bez wskazania, czy chodziło o dawne, czy o nowe organy: organista ma wzywać Boga, grać pobożnie, nie grać fałszywie ani lekkomyślnie i mieć na celu jedynie pożytek zboru, bo „so wird Gott durch das Werk geehrt”. Chrzcielnica była według Harnocha (1890, s. 513) z granitu.

W 1601 roku były burmistrz Kwidzyna Augustin Milde ufundował ambonę dla kościoła niemieckiego w katedrze; jego epitafium zachowało się na emporze organowej, a w 1625 roku kościół otrzymał nową chrzcielnicę. W katedrze w Kwidzynie zachowało się, choć bardzo zniszczone, epitafium Georga von Rembau z Sedlinen, ufundowane w 1619 roku dla niego i jego bliskich, z rzeźbionym Zmartwychwstaniem i malowanymi postaciami zmarłych. Werner umieszcza je przy ścianie południowej: u góry był obraz Trójcy Świętej, płaskorzeźbę Zmartwychwstania opatrzono łacińskimi wierszami, a łaciński napis u dołu wymienia obok fundatora jego zmarłych bliskich — żonę Christinę Stitt von Kletzen, synów Johanna i Florentina oraz córki Katharinę i Christinę — z datami śmierci z lat 1584–1617. Po każdej stronie widniały cztery herby z nazwami rodów, między innymi Rembau, Braxein, Stretten i Felsdorff.

Z archiprezbiterów inwentarz wymienia Eilharda Menkena, zmarłego w 1657 roku, i Georga Friedricha Wernera, zmarłego w 1739. Renesansowy ołtarz na wysokim chórze katedry w Kwidzynie pochodzi z początku XVIII wieku i według herbu jest darem generała majora i starosty kwidzyńskiego i prabuckiego Georga Heinricha von der Gröbena; już w 1657 roku archiprezbiter Eilhard Menken przeznaczył na nowy ołtarz 500 guldenów.

Kronika Wernera to według W. Heyma, który wydał ją drukiem w 1928 roku, najstarszy znany opis katedry; zachowała się tylko w rękopisie pisanym ręką autora i urywa się na stronie 120. Werner opisuje chorągwie żałobne, które wisiały wtedy w kościele. Jedna upamiętniała Fabiana Czemę, wojewodę malborskiego i starostę sztumskiego, zmarłego 22 sierpnia 1605 roku w wieku 66 lat; wystawiła ją pogrążona w żałobie żona, w napisie nazwana Catharina a Reglin Piszinska, a krypta grobowa wojewody, nakryta płytą z herbem Czemów, znajdowała się w niemieckiej części katedry.

Inne chorągwie należały do Carla Friedricha von der Ölschnitza, radcy krajowego, starosty kwidzyńskiego i prabuckiego oraz dziedzica Szuplina, urodzonego tamże 27 maja 1608 roku i zmarłego w Kwidzynie 2 stycznia 1661 roku, pochowanego w katedrze; do Wilhelma von Eppingera, radcy krajowego, starosty kwidzyńskiego i prabuckiego, dziedzica Seubersdorff, Krixsen i Ziegahnen, urodzonego 4 kwietnia 1611 roku i zmarłego 14 marca 1655 roku; do Simona Langnaua na Bogusch i Paradies, zmarłego 6 lutego 1644 roku; do królewskiego chorążego Georga Bara, zmarłego w 1628 roku w dwudziestym pierwszym roku życia; wreszcie do Balthasara von Dobenecka, elektorskiego rotmistrza okręgu górnopruskiego (Oberland) i starosty kwidzyńskiego, dziedzica Klösterchen, który zmarł 23 kwietnia 1627 roku w wieku 54 lat i także spoczął w katedrze.

Werner zanotował też płyty nagrobne. Leżała tam płyta Balthasara Timaeusa, niemieckiego kapelana katedry, a w przejściu ku ambonie, pod wielkim epitafium rodziny Milde, płyta, którą swojej żonie Annie Mildin, urodzonej 1 maja 1619 roku i zmarłej 21 października 1650 roku, po czterech i pół roku małżeństwa położył magister Johannes Neunachbar, duchowny kwidzyński. W 1625 roku pisarz urzędu elektorskiego w Kwidzynie Christian Geseborth i jego żona Barbara Tidemann położyli płytę na grobie pięciorga swoich dzieci, urodzonych w latach 1616–1624; czworo z nich zmarło w 1625 roku na dżumę.

Spoczęli tu także Simon Schwartz (1588–1627); Cornelius Agnus z Brytanii, zmarły 17 lipca 1619 roku w wieku 60 lat; kapelusznik Jacob Thiel, zmarły 1 lutego 1651 roku, z żoną Anną i dwojgiem dzieci; Johann Reincke, jedyny syn elektorskiego strzelca konnego, zmarły 19 maja 1650 roku w dwudziestym roku życia, gdy wybierał się w podróż do elektora w Marchii Brandenburskiej; Maria Seehagen (1663–1690), najmłodsza córka sukiennika i przełożonego szpitala Johanna Seehagena, pochowana w przejściu pod emporą sukienników; ławnik i przełożony szpitala Martin Prang, pochowany w Niedzielę Palmową 1679 roku w czterdziestym dziewiątym roku życia, z żoną Cathariną Sirutzkin, urodzoną w 1632 roku; wreszcie mała Dorota, córeczka starosty i rotmistrza von Dobenecka, urodzona 30 sierpnia 1623 roku i zmarła 24 czerwca 1624 roku.

Pośrodku nieużywanej części kościoła, którą Werner nazywa „pustym” albo „czeskim kościołem”, znajdował się grobowiec rodziny von Rothe, nakryty płytą z herbem Loytzenów i ośmioma innymi herbami szlacheckimi; napis z 1629 roku mówi o braciach Stephanie i Hansie von Loytzen na Rundewiese, „ostatnich z tego rodu”. W tej samej części kościoła wisiało czarne epitafium Petera Rothe, kapitana piechoty w służbie Stanów Generalnych Zjednoczonych Niderlandów, urodzonego 25 czerwca 1638 roku i zmarłego 5 września 1681 roku. Dwie płyty nagrobne biskupów, leżące w tej samej części, zakryto ławkami, gdy niemiecka gmina się rozrosła.

Wśród epitafiów duchownych Werner opisuje epitafium archiprezbitera Andreasa Schefflera, który według napisu zmarł 5 marca 1617 roku w wieku 56 lat, a w katedrze był przez dwanaście lat niemieckim kapelanem i przez kolejne dwanaście proboszczem i archiprezbiterem; napis wymienia jego żony, Margaretę Matthes z Wittenbergi, zmarłą 20 maja 1611 roku, i Barbarę Fick z Gdańska, oraz dzieci z obu małżeństw. Późniejszy dopisek o niemieckim kapelanie, zmarłym 21 lipca 1625 roku, Werner odnosi do młodszego Andreasa Schefflera, diakona. Epitafium magistra Salomona Kleina, archiprezbitera zmarłego w 1597 roku, podaje, że jego żona Elisabeth Matthes z Wittenbergi zmarła tuż przed nim, 16 grudnia, i oboje złożono w jednym grobie; łaciński wiersz mówi, że urodził go Królewiec, wykształciła Łaba, a grób jemu i żonie dał Kwidzyn. Na tym samym filarze wisiał wizerunek Melanchtona.

Według przypisu w kronice archiprezbiter Eilhard Menken zapisał w testamencie z 27 września 1657 roku 1000 guldenów: obok 500 na ołtarz drugie 500 na własne epitafium; wzniesiono je z jego wizerunkiem w 1683 roku.

Z epitafiów świeckich Werner przytacza między innymi epitafium rajcy Johannesa Schultza, zmarłego 9 lutego 1613 roku; łaciński wiersz mówi, że urodził się w Kętrzynie, wykształcił w Królewcu, a w Kwidzynie przez dziesięć lat uczył młodzież, zanim został rajcą; żoną była Sara, w wierszu nazwana Galmanna. Na filarze naprzeciwko wisiało epitafium rajcy Hansa von Hiel, zmarłego 24 listopada 1602 roku, i jego żony Barbary, zmarłej 14 grudnia 1597 roku. Naprzeciw epitafium Rembaua, przy ścianie północnej, znajdowało się epitafium z datą 1602, z krucyfiksem i płaskorzeźbami Męki Pańskiej opatrzonymi łacińskimi wierszami; napis u dołu wspomina burmistrza Augustina Milde, zmarłego 6 czerwca 1628 roku, i jego żonę Catharinę, zmarłą wcześniej, 3 listopada 1601 roku.

Były też malowane na drewnie epitafium rzeźnika Johanna Schwahna z Oławy na Śląsku, urodzonego 6 maja 1588 roku, wmurowana w ścianę płyta Adama Blackhalla, przez osiemnaście lat sędziego i rajcy, zmarłego 26 maja 1711 roku w wieku 56 lat, oraz, pod wizerunkiem polskiego diakona Michaela Prussa, małe epitafium Marii Elisabeth (1694–1720), jedynej córki rajcy i poczmistrza Michaela Albrechta Prussa. Grobu ani epitafium Doroty z Mątów Werner już nie znalazł: pokazywano tylko otwór w murze kościoła od strony zamku, przez który miała patrzeć do wnętrza w czasie modlitwy, a w samym zamku, pod mieszkaniami kanoników, jej izdebkę, wtedy w bardzo złym stanie.

Ślady tych stuleci widać w budowli do dziś. Od północy stoi wzniesiona w 1705 roku (według George’a Cuny’ego w 1703) kaplica grobowa von der Gröbenów, w której spoczęli Otto Friedrich von der Gröben i jego żony. W kaplicy grobowej von der Gröbenów przy katedrze w Kwidzynie stoi nagrobek generała majora i starosty kwidzyńskiego i prabuckiego, hrabiego Ottona Friedricha von der Gröbena, zmarłego w 1728 roku: zmarły spoczywa w zbroi na cokole, po bokach klęczą dwie pierwsze żony, a u stóp leży trzecia. Kronika miasta Kwidzyna, którą w 1844 roku wydał H. C. W. Jahn, podaje, że kaplicę założył sam hrabia Otto Friedrich von der Gröben, generał i starosta kwidzyński, zmarły 30 stycznia 1728 roku.

Kaplicę zdobiły rzeźby i malowidła wewnątrz i na zewnątrz, cztery lata przed napisaniem kroniki całość odświeżono, a na jej utrzymanie przeznaczono kapitały i czynsze gruntowe z kilku domów przy ulicy Sallaterei. Jahn dodaje, że w katedrze był też drugi piękny pomnik, odlany z żeliwa, poświęcony żołnierzom poległym za ojczyznę w latach 1813–1815. Na początku stycznia 1933 roku prasa doniosła, że w 250. rocznicę dnia, w którym von der Gröben, pułkownik brandenburski i późniejszy starosta kwidzyński i prabucki, podniósł na Złotym Wybrzeżu Afryki flagę brandenburską i założył fort Groß-Friedrichsburg, odbyła się w ewangelickim domu parafialnym w Kwidzynie uroczystość, po której złożono wieńce na grobowcu Gröbena. Z czasów ewangelickich zachowały się konfesjonały z 1716 roku.

Luterańską spowiedź indywidualną dokumentuje jeden z nich, z początku XVIII wieku, z napisem „in usum ministrorum confessiones audientium” — do użytku duchownych słuchających spowiedzi. Janusz Hochleitner, za inwentarzem zabytków, podaje, że kwidzyńskie konfesjonały ufundowali archidiakon i diakon, a wykonał je J. Kruse; ich inskrypcje są widoczne do dziś. Spośród dzwonów inwentarz wymienia odlany w 1584 roku przez Hermanna Benningka, z napisem „In te domine speravi”, oraz dwa dzwony Michaela Wittwercka z 1720 i 1725 roku. Największy dzwon katedry w Kwidzynie, odlany przez Michaela Wittwercka w Gdańsku 24 listopada 1725 roku, był darem hrabiego Ottona Friedricha von der Gröbena i jego żony Juliane Luise z domu Kanitz.

Spośród trzech dzwonów największy odlano w 1725 roku kosztem Ottona Friedricha von der Gröbena, średni w 1720, a najmniejszy w 1584 roku; na szczycie zachodnim wisiał ponadto dzwon z czasów zakonnych z herbem biskupstwa pomezańskiego, rokiem 1410 i napisem „ora pro nobis sancte Johannes”. Michał F. Woźniak wspomina, że do katedry należał też późnogotycki kielich z około 1500 roku, który Kinga Szczepkowska-Naliwajek zaliczyła do naczyń najbardziej zbliżonych do kielicha z kościoła Bożego Ciała w Elblągu; sam Woźniak uważa elbląski kielich za zbyt odległy od tej grupy, a kwidzyński łączy z kielichami z Reszla i Lidzbarka Warmińskiego. Kielich zaginął w 1945 roku lub krótko potem i jest znany tylko z archiwalnych fotografii.

Najgorsze przyszło z wojną: w 1807 roku Napoleon zamienił katedrę na magazyn furażu i halę do musztry, a na jej odnowienie trzeba było potem zebrać czterdzieści tysięcy talarów. W czerwcu 1848 roku „Karlsruher Zeitung” opisała gwałtowną nawałnicę: piorun kilkakrotnie uderzył w zamek w Malborku, nie wzniecając jednak ognia, i to samo stało się w Kwidzynie z „piękną katedrą”. W grudniu 1857 roku prasa, powołując się na urzędowe zestawienie, podała, że 150 pieśni rdzennych (Kernlieder), zalecanych przez Niemiecką Ewangelicką Konferencję Kościelną, nie przyjęło się w pełni w żadnym kraju niemieckim; wśród nielicznych wyjątków, gdzie pieśni te zostały wprowadzone, wymieniono gminy w Kwidzynie.

Po latach zaniedbania katedrę w Kwidzynie, po niemiecku Marienwerder, gruntownie odnowiono: pomiary wykonano w 1860 roku, prace zaczęto w 1862 roku, a odnowioną świątynię poświęcono 30 października 1864 roku. Podczas odnowienia z lat 1862–1864 katedra w Kwidzynie otrzymała całkowicie nowe wyposażenie: ambonę, ołtarz z obrazem Plockhorsta i organy wykonane według wskazań Stülera, przy czym ambonę i ołtarz odlano z cementu lub sztucznego kamienia. Obraz Plockhorsta przedstawiał Zmartwychwstanie Chrystusa; w listopadzie 1895 roku berliński „Reichsbote”, opisując poświęcenie innego, nowo zbudowanego kościoła ewangelickiego, nazwał go „sławnym” i podał, że ołtarz tamtej świątyni jest pomniejszonym odwzorowaniem ołtarza katedry w Kwidzynie, a jego obraz — kopią obrazu Plockhorsta.

W 1890 roku parafię katedralną obsługiwało trzech duchownych niemieckich, a dom proboszcza zbudował w 1866 roku i podarował gminie radca konsystorza Liedke.

Rudolf Bergau (1871) opisuje fryz malowideł ściennych wysokości około dziesięciu stóp, biegnący wewnątrz nawy katedry pod oknami. Jego zdaniem namalowano go prawdopodobnie wkrótce po ukończeniu budowli, pod koniec XIV wieku, i zapewne naśladowano w nim wielki cykl obrazów, wykonany niedługo wcześniej, w 1343 roku, w krużganku klasztoru Emaus w Pradze. Malowidła zamalowano według niego prawdopodobnie w XVI wieku i zupełnie o nich zapomniano; w lipcu 1862 roku odkrył je pod pobiałą F. von Quast i polecił je odsłonić. Były tak zniszczone, że bez restauracji nie dałoby się ich zachować: malarz Fischbach zaczął od obrazu Śmierci Marii, lecz jego pracę wkrótce przerwano, a Prahl, który ją potem kontynuował, wykonał ją — jak pisze Bergau — niezadowalająco.

Na tym obrazie u dołu leży na łożu Maria w śmiertelnej koszuli, otoczona dwunastoma apostołami, z których każdemu towarzyszy anioł; u góry, na obłokach, w mandorli niesionej przez czterech aniołów, ukazuje się Chrystus, trzymający na ręku duszę swojej Matki w postaci małego dziecka. Bergau zastrzega, że nie da się już rozpoznać, ile w obrazie zostało z dawnego malowidła, a ile jest dziełem restauratora. Na jego zlecenie fotografię malowidła wykonał Rich. Gottheil z Gdańska.

Parafia była wielka. Według kroniki Jahna z 1844 roku przy katedrze pracowali wtedy dla 5020 ewangelickich mieszkańców miasta, nie licząc przypisanej do niej gminy wiejskiej, superintendent i radca konsystorza, dwaj duchowni, kantor, organista, kościelny, sługa kościelny i kalikant, który poruszał miechy organów. Gmina miejska i wiejska liczyły razem co najmniej 10 000 dusz i katedra nie mogła pomieścić wszystkich — miejsca siedzące znajdowała w niej zaledwie czwarta część. Około czterdziestu osób obojga płci, które odłączyły się od Kościoła ewangelickiego i nazywały się staroluteranami, urządziło sobie wtedy własny dom modlitwy, a kazania głosili w nim mieszczanie.

Podobny obraz daje spis ludności miasta: 1 grudnia 1885 roku Kwidzyn miał 8079 mieszkańców — 3939 mężczyzn i 4140 kobiet — w 630 domach i 1844 gospodarstwach domowych; ewangelików było 6537, katolików 1257, innych chrześcijan czterdziestu dwóch, a wyznania mojżeszowego 243 osoby. Parafia ewangelicka i katolicka miały siedziby na miejscu. Statystyka kościołów ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku liczy w niej 17 000 dusz i notuje rocznie 571 chrztów, 83 śluby i 760 pogrzebów, a obok tego dwadzieścioro staroluteranów i sześćdziesięcioro irwingian. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 16 792 ewangelików; patronem był król, a duszpasterzami byli superintendent Franz Böhmer (od 1894 roku), duchowny katedralny Johann Hammer (od 1874 roku) i duchowny katedralny Hermann Grunau (od 1885 roku).

W 1914 roku konsystorz opisywał gminę katedralną jako obsługiwaną przez trzech pastorów i liczącą około 16 500 dusz; na zwalnianą wtedy posadę po pastorze katedralnym Grunau przyjmowano wyłącznie duchownych z co najmniej dwunastoletnią służbą.

Erich Wernicke w książce o powiecie kwidzyńskim (1979) wymienia wsie przypisane do katedry w Kwidzynie: Ruden, Sedlinen, Bialken, Boggusch, Klein i Groß Bandtken, Garken, Rospitz, Kamiontken, Baldram, Neuhöfen, Grabau, Kampangen, Ellerwalde, Neu-Mühlbach, Paradies i Hohensee, razem ponad 356 włók. Z ksiąg kościelnych katedry odtwarza też nazwiska ewangelickich osadników z Pomorza, którzy około połowy XVII wieku przybywali na niziny dóbr tychnowskich, należących do katolickich panów: do Weißhof i Rothof od 1647 roku, do Budzin od 1648, do Stobbendorf od 1654. W umowie z 1709 roku dla osadników z Rothof właściciel, Johann Kretkowski, zezwalał im czytać książki religijne i śpiewać, ale zakazywał powoływać własnego duchownego; mieli należeć do parafii w Tychnowach.

Ten sam autor w studium „Tiefenau” przytacza w przekładzie dokument biskupa chełmińskiego Feliksa Kretkowskiego z 7 sierpnia 1730 roku. Mieszkańcy tych dóbr, zwłaszcza wyznania augsburskiego, nie mogli urządzić ślubu, chrztu ani pogrzebu bez zezwolenia od proboszcza w Tychnowach. Gospodarz na włókach płacił za zezwolenie na ślub 2 guldeny, a na chrzest pół talara, służba i ubożsi mniej. Pogrzeb kosztował 2 guldeny „za ziemię”, jeśli wygłaszano luterańską mowę pogrzebową, a bez mowy 1 gulden; za każde bicie w dzwony dopłacano 10 groszy. Dokument potwierdzono w 1749 i 1763 roku. Własnego duchownego chłopi mieć nie mogli. Statut wiejski nakazywał im chodzić w niedzielę do kościoła w Kwidzynie, a nauczyciel czytał im z książek kazań. W Rothof gospodarze utrzymywali szkołę własnym kosztem już w czasach polskich.

Wernicke podaje też przykład Berenta Wiggerta, który w 1668 roku przybył z ziemi chełmińskiej, bo tamtejsi katolicy nie pozwalali mu chrzcić dzieci po ewangelicku. W studium „Tiefenau” (1926) Wernicke podaje za rejestrem pomiarowym folwarku Weißhof z 30 sierpnia 1787 roku, że wśród gruntów folwarku był cmentarz (Der Kirchhof) o powierzchni 2 morgów i 3 prętów; dziedziczna ziemia duchownego (Predigerland), leżąca w granicach folwarku, liczyła 7 morgów i 32 pręty. Położenia cmentarza to zestawienie nie podaje.

W grudniu 1884 roku konsystorz ogłosił w „Amtliche Mittheilungen” (nr 14, s. 94), że w Kwidzynie zwolniło się stanowisko trzeciego pastora, bo pastor Hardrat przeszedł do Voigdehagen na Pomorzu. Dawało około 4397 marek dochodu bez mieszkania i około 4837 marek z mieszkaniem; parafia liczyła około 5900 dusz i miała cztery szkoły z 18 nauczycielami, a zgłoszenia do 15 stycznia 1885 roku przyjmował magistrat Kwidzyna.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Do Malborka Melchior Pauli przeszedł według Hermanna Freytaga (1903, s. 79) w 1602 roku, a według wykazu Rhesy (s. 234) w 1603 roku, przed Wielkanocą. Według Harnocha i Bergaua ścianę szachulcową pod łukiem tęczowym postawiono w 1598 roku; według Töppena (za inwentarzem Heisego, z. 11, s. 77, przypis 221) rok 1598 jest zbyt późny, bo kościół polski wzmiankowano już w 1586 roku, a istniał on nawet za czasów braci czeskich, przed 1574 rokiem.

Według inwentarza zabytków ambonę z 1601 roku ufundował były burmistrz Augustin Milde, według Harnocha ustawił ją archiprezbiter August Milde. W kronice Wernera Augustin Milde występuje jako burmistrz: według łacińskiego napisu na kamieniu przy filarze ambony to on ją ufundował, a Werner dodaje, że kazał ją zbudować w pierwszym roku XVII wieku (s. 41); jego epitafium nazywa go burmistrzem miasta (s. 64).

Według Księgi pastorów Augustin Milde był mistrzem rzeźnickim, w 1592 roku obrano go burmistrzem, a zmarł 6 czerwca 1628 roku (t. 4, s. 1269); w 1601 roku pastorem i archiprezbiterem katedry był Andreas Scheffler (t. 6, s. 1569). Erich Wernicke w książce z 1979 roku (s. 100) podaje osadników w Weißhof i Rothof od 1647 roku, ale we wcześniejszym studium „Tiefenau” (cz. II, 1928, s. 20) pisze, że pierwszych chłopów z Rothof księgi kościelne wymieniają przy chrztach w 1647 roku, z Budzin w 1648, a z Weißhof w 1649. Rok 1410 na najstarszym dzwonie, pochodzącym z czasów zakonnych, podaje Harnoch (s. 512), a według Heisego także Bergau i Töppen; sam inwentarz Heisego (z. 11, s. 88, przypis 264) przytacza jednak, według rysunku tajnego radcy budowlanego Reicherta, napis „ora pro nobis sancte Johannes MCCCCXII”, czyli rok 1412.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Carl Gotthold Woth (1820), Samuel August Gotthilf Meller (1832), Johann Leopold Friedrich Adolph Wisselinck (1837), Carl Edmund Robert Alberti (1838–1846), Arnold August Schacht (1844), Ernst Wilhelm Reinicke (1846?), Carl Wilhelm Braunschweig (1862), Rudolf Eduard Burau (1872), Johann Eduard Theodor Hammer (1874), Paul Franz Böhmer (1894), Hermann Adolf Grunau (do 1915), Johannes Henschel (1940–1945). Księga zna też 47 wcześniejszych duchownych, najdawniejszego z 1530 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 9758 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 17 685 dusz. Pastorem i superintendentem był wtedy, od 1910 roku, Johannes Jäkel, urodzony w 1862 roku, a duchownymi katedralnymi Bruno Lenz (od 1910 roku) i Hermann Grunau (od 1885 roku).

Prasa odnotowywała też zmiany wśród tutejszych duchownych. W listopadzie 1837 roku ogłoszono, że dotychczasowy diakon w Kwidzynie Meller został powołany na wakującą parafię ewangelicką w Pruszczu Gdańskim (Praust). W maju 1852 roku „Ostpreußische Zeitung” podała, że kandydata Hintza przeniesiono do Kwidzyna jako pomocnika pastora (Pfarrgehilfe). W grudniu 1853 roku król mianował pastora Jakoba Martina Liedkego z Kwidzyna superintendentem diecezji kwidzyńskiej; w lipcu 1873 roku berlińska „Spenersche Zeitung” wymieniła w rubryce zgonów radcę konsystorza i superintendenta J. M. Liedkego z Kwidzyna.

Według ogłoszenia śląskiego konsystorza z 20 czerwca 1855 roku pastor Reinicke ze Stonsdorf koło Hirschberg został powołany na drugiego pastora dawnej katedry w Kwidzynie; Księga pastorów podaje przy Ernście Wilhelmie Reinickem rok 1846 ze znakiem zapytania. W 1874 roku pastor dawnej katedry Karl Wilhelm Braunschweig został mianowany superintendentem diecezji kwidzyńskiej. Na początku kwietnia 1874 roku „Berliner Börsen-Zeitung” podała, że król mianował go zarazem radcą konsystorza i ewangelickim radcą duchownym przy rejencji w Kwidzynie.

W czerwcu 1878 roku berliński „Reichsbote” doniósł, że Braunschweiga wybrano przez aklamację do Synodu Generalnego; w listopadzie 1884 roku ten sam dziennik podał, że czwarty synod prowincjonalny Prus Wschodnich i Zachodnich, obradujący w Königsbergu, wybrał go na drugiego z trzech duchownych zastępców członków zarządu synodu, a w lipcu 1891 roku wymienił go, jako radcę konsystorza i superintendenta w Kwidzynie, wśród dziewięciu deputowanych Prus Zachodnich na trzeci zwyczajny Synod Generalny. W lutym 1893 roku superintendentem diecezji ustanowiono pastora Brauna, superintendenta w stanie spoczynku, dotąd w Karow w prowincji saskiej, powołanego na pierwszą posadę pastorską przy dawnej katedrze.

W czerwcu 1894 roku berlińska „National-Zeitung” podała, że Karl Johann Christian Braun, urodzony 15 lipca 1843 roku w Lassan na Pomorzu, został mianowany generalnym superintendentem prowincji Prus Wschodnich i pierwszym duchownym dworskim (erster Hofprediger) przy kościele zamkowym w Königsbergu. Według jego biografii, ogłoszonej w maju 1908 roku przez „Königsberger Hartungsche Zeitung”, urząd pastora katedry i superintendenta w Kwidzynie objął 1 lutego 1893 roku, a nominację na generalnego superintendenta, jako następca zmarłego generalnego superintendenta Pötza, otrzymał 4 czerwca 1894 roku. W grudniu 1894 roku na tę samą posadę przeniesiono superintendenta i pastora zamkowego Böhmera z Goschütz w diecezji Groß Wartenberg na Śląsku i ustanowiono go superintendentem diecezji kwidzyńskiej.

W czerwcu 1895 roku berliński „Reichsbote” podał, że superintendent Böhmer z Kwidzyna był jednym z duchownych członków generalnej komisji wizytacji kościołów i szkół, która 5 czerwca tego roku pod przewodnictwem generalnego superintendenta Döblina zebrała się w Pruszczu Gdańskim na konferencję otwierającą. W listopadzie 1898 roku wikariusz Arndt z gminy katedralnej został mianowany pastorem w Schöneberg w diecezji kartuskiej. W kwietniu 1904 roku urzędowy „Deutscher Reichsanzeiger” ogłosił, że król nadał duchownemu katedralnemu Hermannowi Grunauowi Order Czerwonego Orła czwartej klasy.

W lipcu 1910 roku ogłoszono, że pastora i superintendenta w stanie spoczynku Jäkela, dotąd przy Pfingstkirche w Potsdam, powołanego na pierwszą posadę pastorską przy dawnej katedrze, mianowano superintendentem diecezji kwidzyńskiej; w tym samym roku pastor katedralny Simon, wyznaczony na pierwszą posadę pastorską w Chojnicach, został mianowany superintendentem diecezji chojnickiej. W sierpniu 1923 roku pastor katedralny Lenz, powołany na pierwszą posadę pastorską w Heiligenbeil, został mianowany superintendentem i otrzymał urząd efora diecezji Heiligenbeil.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. V, hasło „Kwidzyn”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 509 (Rakowiec) i 510–516 (Kwidzyn); J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, z. 11: „Der Kreis Marienwerder östlich der Weichsel”, Danzig 1898, s. 77, 78, 83, 84, 85, 88; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, Kreis Marienwerder, s. 74–75, pozycja 2; Ephraim Praetorius, „Dantziger-Lehrer Gedächtnis”, egzemplarz interfoliowany z rękopiśmienną kontynuacją; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834; „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienwerder östlich der Weichsel” (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen, z. 11), Danzig 1898; rejestr zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa, województwo pomorskie, stan na 30 czerwca 2026; Konkatedra świętego Jana Ewangelisty w Kwidzynie — Wikipedia; „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen”, Danzig 1914, nr 6; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 73–74; J. Wiśniewski, „Zabytkowy wystrój i wyposażenie pomezańskiego kościoła katedralnego w Kwidzynie”, „Studia Elbląskie” 14 (2013), s. 63–83; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69–70; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 13, 170, 223, 269; t. 2, s. 669; t. 3, s. 708, 774; t. 4, s. 1167, 1269; t. 5, s. 1454; t. 6, s. 1560, 1569; t. 7, s. 1999, 2021; Erich Wernicke, „Kreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert”, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 77–78, 99–101; E. Wernicke, „Tiefenau. Eine heimatliche Studie”, „Zeitschrift des historischen Vereins für den Regierungsbezirk Westpreußen”, dodatek do z. 64, Marienwerder 1926, s. 39, 61; E. Wernicke, „Tiefenau”, cz. II, „Zeitschrift des historischen Vereins für den Regierungsbezirk Westpreußen”, dodatek do z. 65, Marienwerder 1928, s. 20, 37–38; „Allgemeine preußische Staats-Zeitung” (Berlin), 29 listopada 1837 roku, s. 1 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); „Breslauer Zeitung”, 22 grudnia 1853 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Amts-Blatt der Preußischen Regierung zu Liegnitz”, 7 lipca 1855 roku, s. 2 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); „Der sächsische Erzähler” (Bischofswerda), 12 grudnia 1857 roku, s. 3 (obraz strony: Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal); „Allgemeine musikalische Zeitung”, 29 kwietnia 1863 roku, s. 4 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); „Magazin für die Literatur des Auslandes”, 11 lutego 1865 roku, s. 5 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); „Spenersche Zeitung. Berlinische Nachrichten”, 10 lipca 1873 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Spenersche Zeitung. Berlinische Nachrichten”, 1 kwietnia 1874 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 18 lutego 1893 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 19 grudnia 1894 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 28 grudnia 1894 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 22 listopada 1895 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Zeitung”, 2 listopada 1898 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Tag”, 8 lipca 1910 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 1 października 1910 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 21 sierpnia 1923 roku, s. 3 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Erzgebirgischer Volksfreund”, 2 stycznia 1933 roku, s. 1 (obraz strony: Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal); W. Z. Łyjak, „Katalog reklamowy firmy organmistrzowskiej »August Terletzki« z Elbląga (1857–1908)”, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1, 1999, s. 46–47; J. Hochleitner, „Szukając genezy pruskiego ekumenizmu. Z życia religijnego na pruskim pograniczu katolicko-ewangelickim”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 122–123; M. F. Woźniak, „Kielich z kościoła Bożego Ciała w Elblągu”, „Studia Elbląskie” XXIII, 2022, s. 23; Rudolf Bergau, „Der Tod der Maria. Ein mittelalterliches Wandgemälde im Dom zu Marienwerder”, „Altpreußische Monatsschrift” 8, 1871, s. 151–154; G. Cuny, „Beiträge zur Kunde der Baudenkmäler in Westpreussen”, „Mitteilungen des Coppernicus-Vereins für Wissenschaft und Kunst zu Thorn” 12, 1899, s. 35; R. Bergau, „Schloss und Dom zu Marienwerder. Versuch einer kritisch-historischen Erläuterung”, „Zeitschrift für preussische Geschichte und Landeskunde”, 1865, s. 619 (za inwentarzem J. Heisego, z. 11, s. 13 i 77, przypis 221); M. Töppen, „Geschichte der Stadt Marienwerder und ihrer Kunstbauten”, Marienwerder 1875, s. 258 (za inwentarzem J. Heisego, z. 11, s. 13 i 77, przypis 221); „Karlsruher Zeitung”, 29 czerwca 1848 roku, s. 3 (obraz strony: Badische Landesbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); „Ostpreußische Zeitung” (Königsberg), 3 maja 1852 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Berliner Börsen-Zeitung”, 3 kwietnia 1874 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 1 czerwca 1878 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 11 listopada 1884 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 1 lipca 1891 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „National-Zeitung” (Berlin), 26 czerwca 1894 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 11 czerwca 1895 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 25 kwietnia 1904 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Königsberger Hartungsche Zeitung” (Königsberg), 9 maja 1908 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); G. F. Werner, „Chronik der Marienwerder Kirche”, wyd. W. Heym, „Zeitschrift des historischen Vereins für den Regierungsbezirk Westpreußen” z. 65, Marienwerder 1928, s. 19, 41, 46–49, 54–66; H. C. W. Jahn, „Chronik der Stadt Marienwerder in Westpreußen”, nakładem autora, 1844, s. 52, 54; „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1884, nr 14, s. 94 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); H. Freytag, „Die Preussen auf der Universität Wittenberg und die nichtpreussischen Schüler Wittenbergs in Preussen von 1502 bis 1602”, Leipzig 1903, s. 79.

Fotografie

Dawne widoki

Pocztówka z 1915 roku. · pocztówka, wyd. Schaar & Dathe, Komm.-Ges. a. Akt., Trier — Wikimedia Commons, domena publiczna · źródło

Dawny widok: »Marienwerder [Kwidzyn]: Schloss und Dom von Westen«. · dawny widok, autor nieznany — museumdigital, CC BY · źródło

Dawny widok z lat 10. XX wieku. · dawny widok, autor nieznany — Wikimedia Commons, CC BY 3.0 · źródło

Dawny widok z lat 20. XX wieku: Kwidzyn z katedrą i zamkiem. · dawny widok, autor nieznany — Wikimedia Commons, domena publiczna · źródło

Dawny widok: »Ansicht der Stadt Marienwerder: Von links: Regierungsgebäude, Danziger (Dansker) und Deutschordensburg (pomesanische Domkapitelburg), Dom«. · dawny widok, autor nieznany — museumdigital, CC0 · źródło

Fotografia z lat ok. 1895–1920: wnętrze katedry w Kwidzynie. · fotografia, autor nieznany — Bildindex der Kunst & Architektur / Foto Marburg, CC BY-SA 4.0 · źródło

Fotografia z lat ok. 1895–1920: lektorium z ołtarzem w katedrze w Kwidzynie. · fotografia, autor nieznany — Bildindex der Kunst & Architektur / Foto Marburg, CC BY-SA 4.0 · źródło

Fotografia z lat ok. 1895–1920: fragment malowidła Sądu Ostatecznego w katedrze w Kwidzynie. · fotografia, autor nieznany — Bildindex der Kunst & Architektur / Foto Marburg, CC BY-SA 4.0 · źródło

Fotografia z lat ok. 1895–1920: południowa kruchta katedry w Kwidzynie. · fotografia, autor nieznany — Bildindex der Kunst & Architektur / Foto Marburg, CC BY-SA 4.0 · źródło

Północna strona katedry i kaplica Gröbenów, 1907–1912. · Wendt Groll, Marienwerder — Bildarchiv Ostpreußen, www.bildarchiv-ostpreussen.de (Sammlung Norbert Haack)

Dzwonnica, 1914–1924. · Wendt Groll, Marienwerder — Bildarchiv Ostpreußen, www.bildarchiv-ostpreussen.de (Sammlung Bruno Mischke)

Dzwonnica, 1920–1925. · Wendt Groll, Marienwerder — Bildarchiv Ostpreußen, www.bildarchiv-ostpreussen.de (Sammlung Norbert Haack)

Rynek i dzwonnica katedry, 1920–1930. · Reinhold Müller — Bildarchiv Ostpreußen, www.bildarchiv-ostpreussen.de (Landsmannschaft Ostpreußen e.V.)

Rynek i dzwonnica katedry, 1925–1935. · Schöning, Lübeck — Bildarchiv Ostpreußen, www.bildarchiv-ostpreussen.de (Landsmannschaft Ostpreußen e.V.)

Katedra, wnętrze, widok na organy, 1925–1940. · Hubert Koch — Bildarchiv Ostpreußen, www.bildarchiv-ostpreussen.de (Landsmannschaft Ostpreußen e.V.)

Rynek i dzwonnica katedry, 1936–1940. · autor nieznany — Bildarchiv Ostpreußen, www.bildarchiv-ostpreussen.de (Landsmannschaft Ostpreußen e.V.)

Duchowni ewangeliccy w Kwidzynie według Rhesy (1834) oraz listy z 1873 roku i „Amtliche Mittheilungen” (1884–1886) — 65 nazwisk na trzech posadach, lata 1537–1832; w druku pod hasłem „Stadtgemeinde Marienwerder”; dalej lista z lipca 1873 roku (3 nazwiska) i ogłoszenia z lat 1884–1886 (2 nazwiska)

Proboszczowie, później superintendenci (Pfarrer und nachmalige Superintendenten)
Simon Klein uczeń Lutra; według druku pierwszy głosił tu ewangelię w czasach reformacji; dat druk nie podaje
Hans von Sadatz od 1537 następca Kleina; miał tu urzędować około 1537 roku
Antonius Bodenstein 1549–1550, zm. 1572 z Wittenbergi; w 1549 roku duchowny luterański „zu Quidzin oder Marienwerder”; od 1550 roku w Toruniu, później w Osterode; zmarł jako duchowny w Malborku
Johann Simonius od 1553 następca Bodensteina; druk notuje jego podpisy pod synodami w Osterode (1 maja 1553 roku) i w Salfeld (31 maja 1554 roku)
Joachim Behr 1556–1565 (do śmierci)
Johann Morgenstern 1565–1567 wcześniej do 1559 roku proboszcz w Gilgenburg; urzędował „mit Unterbrechung”; w 1567 roku powołany do Friedland; jego lata pokrywają się z urzędem Heila
Heilmann Heil 1566–1570 (do śmierci) Pomorzanin; powołany z Wittenbergi 24 lutego 1566 roku; wraz z archiprezbiterem z Rastenburga zarządzał Kościołem w Oberlandzie, dopóki administracji biskupstwa pomezańskiego nie przejął Aurifaber
Christian Gutting 1570–1584 (do śmierci) wcześniej duchowny kościoła Mariackiego w Toruniu i profesor gimnazjum; powołany 25 grudnia 1570 roku
M. Salomon Klein zm. 1597 na urzędzie z Królewca; druk: wprowadzony we wrześniu „1594”, lecz archiprezbiterem mianowany 3 września 1586 roku, a inspekcję kościołów urzędu kwidzyńskiego objął w październiku 1588 roku — rok wprowadzenia sprzeczny, pole puste; zmarł 19 grudnia 1597 roku
Andreas Scheffler 1598–1617 (do śmierci) starszy; wcześniej diakon niemiecki tutaj (LISTA_DIAKON); proboszczem od 20 grudnia 1598 roku (według Arnoldta od święta Trójcy); w 1599 roku mianowany archiprezbiterem — według druku archiprezbiterami byli odtąd wszyscy jego następcy; zmarł 5 marca 1617 roku
M. Friedrich Stimer 1617–1625 z Bartenstein; wcześniej archiprezbiter w Wehlau; objął urząd 12 listopada 1617 roku; w listopadzie 1625 roku wrócił do Wehlau
M. Jacob Nicolai 1625–1629 (do śmierci) z Królewca; wprowadzony w 2. niedzielę Adwentu 1625 roku; zmarł 29 sierpnia 1629 roku
M. Gregorius Bluhm 1630–1645 (do śmierci) z Brandenburga w Marchii; zmarł 5 grudnia 1645 roku
M. Eilhardt Menckenius 1641–1657 (do śmierci) z Oldenburga; ordynowany 24 stycznia 1641 roku i według druku w tym samym roku objął tu urząd — sprzeczne z datą śmierci poprzednika (1645); zmarł 27 listopada 1657 roku
M. Andreas Otto 1658–1659 z Colberg; wcześniej diakon zamkowy i profesor nadzwyczajny w Królewcu; we wrześniu 1659 roku powołany na archiprezbitera do Pr. Holland
M. Otto Mathesius 1660–1669 (do śmierci) wcześniej od 1643 roku duchowny w Wilda na Litwie, od 1656 roku w Graudenz
Heinrich Scheidemann 1669–1674 (do śmierci) z Hamburga; od 13 czerwca 1661 roku diakon tutaj (LISTA_DIAKON, „Henricus”); zmarł 24 sierpnia 1674 roku (według Arnoldta w 1675)
Jacob Bohnefeldt 1675–1689 (do śmierci) według Arnoldta „Benefeldt”; wcześniej od 1667 roku duchowny w Riesenburg, od 1672 roku w Tromnau; zmarł 28 czerwca 1689 roku
M. Christian Klein 1689–1713 (do śmierci) z Pr. Holland; od 1676 roku diakon niemiecki tutaj; w 1699 roku miał dostać adiunkta, czemu sprzeciwił się diakon Klügsmann; żył do 20 maja 1713 roku
George Friedrich Werner 1713–1739 (do śmierci) z Malborka; od 18 lutego 1723 roku radca konsystorski i asesor konsystorza pomezańskiego; zmarł 24 kwietnia 1739 roku
Gottfried Thien 1739–1757 (do śmierci) wcześniej od 1724 roku proboszcz w Uderwangen koło Królewca; wprowadzony w 14. niedzielę po Trójcy 1739 roku; 13 października 1739 roku mianowany asesorem konsystorskim; zmarł 21 grudnia 1757 roku
Friedrich Stürmer 1758–1774 (do śmierci) wcześniej proboszcz w Gruenhagen i Samrodt, potem diakon niemiecki tutaj; objął urząd w niedzielę Jubilate 1758 roku; od 1772 roku radca konsystorski; zmarł nagle 8 lipca 1774 roku
Matthias Zacha 1775–1810 (do śmierci) wcześniej konrektor w Lyk, w latach 1761–1768 proboszcz w Locken i Languth, w latach 1768–1775 w Hohenstein; od 1775 roku radca konsystorski tutaj; zmarł 5 czerwca 1810 roku
Christian Gottlieb Röckner 1810–1828 (do śmierci) od 1788 roku duchowny polowy, w 1807 roku proboszcz polowy wojsk; od 1809 roku proboszcz w Pobethen; od 1810 roku dyrektor konsystorski tutaj; zmarł 1 czerwca 1828 roku
Carl Friedrich Heinrich Giehlow od 1829 z Cottbus; wcześniej pastor kościoła Łaski we Freistadt na Dolnym Śląsku, od 1825 roku profesor teologii i proboszcz katedralny w Królewcu; w 1829 roku radca konsystorski, superintendent i proboszcz katedralny w Marienwerder; druk nie odnotowuje odejścia
Diakoni niemieccy (Deutsche Diaconen)
Andreas Scheffler do 1598 z Bartenstein, wcześniej tamże rektor; pierwszy niemiecki kapelan tutaj; 12 lat diakonem, w 1598 roku proboszczem (LISTA)
Adam Vogt 1598–1602 diakonem niemieckim od 22 grudnia 1598 roku, rok wcześniej (1597) powołany na diakonat polski (LISTA_POLSKI, tam „Voigt”); 29 kwietnia 1602 roku wyjechał do Gdańska, gdzie zmarł
Lambert Wengius wspomniany przez Arnoldta; według druku być może adiunkt Vogta; dat druk nie podaje
Balthasar Timäus 1602–1611 (do śmierci) z Fraustadt na Śląsku; wcześniej rektor tutaj; urzędował 9 lat; zmarł 25 kwietnia 1611 roku
M. Andreas Scheffler 1612–1625 (do śmierci) urodzony tutaj 7 września 1587 roku; zmarł 21 lipca 1625 roku (według Arnoldta 24 lipca)
Walther Magirus od 1628, zm. 1657 z Fritzlar w Hesji; od 1612 roku proboszcz w Wernersdorf; tutaj 8 lat diakonem, roku odejścia druk nie podaje; przeszedł na diakonat kościoła św. Katarzyny w Gdańsku, gdzie zmarł 6 grudnia 1657 roku
Christoph Pambius 1637–1642 urodzony w Rhein w 1606 roku; wcześniej rektor szkoły ewangelickiej w Wilda na Litwie; w 1642 roku przeniesiony jako polski duchowny do kościoła św. Anny w Gdańsku, gdzie zmarł
M. David Kluge z Tylży; ordynowany w Salfeld 16 lipca 1643 roku, potem diakon niemiecki tutaj — lat urzędowania druk nie podaje; przeszedł do Gdańska, potem na Pomorze (superintendent w Stralsund), wreszcie do Hamburga, gdzie zmarł; według Arnoldta w 1646 roku archiprezbiter w Salfeld, w 1657 roku superintendent w Elblągu
M. Johannes Neunachbar 1646–1651, zm. 1680 urodzony w Elblągu 4 maja 1624 roku; służył tu 5 lat i 8 miesięcy; 1 grudnia 1651 roku powołany do kościoła Mariackiego w Toruniu; zmarł 15 września 1680 roku
M. Mauritius Scharlieb 1652–1657 (do śmierci) z Bruck w Starej Marchii; z powodu słabego zdrowia wyjechał w 1657 roku na leczenie do Królewca i tam zmarł 14 grudnia 1657 roku
George Oesperus 1658–1661 (do śmierci) z Heyrath we Frankonii; według druku od 1649 roku rektor tutaj, a od 1642 roku konrektor w Salfeld, potem profesor gimnazjum w Toruniu; powołany 8 stycznia 1658 roku, ordynowany w Salfeld 21 stycznia 1658 roku; zmarł 4 maja 1661 roku; pisownię nazwiska potwierdza rejestr osób (s. 288 djvu)
Henricus Scheidemann 1661–1669 z Hamburga; wybrany 13 czerwca 1661 roku; w 1669 roku mianowany archiprezbiterem (LISTA, „Heinrich”)
George Reichenbach zm. 1676 na urzędzie z Sorau na Łużycach; 13 lat duchownym polowym brandenburskim i szwedzkim; objął urząd po Scheidemannie (roku druk nie podaje; Scheidemann awansował w 1669 roku); zmarł tu w 1676 roku, według Arnoldta w lipcu 1675 roku — z datą Arnoldta zgadza się powołanie Prußa w 1675 roku
Michael Pruß 1675–1675 z Gdańska; wcześniej proboszcz w Rodau; jeszcze w tym samym roku został diakonem polskim (w LISTA_POLSKI druk podaje rok 1676)
M. Christian Klein 1676–1689 wprowadzony w dzień św. Michała 1676 roku; wcześniej diakon w Pr. Holland; w 1689 roku mianowany archiprezbiterem (LISTA)
Bartholomäus Klügsmann 1689–1716 (do śmierci) z Królewca; wcześniej nauczyciel w Löbenicht, od 1682 roku rektor szkoły miejskiej tutaj, od 1688 roku adiunkt w Nebrau; do 1713 roku sprawował „Rechtpredigt” na zmianę z „Augustem Kleinem” (tak w druku; archiprezbiter miał na imię Christian); zmarł tu 6 sierpnia 1716 roku
Christoph Schultz 1717–1754 (do śmierci) urodzony w Eichholz 1 stycznia 1676 roku (według Arnoldta w 1674); od 1700 roku duchowny polowy, zwolniony w 1708 roku; diakonem od 3 maja 1717 roku; zmarł 15 maja 1754 roku
George Schwenkner zm. 1754 na urzędzie z Bartenstein, urodzony 20 sierpnia 1696 roku; od 1715 roku proboszcz w Riesenwalde, od 1729 roku w Langenau; wprowadzony tu w 1. niedzielę Adwentu „1636” — oczywisty błąd druku, pole puste (wniosek: po 1729 roku); zmarł 3 czerwca 1754 roku
Friedrich Stürmer 1754–1758 z Królewca; wcześniej rektor i kantor w Heiligenbeil, potem adiunkt w Grünhagen; objął urząd w 14. niedzielę po Trójcy 1754 roku; w 1758 roku archiprezbiter (LISTA)
Johann Boguslav Lonsert 1758–1765 urodzony tutaj 6 października 1731 roku; w 1765 roku (według Arnoldta w 1766) przeszedł do kościoła św. Anny w Petersburgu, gdzie zmarł
Christoph Friedrich Büschius 1766–1793 (do śmierci) w druku numer „10.” zamiast 20.; z Seehesten; wcześniej kantor w Collegium Fridericianum, rektor w Neidenburg, od 1758 roku proboszcz w Gilgenburg, od 1760 roku w Garnsee; objął urząd w niedzielę Exaudi 1766 roku; zmarł 20 lipca 1793 roku
Carl Friedrich Rothe 1796–1818 (do śmierci) z Assaunen koło Gerdauen; wcześniej konrektor w Straßburg (1789) i rektor tutaj (1793); 3 sierpnia 1809 roku wprowadzony jako drugi radca konsystorski przy deputacji duchownej i szkolnej rejencji; zmarł w podróży do uzdrowiska w Weißenfels — w tekście głównym w czerwcu 1816 roku, errata poprawia rok na 1818
Carl Gotthold Woth od 1820 z Woldenberg w Nowej Marchii; od 1805 roku przez 15 lat duchowny w Flatow; wybrany tu większością głosów w 1819 roku, przewodzi gminie od stycznia 1820 roku („steht … vor”); w urzędzie jeszcze w 1834 roku; errata dodaje, że na uroczystości założenia miasta Marienwerder odprawiał z dwoma synami
Diakoni polscy (Polnische Diaconen)
Johann Oningius od 1560 druk notuje go tu w 1560 i 1567 roku; w 1579 roku, gdy podpisywał Formułę zgody, musiał już być gdzie indziej
Zacharias Dresler 1579–1597 (do śmierci) urodzony tutaj; wcześniej kantor w Wehlau; druk notuje go wśród sygnatariuszy Formuły zgody obok archiprezbitera Guttinga; zmarł 25 kwietnia 1597 roku
Adam Voigt 1597–1598 z Riesenburg; w 1598 roku diakon niemiecki tutaj (LISTA_DIAKON, tam „Vogt”)
Melchior Pauli 1598–1603, zm. 1620 przed Wielkanocą 1603 roku polski duchowny w Malborku, od 1606 roku w Stargard, od 1615 roku u św. Anny w Gdańsku, gdzie zmarł w 1620 roku
Andreas Cinoricius od 1603 przyszedł jako diakon polski w 1603 roku; więcej druk nie podaje
Jacob Feldner zm. 1629 na urzędzie wcześniej od 1603 roku diakon polski w Rastenburg; roku objęcia druk nie podaje; zmarł na dżumę 29 sierpnia 1629 roku
Matthias Büttner 1633–1657 (do śmierci) wcześniej proboszcz w Belschwitz; objął urząd w maju 1633 roku; zmarł 29 października 1657 roku
Jacob Götke 1657–1660, zm. 1693 wcześniej proboszcz w Gr. Krebs; w 1660 roku proboszcz w Mewe, gdzie zmarł 31 maja 1693 roku
Johann Kohlstein 1660–1675 (do śmierci) z Riesenburg
Michael Pruß 1676–1705 (do śmierci) wcześniej diakon niemiecki tutaj (tam druk mówi, że polskim diakonem został jeszcze w 1675 roku)
Bartholomäus Witte 1706–1731, zm. 1733 wcześniej proboszcz w Langenau; w 1731 roku uznany za emeryta; zmarł 13 stycznia 1733 roku w 64. roku życia
Fabian Nebe zm. 1760 na urzędzie urodzony w Deutsch Eylau 23 grudnia 1694 roku; wcześniej rektor w Neuteich, w latach 1721–1731 duchowny w Stuhm; wprowadzony przez radcę konsystorskiego Wernera w „1631” roku — oczywisty błąd druku, pole puste (wniosek: 1731); zmarł tu 1 grudnia 1760 roku
Johann Christian Petersen 1761–1769 (do śmierci) wcześniej proboszcz w Raudnitz; objął urząd w niedzielę Cantate 1761 roku
Otto Wilhelm Karwatcka 1769–1786 urodzony w Jeschkendorf 5 kwietnia 1738 roku; od 1761 roku rektor w Gilgenburg, od 1762 roku duchowny w „Retlau oder kl. Katz” (przy Klein Katz druk pisze „Karwatzi”); wprowadzony przez archiprezbitera Stürmera w 18. niedzielę po Trójcy 1769 roku; w 1786 roku przeszedł na proboszcza do Kl. Schönau w Natangii
Johann Wilhelm Zitterland 1789–1793 radca szkolny; z Królewca; wcześniej duchowny polowy w pułku piechoty v. Koschenbahr w Mewe; przyszedł 19 kwietnia 1789 roku; w 1793 roku przeszedł na proboszcza do Nebrau
Johann Christoph Berdau od 1795 radca szkolny; z Mohrungen; wcześniej duchowny polowy w Elblągu; wprowadzony przez radcę konsystorskiego Zachę; od 1 kwietnia 1829 roku pensja za czynności od 1795 roku, od 1 kwietnia „d. J.” podwyższona do 700 talarów, bo z powodu ślepoty nie mógł już sprawować urzędu; roku odejścia druk wprost nie podaje
August Samuel Gotthilf Meller od 1832 wcześniej proboszcz w Riesenkirch i Riesenwalde (ordynowany 22 kwietnia 1830 roku); wprowadzony tu 2 grudnia przez radcę konsystorskiego Giehlowa — roku w tym miejscu druk nie podaje; rok 1832 według wpisu przy Riesenkirch (s. 245, nr 10), do którego odsyła errata; druk nie odnotowuje odejścia
Lista duchownych z lipca 1873 roku, hasło „Marienwerder” — pierwsza pozycja przy haśle „Marienwerder” bez nazwiska (kreski)
Rud. Eduard Burau rok urodzenia 1840, ordynacji 1868, objęcia obecnego urzędu 1872; znak „A” (w objaśnieniach listy: Adjunkt)
Carl Wilhelm Braunschweig rok urodzenia 1820, ordynacji 1850, objęcia obecnego urzędu 1862
Rudolph Gutjahr rok urodzenia 1847, ordynacji 1873, objęcia obecnego urzędu 1873; znak „H” (w objaśnieniach listy: temporärer Hilfsgeistlicher)
„Amtliche Mittheilungen” konsystorza w Królewcu, 1884–1886 (powołania, wakaty, zgony)
Hardrat 1884 nr 14, s. 94: trzecia posada duchownego (dritte Predigerstelle) wolna po powołaniu Hardrata na pastora w Voigdehagen (prowincja Pomorze)
Hermann Adolf Grunau 1885 nr 8, s. 70: trzecia posada duchownego; dotąd pierwszy nauczyciel seminarium w Pr. Eylau

Imiona i nazwiska w pisowni druku; lata objęcia i opuszczenia urzędu według źródła.

Źródło: L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Królewiec 1834, s. 230–235; lista duchownych z 1873 r. (dodatek do „Amtliche Mittheilungen”, w przepisie ahnen-spuren.de), s. 18; „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen”, Królewiec 1884–1886: 1884 nr 14, s. 94; 1885 nr 8, s. 70.

Życiorysy duchownych (73)

Simon Klein
Służba: około 1530 pastor w Kwidzynie. Uczeń Lutra. (t. 3, s. 946)
Hans von Sandatz
Służba: 1537 pastor i archiprezbiter w Kwidzynie; tego samego roku miał zostać archiprezbiterem w Lyck. (t. 6, s. 1550)
Peter Hennig
Służba: 1537 pastor w Kwidzynie. (t. 3, s. 772)
Laurentius Benedict Morgenstern zm. 1547
Zmarł w Pr. Holland w 1547; 15.1.1548 starosta zawiadomił księcia o jego śmierci. Służba: wysłany przez Lutra ze Słupska do Prus, w lipcu 1524 zabrany przez Sperata; ordynowany przez biskupa pomezańskiego na pastora w Prabutach; 1541 być może archiprezbiter w Kwidzynie; 1543 pastor i archiprezbiter w Pr. Holland. (t. 4, s. 1216)
Antonius Bodenstein 1518–1572
Urodzony w Wittenberdze około 1518, zmarł w Malborku 1572. Studia: Wittenberga 1531, magister tamże 1541; słuchał Melanchthona i Lutra. Ordynacja w Wittenberdze 1.9.1546 z rąk Bugenhagena. Służba: 1546 parafia na Morawach, z powołania pana na Pernstein; 1548, po wygnaniu braci czeskich, przybył do Prus, najpierw posługa duchownego w Gilgenburg; wiosną 1549 pastor przy katedrze w Kwidzynie; 1550 najwyraźniej krótko w Toruniu; od 1553 pastor w Osterode; 1556 pierwszy duchowny przy St. Johann w Toruniu; 1557 w zborze braci czeskich w Poznaniu; 1558 pierwszy pastor ewangelicki przy St. Johann w Malborku, gdzie pozostał do śmierci. Przed ordynacją przebywał u Johann Brenz w Schwäbisch Hall, z listem polecającym od Melanchthona z 17.12.1543. W Kwidzynie doszło do poważnych sporów, które do końca życia utrudniały mu urząd i nauczanie. W 1554 brał udział w synodach w Osterode i Saalfeld oraz w Królewcu. (t. 1, s. 156)
Georg Israel zm. 1588
Urodzony w Hunobrod (Morawy), zmarł w Lipnitz 8.7.1588. Służba: do 1547 pastor w Turnow; 1549 pastor braci czeskich w Kwidzynie; 1550 w Poznaniu; 1553 w Ostrorog. (t. 3, s. 856)
Joachim Behr zm. 1565
Zmarł w Kwidzynie w 1565. Służba: od 1556 pastor w Kwidzynie. (t. 1, s. 89)
Albert Meldius zm. 1566
Urodzony w Buckow (Mark), zmarł w Kętrzynie 10.3.1566. Studia: Królewiec 1544, magister. Służba: rektor szkoły staromiejskiej w Królewcu; 1552 pastor i archiprezbiter w Kętrzynie. Był zwolennikiem Osiandra. Wprowadzono go na urząd w Kętrzynie siłą, bo tamtejszy starosta Wolf Frh. zu Heydeck odmówił mu przyjęcia. W 1554 uczestniczył w synodzie w Królewcu. W 1560 wraz z pastorami w Hohenstein i Kwidzynie zarządzał okręgiem górnopruskim (Oberland). Był oficjałem konsystorza pomezańskiego. (t. 4, s. 1166)
Johann Morgenstern 1523–1593
Urodzony w Słupsku (Pomorze) 1523, zmarł w Friedland (Prusy Wschodnie) 1593. Studia: Królewiec 1544. Służba: rektor w Pr. Holland; 1551–1553 diakon tamże; 1554 pastor w Marienfelde; 1555 pastor w Gilgenburg; 1559 usunięty z urzędu; 1565 pastor w Kwidzynie; 1567 pastor w Friedland. Podpisał 31.5.1554 recez synodu w Saalfeld, 1567 Repetitio corporis doctrinae, 1579 Formułę Zgody. Odmówił przyjęcia porządku kościelnego księcia Albrechta. W 1581 stanął po stronie Wiganda w sporze z Heshusiusem. (t. 4, s. 1216)
Heilmann Heil 1538–1570
Urodzony w Elblągu 1.1.1538, zmarł w Kwidzynie 1570. Szkoły: Kolberg, Szczecin. Studia: Lipsk 1557, w 1559 bakałarz sztuk wyzwolonych; Wittenberga 1560 na koszt księcia. Ordynacja 28.10.1565. Służba: 24.2.1566 pastor w Kwidzynie; od 1566 zarządzał okręgiem kościelnym w Oberland i urzędem archiprezbitera w Kętrzynie, aż administrację biskupstwa pomezańskiego przejął Aurifaber. W 1567 podpisał Repetitio corporis doctrinae. (t. 3, s. 747)
Christian Gutting zm. 1584
Pochodził z Pomorza, zmarł w Kwidzynie 1584. Służba: duchowny przy Marienkirche w Toruniu, także profesor gimnazjum; 25.12.1570 pastor w Kwidzynie. W 1579 podpisał Formułę Zgody. (t. 2, s. 686)
Zacharias Dresler zm. 1597
Zmarł 25.4.1597. Służba: od 1576 rektor w Kwidzynie; według Arnoldt podobno od 1578 kantor w Wehlau. Jako polski diakon w Kwidzynie podpisał w 1579 Formułę Zgody. (t. 2, s. 400)
Salomo Klein zm. 1597
Pochodził z Królewca, zmarł w Kwidzynie 19.12.1597 w czasie zarazy. Studia: Królewiec 1568, Wittenberga 1582; magister. Służba: we wrześniu 1584 pastor w Kwidzynie; 3.9.1586 archiprezbiter; 1588 inspekcja nad kościołami urzędu kwidzyńskiego. Ułożył pytania czytane na ówczesnych porannych nabożeństwach. Jego próby reform w kościele, szkole i życiu mieszczan wywołały silny opór. (t. 3, s. 946)
Andreas Scheffler d. Ä. 1557–1617
Urodzony w Bartenstein w styczniu 1557, zmarł w Kwidzynie 15.3.1617 w wieku 56 lat i 2 miesięcy (tak w księdze, choć z daty urodzenia wynika około 60 lat). Uzupełnienia w tej samej księdze podają rok urodzenia 1561 i dzień śmierci 5.3.1617; ten sam dzień, 5 marca, podaje napis na jego epitafium (według kroniki Wernera, s. 59). Studia: Królewiec 1578 (w metryce jako pochodzący z Friedland), Wittenberga 1582. Służba: rektor w Bartenstein; 1586 diakon w Kwidzynie; 20.12.1598 pastor, a 1599 archiprezbiter tamże. 17.10.1615 elektor nadał mu w lenno 3 morgi łąk w Neuhöfen. (t. 6, s. 1569)
Balthasar Timäus 1570–1611
Urodzony w Trautenau 6.1.1570, zmarł w Kwidzynie 25.4.1611. Służba: 1597–1602 rektor w Kwidzynie; 1602 niemiecki diakon tamże. (t. 7, s. 1838)
Lambert Wengius
Służba: kantor w Wehlau; 1580 pastor w Goldbach; 1600 adiunkt diakona w Kwidzynie; 1603 diakon tamże. W 1579 podpisał Formułę zgody, miejsce podpisu nieustalone. (t. 7, s. 1962)
Andreas Schefflerus d. J. 1587–1625
Urodzony w Kwidzynie 7.9.1587, zmarł tamże 24.7.1625 (dopisek na epitafium ojca, który Werner, s. 60, odnosi do niego, podaje 21.7.1625). Studia: Królewiec 1606 i Wittenberga 1609, tam 11.3.1611 magister. Służba: 1612 diakon w Kwidzynie. Mieszkał w starej szkole przy południowym murze zamku katedralnego. (t. 6, s. 1570)
Friedrich Stimer 1582–1650
Urodzony w Bartenstein 13.3.1582, zmarł w Królewcu 11.6.1650. Studia: Królewiec 1596; 23.9.1606 magister w Wittenberdze. Służba: 1607 podinspektor alumnów przy uniwersytecie w Królewcu i nauczyciel w tamtejszym Paedagogium; w kwietniu 1608 pastor i archiprezbiter w Wehlau; 12.11.1617 archiprezbiter w Kwidzynie; w listopadzie 1625 powrót do Wehlau; 1631 pastor przy kościele Löbenicht w Królewcu. Asesor konsystorza sambijskiego. W 1625 ufundował chrzcielnicę w katedrze w Kwidzynie. (t. 6, s. 1774)
Jacob Nicolai zm. 1629
Urodzony w Królewcu, zmarł w Kwidzynie 29.8.1629. Studia: Królewiec, być może 1617 lub 1610; magister w Królewcu 4.4.1623. Ordynacja w Saalfeld. Służba: 1625 pastor i archiprezbiter w Kwidzynie. (t. 4, s. 1273)
Walter Magirus 1588–1657
Urodzony w Fritzlar (Hesja) 12.3.1588, zmarł w Gdańsku 6.12.1657. Studia: Marburg, Wittenberga, Gießen, Lipsk. Ordynacja w Słupsku 1612. Służba: najpierw szkoła prywatna w Gdańsku; 1612 drugi duchowny w Wernersdorf na Żuławach Malborskich; 1620 (być może 1619) duchowny w Stargard w Prusach Zachodnich; 27.2.1625 wypędzony stamtąd przez „papistów”, a dwie godziny po jego odejściu miasto spłonęło; 1628 niemiecki diakon w Kwidzynie; 12.1.1635 powołany przez króla Władysława IV, ze względu na szczególne lekarstwo na padaczkę, na diakona przy St. Catharinen w Gdańsku; 26.9.1653 pastor tamże; 1657 złożył urząd z powodu słabości. Według księgi wygłosił 13 000 kazań. (t. 4, s. 1124)
Gregorius Bluhm zm. 1640
Urodzony w mieście Brandenburg w Marchii, zmarł w Kwidzynie 5.12.1640. Studia: Królewiec 1624, tamże 30.12.1627 magister filozofii. Ordynacja 22.2.1630. Służba: archiprezbiter i pastor w Kwidzynie. 15.6.1638 elektor nadał mu dożywotnio 2,5 morgi w Fuchswinkel koło Heuhöfen jako ogród na prawie chełmińskim, wolny od czynszu i pańszczyzny. (t. 1, s. 142)
Christophorus Pambius 1606–1656
Urodzony w Rhein (Prusy Wschodnie) we wrześniu 1606, zmarł w Gdańsku 30.11.1656 (księga podaje zarazem wiek 47 i ćwierć roku, co nie zgadza się z datami). Studia: Królewiec 1623 i 1626. Służba: rektor w Wilnie; w lutym 1637 duchowny w Kwidzynie; 1642 duchowny polski przy St. Annen w Gdańsku; 1651 diakon niemiecki przy St. Trinitatis; 19.10.1653 diakon przy St. Katharinen w Gdańsku. Według księgi wszędzie pełnił urząd wiernie i z wielką pilnością. (t. 5, s. 1320)
Eilhard Mencken zm. 1657
Urodzony być może w Oldenburg, zmarł w Kwidzynie 27.11.1657. Magister. Ordynacja 24.1.1641. Służba: 1641 archiprezbiter w Kwidzynie. Testamentem ufundował nowy ołtarz. W katedrze w Kwidzynie znajduje się jego epitafium z 1683 roku. (t. 4, s. 1168)
David Klug 1618–1688
Urodzony w Tilsit 24.4.1618, zmarł w Hamburgu 24.4.1688. Studia: Królewiec 1631 i 1636, Rostock 1640; 12.4.1640 magister w Królewcu. Ordynacja w Królewcu 20.7.1643. Służba: 16.7.1643 diakon w Kwidzynie; 1646 pastor i archiprezbiter w Saalfeld, zarazem do 1659 inspektor szkolny i asesor konsystorza pomezańskiego; powołany przez Karola X do St. Nikolai w Elblągu, przewodniczący królewskiego szwedzkiego konsystorza tamże; 1660/61 bez urzędu w Gdańsku; superintendent w Wismar. (t. 3, s. 953)
Johann Neunachbahr 1624–1680
Urodzony w Elblągu 4.5.1624, zmarł w Toruniu 15.9.1680. Szkoły: Elbląg, 1639 Toruń, w kwietniu 1640 Gdańsk. Studia: Królewiec 1637 i 1641, Rostock 1642, magister filozofii tamże 31.8.1643, Greifswald 1644. Służba: 1644 duchowny gabinetowy królowej szwedzkiej Marie Eleonore; 1646 powołany na diakona przy katedrze w Kwidzynie; 1.12.1651 powołany na duchownego przy St. Marien i St. Jacob w Toruniu; 1655 profesor teologii w gimnazjum w Toruniu; 1656 senior tamtejszego ministerium. Księga wymienia jego portret według Andreas Stech z 1674 w bibliotece miejskiej w Gdańsku. (t. 4, s. 1269)
Peter von Haltern zm. 1650
Urodzony w Elblągu, zmarł w Kwidzynie 28.3.1650. Szkoła: Elbląg 1630. Studia: Królewiec 1644. Ordynacja w Elblągu. Służba: 28.3.1650 powołany na pastora w Kwidzynie. (t. 3, s. 706)
Mauritius Scharlieb 1619–1657
Urodzony w Bruck (Altmark) 5.5.1619, zmarł w Królewcu 14.12.1657. Studia: magister filozofii w Królewcu 13.4.1651. Służba: 1652 powołany na diakona przy katedrze w Kwidzynie, przybył w marcu. Z powodu bardzo słabego zdrowia wyjechał na kurację do Królewca, gdzie zmarł. (t. 6, s. 1567)
Andreas Otto zm. 1670
Pochodził z Colberg, zmarł w Pr. Holland w sierpniu 1670, pochowany 20.8. w kościele miejskim. Studia: Królewiec 1631; magister w Królewcu 8.9.1644. Służba: wcześniej służył w wojsku jako kornet; do 1641 pastor w Jäschkendorf i Hanswalde; 22.12.1641 diakon przy Altroßgärter Kirche w Królewcu; 1652 diakon zamkowy w Królewcu, także profesor nadzwyczajny tamże; 1658 pastor i archiprezbiter w Kwidzynie; we wrześniu 1659 powołany na archiprezbitera do Pr. Holland; 1670 asesor konsystorza pomezańskiego w Saalfeld. Zajmował się też pisarstwem. (t. 5, s. 1313)
Otto Matthesius zm. 1669
Zmarł w Kwidzynie 1669 jako archiprezbiter. Studia: Królewiec 1655. Doktorat w Rostock 31.8.1643. Służba: 1643 pastor w Wilnie, musiał je opuścić z powodu gwałtownych prześladowań ze strony Rosjan; 1655 wygnaniec w Królewcu; 1656 duchowny w Grudziądzu; 1660 pastor i superintendent w Kwidzynie. (t. 4, s. 1152)
Heinrich Scheidemann 1633–1674
Pochodził z Hamburga, urodzony 1633, zmarł w Kwidzynie 24.8.1674 (być może 1675). Studia: Królewiec 1659. Służba: 13.6.1661 diakon w Kwidzynie; 1669 archiprezbiter tamże. (t. 6, s. 1572)
Georg Reichenbach zm. 1676
Urodzony w Sorau (Lausitz), zmarł w Kwidzynie w lipcu 1676 (być może 1675). Służba: 13 lat kapelan wojskowy brandenbursko-szwedzki; 1669 niemiecki diakon w Kwidzynie (księga podaje też 1672/1674). (t. 5, s. 1446)
Michael Pruss zm. 1705
Pochodził z Gdańska, zmarł w Kwidzynie 1705. Studia: Królewiec 1662. Służba: 1666 pastor w Rohdau i Dakau; 1675 niemiecki, jeszcze tego roku polski diakon w Kwidzynie. (t. 5, s. 1405)
Bartholomäus Klügsmann 1650–1716
Urodzony w Królewcu 24.8.1650, zmarł w Kwidzynie 6.8.1716. Studia: Wittenberga, Lipsk, Jena; Królewiec 1681. Ordynacja w Saalfeld 20.6.1688 przez archiprezbitera z Kwidzyna, z pominięciem konsystorza pomezańskiego. Służba: 1675 nauczyciel w szkole Löbenicht w Królewcu; 1682 rektor w Kwidzynie; 1688 adiunkt pastora w Gr. Nebrau; 1689 niemiecki diakon w Kwidzynie. Podobno wydał opis podróży Otto Friedrich v. d. Gröben. (t. 3, s. 952)
Georg Friedrich Werner 1681–1739
Urodzony w Kwidzynie w 1681, zmarł w Kwidzynie 24.4.1739. Szkoła: Elbląg. Studia: Królewiec 1698, jako stypendysta, filozofia i teologia; potem Wittenberga, Berlin i Lipsk. W 1704 wrócił przez Hamburg, Lubekę, Gdańsk i Malbork do Królewca, gdzie zdał egzaminy. Służba: 1705 adiunkt archiprezbitera w Kwidzynie; 1713 pastor i archiprezbiter w Kwidzynie; 18.2.1723 radca i asesor konsystorza pomezańskiego w Saalfeld, zarazem z nadzorem nad kościołami w Dt. Eylau i Schönberg. Napisał historyczny opis katedry w Kwidzynie. (t. 7, s. 1967)
Georg Schwenckner 1696–1754
Urodzony w Angerburg (być może w Bartenstein) 20.8.1696, zmarł w Kwidzynie 3.9.1754. Studia: Królewiec 1713. Ordynacja w lutym 1723. Służba: 1723 pastor w Riesenwalde; 1730 (lub 1736) pastor w Langenau; 1736 diakon niemiecki w Kwidzynie. (t. 6, s. 1671)
Gottfried Thien 1686–1757
Urodzony w Mätelitz koło Magdeburga 2.9.1686, zmarł w Kwidzynie 21.12.1757. Służba: 1717 kapelan wojskowy; pastor w Uderwangen; 1739 pastor i archiprezbiter w Kwidzynie; 13.10.1739 asesor konsystorza w Saalfeld, do jego rozwiązania w 1751. W 1734 zamierzał wydzierżawić cztery łany parafialne w Uderwangen. (t. 7, s. 1825)
Friedrich Stürmer 1711–1774
Urodzony w Królewcu 8.8.1711, zmarł w Kwidzynie 8.7.1774. Ordynacja 27.5.1750. Służba: 1738 konrektor, 1745 rektor w Heiligenbeil; 1750 adiunkt w Grünhagen i Samrodt, w 1752 objął tam parafię; 1754 diakon w Kwidzynie; 28.3.1758 mianowany przez Rosjan archiprezbiterem tamże; 1772 radca nowo utworzonego konsystorza w Prusach Zachodnich. Wysoko ceniony przez generała Fermora, rosyjskiego gubernatora. (t. 6, s. 1789)
Johann Boguslav Lonsert ur. 1731
Urodzony w Kwidzynie 6.10.1731, zmarł w Sankt Petersburgu. Szkoła: Królewiec (Altstadt). Studia: Królewiec 1747, Halle 1750. Ordynacja 6.5.1758. Służba: 1758 diakon w Kwidzynie; 1765 duchowny przy St. Annen w Sankt Petersburgu. (t. 4, s. 1104)
Christoph Friedrich Büsch 1729–1793
Urodzony w Sehesten 29.9.1729, zmarł w Kwidzynie 20.7.1793. Szkoła: Królewiec (Collegium Fridericianum), matura 1749. Studia: Królewiec 1749. Ordynacja 1.9.1758. Służba: kantor w Collegium Fridericianum w Królewcu; potem kantor i jeszcze tego samego roku 1757 rektor w Neidenburg; 1758 pastor w Gilgenburg; 23.11./4.12.1759 mianowany przez Rosjan pastorem w Garnsee; 1766 niemiecki diakon przy katedrze w Kwidzynie. (t. 1, s. 263)
Matthias Zacha 1735–1810
Urodzony w Hohenstein 24.2.1735, zmarł w Kwidzynie 5.6.1810. Studia: Królewiec 1753. Ordynacja 9.10.1761. Służba: 13./24.3.1759 mianowany przez Rosjan konrektorem szkoły prowincjonalnej w Lyck; 1761–1768 pastor w Locken-Langgut; 1768 pastor w Hohenstein; 1775 pastor i archiprezbiter w Kwidzynie; później radca konsystorza. 26.5.1773 odprawił pierwsze nabożeństwo ewangelickie na zamku w Olsztynie, a 21.4.1774 na zamku w Wartenburg. (t. 7, s. 2029)
Johann Christoph Berdau 1754–1844
Urodzony w Mohrungen 8.2.1754, zmarł w Kwidzynie 5.10.1844. Szkoła: szkoła miejska w Mohrungen, potem Królewiec (Collegium Fridericianum). W Mohrungen jako następca Johanna Gottfrieda Herdera był pomocnikiem diakona Sebastiana Friedricha Treschy, potem pisarzem u adwokata w Królewcu. Studia: Królewiec 1772; pierwszy wpis odebrano mu z powodu wystawionego sobie samemu fałszywego świadectwa i odesłano go do Collegium Fridericianum, ponownie wpisany w tym samym roku. Przez pięć lat słuchał wykładów Kanta. Był nauczycielem domowym i nauczycielem w Collegium Fridericianum. Ordynacja w Poczdamie 25. lub 27.11.1784 przez proboszcza polowego Kletschkego jako kapelan wojskowy pułku piechoty v. Egloffstein (nr 4) w Elblągu. Służba: 1795 polski diakon w Kwidzynie, równocześnie do 1809 radca szkolny, szczególnie zasłużony dla szkolnictwa wiejskiego. Według księgi w wieku 80 lat całkowicie oślepł; emeryturę 300 talarów otrzymał dopiero od 1.4.1829 (tak w księdze, choć 80 lat skończył w 1834), podwyższoną do 700 talarów, gdy nie mógł już sprawować urzędu. Po wypadku ostatnie cztery lata życia spędził przykuty do łóżka. (t. 1, s. 97)
Carl Gotthold Woth 1778–1836
Pochodził z Woldenberg w Nowej Marchii, urodzony 30.3.1778, zmarł w Kwidzynie 8.12.1836. Szkoła: Stargard na Pomorzu i Collegium Groeningianum do 1798. Studia: Halle. Przez 5 lat był nauczycielem domowym u inspektora kościelnego i szkolnego Kruski w Schönlanke. Ordynacja 1805. Służba: pastor w Flatow; w styczniu 1820 pastor w Kwidzynie, archidiakon. (t. 7, s. 2021)
Samuel August Gotthilf Meller 1802–1875
Urodzony w Praust 5.8.1802, zmarł tamże 13.8.1875, po 45 latach służby. Szkoła: Gdańsk. Studia: Królewiec 1825. Ordynacja 22.4.1830. Służba: 1830 pastor w Riesenkirch; 1832 polski diakon w Kwidzynie i duchowny przy Domkirche; 1837 pastor w Praust, zarządca superintendentury; 5.9.1857 superintendent tamże i powiatowy inspektor szkolny; w 1874 ze względu na wiek i chorobę poprosił o zwolnienie z urzędu superintendenta. (t. 4, s. 1167)
Johann Leopold Friedrich Adolph Wisselinck 1803–1882
Urodzony koło Braunsberg 1803, zmarł 31.8.1882. Studia: Królewiec 1821. Ordynacja 1828. Służba: 30.11.1828 pastor reformowany w Krokow; 1837 pastor w Kwidzynie; 1839 pastor w Heiligenbeil; 1840 superintendent tamże; 1862 z powodu choroby złożył urząd superintendenta; 1.5.1872 stan spoczynku. Za jego czasów, w 1832, doszło w Krokow do zjednoczenia wyznań. (t. 7, s. 1999)
Carl Edmund Robert Alberti 1801–1870
Urodzony w Gdańsku 12.7.1801, zmarł w Potsdam 4.11.1870. Studia: Halle, Berlin. Ordynacja 15.3.1827. Służba: 1827 pastor przy St. Trinitatis w Gdańsku; 1832 przy St. Marien w Gdańsku; od 1831 równocześnie duchowny przy Spendhaus; 1833–1837 pastor w Praust; 1838–1846 drugi diakon w Kwidzynie; potem miejski radca szkolny w Szczecinie. Księga notuje zamieszkanie w Potsdam od 1854 i od 1869. Interesował się muzyką i literaturą. W 1838 założył w Kwidzynie prywatną wyższą szkołę dla dziewcząt, a w 1840 zakład kształcenia nauczycielek. (t. 1, s. 13)
Arnold August Schacht ur. 1811
Pochodził z Kwidzyna, urodzony 1811. Szkoła: Kwidzyn. Studia: Królewiec 1832. Ordynacja 1840. Służba: 1840 drugi duchowny w Kwidzynie; 1.10.1872 stan spoczynku. (t. 6, s. 1560)
Ernst Wilhelm Reinicke 1811–1878
Urodzony 1811, zmarł w Gdańsku 21.2.1878. Ordynacja 1845. Służba: diakon w Kwidzynie być może od 1846; od 1861 pierwszy pastor, a od 12.12.1861 superintendent przy St. Marien w Gdańsku; 1862 inspektor szkolny w Gdańsku; 1862 radca konsystorza przy królewskiej rejencji w Gdańsku. (t. 5, s. 1454)
Carl Wilhelm Braunschweig 1820–1897
Urodzony w Gdańsku 23.7.1820, ochrzczony przy St. Marien 4.9.1820, zmarł 8.3.1897. Studia: Halle, potem 1843 Królewiec. Ordynacja być może 1850. Służba: 1855 duchowny garnizonowy w Toruniu; 1862 drugi duchowny przy katedrze w Kwidzynie; radca konsystorza; 1862 powiatowy inspektor szkolny dla powiatów Kwidzyn i Sztum; 1872 opieka duszpasterska nad wojskiem w Kwidzynie; 1873 pastor przy katedrze; 28.2.1874 superintendent; 1.10.1892 stan spoczynku. (t. 1, s. 223)
Rudolf Eduard Burau 1840–1875
Urodzony w Rheda koło Neustadt (Prusy Zachodnie) 17.5.1840, zmarł w Kwidzynie 30.5.1875. Ordynacja 1868. Służba: kandydat i nauczyciel w wyższej szkole mieszczańskiej w Pillau; 1868 drugi duchowny w Starogardzie Gdańskim; od 1872 drugi diakon przy katedrze w Kwidzynie. (t. 1, s. 269)
Johann Eduard Theodor Hammer 1830–1902
Urodzony w Sztumie 19.11.1830, zmarł w Kwidzynie 5.2.1902. Szkoła: Kwidzyn. Studia: Halle. Ordynacja 10.7.1860. Służba: nauczyciel religii w gimnazjum w Hohenstein; od 22.7.1860 pastor w Rosenberg (Prusy Zachodnie); 24.8.1874 diakon przy katedrze w Kwidzynie. (t. 3, s. 708)
Paul Franz Böhmer 1842–1909
Urodzony 21.7.1842, zmarł w Kwidzynie 2.12.1909. Ordynacja 27.1.1869. Służba: superintendent w Goschütz na Śląsku; 1894 pierwszy pastor katedralny i superintendent w Kwidzynie. (t. 1, s. 170)
Hermann Adolf Grunau 1849–1918
Urodzony w Mühlhausen (Prusy Wschodnie) 24.11.1849, zmarł w Gdańsku 4.6.1918. Szkoła: Królewiec (Collegium Fridericianum). Studia: być może Królewiec. Ordynacja w Królewcu 14.9.1884. Służba: pierwszy nauczyciel seminarium w Pr. Eylau; 1884 duchowny pomocniczy w Pillkallen; 1885–1915 trzeci duchowny przy katedrze w Kwidzynie; od 1892 także opieka duszpasterska nad wojskiem; kapelan więzienny i członek miejskiej deputacji szkolnej. (t. 2, s. 669)
Johannes Henschel 1893–1961
Urodzony w Kausche (pow. Kalau) 9.1.1893, zmarł 1961. Ordynacja 24.4.1921. Służba: 20.12.1925 pastor w Schwarzenau (Westfalia); 1.4.1933 pastor w Schirwindt; 1940–1945 pastor i superintendent w Kwidzynie. Po wojnie w Jever-Nord (Oldenburg). (t. 3, s. 774)
Adam Vogt zm. 1602
Urodzony w Prabutach, zmarł w Gdańsku w 1602, pochowany w kościele parafialnym. Studia: Królewiec 1590, Helmstedt 1593, Wittenberga 1593. Służba: 1597 polski diakon w Kwidzynie; 22.12.1598 niemiecki diakon tamże. 29.4.1602 wyjechał do Gdańska, gdzie zmarł. (t. 7, s. 1889)
Andreas Cinoricius
Służba: od 1575 pastor w Mühlen, w 1590 usunięty z urzędu, lecz przywrócony; 1597 być może pastor w Werder; od 1603 polski diakon w Kwidzynie; od 1608 pastor w Niederzehren. (t. 1, s. 298)
Bartholomäus Witte 1670–1733
Urodzony w Kwidzynie 1670, zmarł tamże 13.1.1733. Studia: Królewiec 1688. Służba: rektor w Garnsee; 1693–1706 pastor w Langenau i Goldau; 1706 polski diakon w Kwidzynie; 1731 stan spoczynku. Przed 1720 nabył dom nr 66. (t. 7, s. 1999)
Christian Gottlieb Roeckner 1766–1828
Urodzony w Bladiau (pow. Heiligenbeil) 5.5.1766, zmarł w Kwidzynie 1.6.1828, pochowany 4.6. Szkoła: Heiligenbeil. Studia: Królewiec 1782. Był doktorem teologii. Ordynacja 17.2.1788. Służba: 1788–1809 kapelan wojskowy pułku piechoty v. Larisch (nr 53), do 1796 v. Favrat, do 1805 Graf von Anhalt, w Bromberg i Toruniu; 1807 prepozyt polowy; 20.10.1809 pastor w Pobethen; w listopadzie 1810 radca konsystorza, dyrektor rejencji i pastor w Kwidzynie. W 1804 współzałożyciel Tugendbund. W 1806 jako tymczasowy prepozyt polowy towarzyszył królowej Luise do Memel. (t. 5, s. 1491)
Christoph Schultz 1676–1754
Urodzony w Eichholz 1.1.1676 (lub 1674), zmarł w Kwidzynie 15.5.1754. Studia: Królewiec 1689. Ordynacja 1700. Służba: kapelan wojskowy w pułku Dönhoffa (nr 2), zwolniony w 1708; 1717 diakon niemiecki w Kwidzynie; 1736 odszedł z urzędu, stan spoczynku. (t. 6, s. 1637)
George Oesperus zm. 1661
Pochodził z Heyrath (Franken), zmarł w Kwidzynie 4.5.1661. Studia: Królewiec 1640. Ordynacja 21.1.1659. Służba: 1642 konrektor w Saalfeld; 1649 rektor w Kwidzynie; 1656 profesor gimnazjum w Toruniu; 8.1.1658 powołany na niemieckiego diakona przy katedrze w Kwidzynie. (t. 5, s. 1292)
Heinrich Joachim Friedrich Simon ur. 1863
Urodzony 30.4.1863. Ordynacja 8.4.1888. Służba: pastor w Speck (diecezja Gollnow); 1902 drugi pastor i duchowny katedralny przy katedrze w Kwidzynie; od 1910 pierwszy pastor i superintendent w Chojnicach, być może do 1926. (t. 6, s. 1704)
Jacob Feldner zm. 1629
Urodzony w Soldau, zmarł w Kwidzynie 29.8.1629 w czasie zarazy. Studia: Królewiec 1589 (zapisany jako Feldnerus). Służba: od 12.1.1596 pastor w Thürau w okolicy Gilgenburg; 1597–1603 polski diakon w Kętrzynie; potem diakon w Kwidzynie. (t. 2, s. 479)
Jacob Götcke zm. 1693
Urodzony w Kwidzynie, zmarł w Mewe 31.5.1693. Służba: pastor w Gr. Krebs; 1657 polski diakon w Kwidzynie; 5.4.1660 powołany jako duchowny do Mewe. (t. 2, s. 615)
Johann Christian Petersen 1720–1769
Urodzony w Gilgenburg 25.3.1720, zmarł w Kwidzynie w trzeci dzień Zielonych Świąt 1769. Szkoła: Królewiec (Altstadt). Studia: Królewiec 1739. Służba: 1743 rektor w Gilgenburg; 1746 pastor w Leipe; 1747 pastor w Raudnitz i Fredenau; 15./26.3.1761 mianowany przez Rosjan polskim pastorem i niemieckim diakonem w Kwidzynie. W sierpniu 1760 stracił w pożarze plebanię i cały dobytek. (t. 5, s. 1348)
Johann Fabian Nebe 1694–1760
Urodzony w Dt. Eylau 23.12.1694, zmarł w Kwidzynie 1.12.1760. Studia: Królewiec 1712, Erfurt, Halle. Ordynacja w Gdańsku 1721. Służba: rektor w Neuteich; 1721–1731 pastor w Sztumie; polski diakon w Kwidzynie. W Sztumie doznał wielu prześladowań ze strony katolików. Podarował tamtejszemu kościołowi w 1723 pozłacany Pfropfenfänger, a w 1730 pudełko na opłatki. (t. 4, s. 1255)
Johann Holstein zm. 1675
Pochodził z Prabut, zmarł w Kwidzynie 1675. Służba: konrektor w Prabutach; 1659–1660 polski duchowny w Starogardzie Gdańskim; 1660 polski diakon w Kwidzynie. (t. 3, s. 831)
Johann Kohlstein zm. 1675
Pochodził z Prabut, zmarł w Kwidzynie w 1675. Służba: 1660 polski diakon w Kwidzynie. (t. 3, s. 970)
Johann Oningius
Studia: Królewiec 1545 (zapisany jako Johannes Hone). Służba: 1560 i jeszcze 1567 polski diakon w Kwidzynie. Gdy w 1579 podpisywał Formułę Zgody, musiał być już gdzie indziej. (t. 5, s. 1303)
Johann Simonius
Służba: pastor i archiprezbiter w Kwidzynie, gdzie mieszkał w 1550; potem pastor w Garnsee. Podpisał 1.5.1553 postanowienia synodu w Osterode, a 31.5.1554 synodu w Saalfeld. Podobno w tym samym roku uczestniczył w synodzie w Królewcu. (t. 6, s. 1705)
Johann Wilhelm Zitterland 1755–1838
Urodzony w Królewcu 16.11.1755, zmarł w Gr. Nebrau 16.9.1838, pochowany przy kościele. Szkoła: Królewiec. Studia: Królewiec 1774, najpierw prawo, potem teologia. Był wychowawcą u v. Kalneina w Kilgis. Ordynacja w Poczdamie 5.7.1781. Służba: 1781 kapelan wojskowy pułku piechoty v. Blumenthal (nr 55) w Mewe; 19.4.1789 diakon polski w Kwidzynie; 1793 pastor w Gr. Nebrau; radca szkolny; superintendent. Powódź zniszczyła jego mieszkanie służbowe wraz z cenną biblioteką. 5.7.1831 obchodził 50-lecie służby. Jego portret wisi w kościele obok ołtarza. Napisał wiele wierszy. (t. 7, s. 2056)
Johannes Walter Huß 1866–1945
Urodzony w Baldau 6.10.1866, ochrzczony w Tczew-Land 18.11.1866, zmarł w Gdańsku 22.3.1945. Ordynacja w Gdańsku 2.11.1891. Służba: duchowny pomocniczy w Chełmnie; 1895 pastor w Osche; 1.8.1924–1935 pastor w Rogasen (diecezja Neutomischl); 1935 zamieszkał w Gdańsku-Sopocie, potem w Kwidzynie; pastor w Kwidzynie. (t. 3, s. 851)
Kurt Theophil Nicklas ur. 1875
Urodzony w Tczewie 12.2.1875. Szkoła: Kwidzyn. Ordynacja w Gdańsku 30.5.1902. Służba: wikariusz synodu powiatowego; pastor przy Rauhes Haus w Hamburgu; 1911 pastor w Plutowo-Trebis; 1916–1930 trzeci pastor katedralny w Kwidzynie; być może pastor w Szczecinie. (t. 4, s. 1271)
Matthias Büttner zm. 1657
Urodzony w Neidenburg, zmarł w Kwidzynie 29.10.1657. Studia: Królewiec 1612. Służba: od 1623 pastor w Beschwitz; od maja 1633 polski diakon w Kwidzynie. (t. 1, s. 266)
Otto Wilhelm Karwatka 1738–1789
Urodzony w Jäschkendorf 5.4.1738, zmarł w Kl. Schönau 28.10.1789. Studia: Królewiec 1755. Służba: 1761 rektor w Gilgenburg; 1762 pastor w Kl. Katz (lub Redlau); 1769 polski pastor w Kwidzynie, po jego odejściu stanowisko zlikwidowano; 1789 przeniesiony do Kl. Schönau. (t. 3, s. 914)

Krótkie życiorysy opracowane na podstawie księgi pastorów, bez danych rodzinnych. Nazwy mniejszych miejscowości podajemy w pisowni księgi; daty bywają w niej niepewne.

Źródło: „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19).

Położenie: 53,7336° N, 18,9319° E Pokaż w atlasie →

Pinezka wskazuje obiekt. (według danych OpenStreetMap)

Źródła

Kwerenda internetowa atlasu z 18 czerwca 2026 roku
Konkatedra św. Jana Ewangelisty w Kwidzynie — Wikipedia
Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 XII 1885, Kreis Marienwerder
zapis Harnocha o Rakowcu oraz lista lektorów gdańskiego Gimnazjum Akademickiego, za naszym opracowaniem egzemplarza Praetoriusa z dopiskami
„Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienwerder östlich der Weichsel” (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen, z. 11), Danzig 1898
L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834
„Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen”, Danzig 1914, nr 6
J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, z. 11: „Der Kreis Marienwerder östlich der Weichsel”, Danzig 1898, s. 78, 83, 84, 85, 88
A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 511, 512, 513, 515
„Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. V, hasło „Kwidzyn”
J. Wiśniewski, „Zabytkowy wystrój i wyposażenie pomezańskiego kościoła katedralnego w Kwidzynie”, „Studia Elbląskie” 14 (2013), s. 63–83
„Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 69
„Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 13, 170, 223, 269; t. 2, s. 669; t. 3, s. 708, 774; t. 4, s. 1167; t. 5, s. 1454; t. 6, s. 1560; t. 7, s. 1999, 2021
Erich Wernicke, „Kreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert”, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 77–78, 99–101
E. Wernicke, „Tiefenau. Eine heimatliche Studie”, „Zeitschrift des historischen Vereins für den Regierungsbezirk Westpreußen”, dodatek do z. 64, Marienwerder 1926, s. 61
E. Wernicke, „Tiefenau”, cz. II, „Zeitschrift des historischen Vereins für den Regierungsbezirk Westpreußen”, dodatek do z. 65, Marienwerder 1928, s. 20, 37–38
„Allgemeine preußische Staats-Zeitung” (Berlin), 29 listopada 1837 roku, s. 1 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)
„Breslauer Zeitung”, 22 grudnia 1853 roku, s. 1 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)
„Amts-Blatt der Preußischen Regierung zu Liegnitz”, 7 lipca 1855 roku, s. 2 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)
„Der sächsische Erzähler” (Bischofswerda), 12 grudnia 1857 roku, s. 3 (obraz strony: Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal)
„Allgemeine musikalische Zeitung”, 29 kwietnia 1863 roku, s. 4 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)
„Magazin für die Literatur des Auslandes”, 11 lutego 1865 roku, s. 5 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)
„Spenersche Zeitung. Berlinische Nachrichten”, 10 lipca 1873 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)
„Spenersche Zeitung. Berlinische Nachrichten”, 1 kwietnia 1874 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)
„Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 18 lutego 1893 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)
„Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 19 grudnia 1894 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)
„Der Reichsbote” (Berlin), 28 grudnia 1894 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)
„Der Reichsbote” (Berlin), 22 listopada 1895 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)
„Deutsche Zeitung”, 2 listopada 1898 roku, s. 9 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)
„Der Tag”, 8 lipca 1910 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)
„Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 1 października 1910 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)
„Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 21 sierpnia 1923 roku, s. 3 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)
„Erzgebirgischer Volksfreund”, 2 stycznia 1933 roku, s. 1 (obraz strony: Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, Deutsches Zeitungsportal)
W. Z. Łyjak, „Katalog reklamowy firmy organmistrzowskiej »August Terletzki« z Elbląga (1857–1908)”, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1, 1999, s. 46–47
J. Hochleitner, „Szukając genezy pruskiego ekumenizmu. Z życia religijnego na pruskim pograniczu katolicko-ewangelickim”, „Studia Elbląskie” II, 2000, s. 122–123
M. F. Woźniak, „Kielich z kościoła Bożego Ciała w Elblągu”, „Studia Elbląskie” XXIII, 2022, s. 23
Rudolf Bergau, „Der Tod der Maria. Ein mittelalterliches Wandgemälde im Dom zu Marienwerder”, „Altpreußische Monatsschrift” 8, 1871, s. 151–154
„Karlsruher Zeitung”, 29 czerwca 1848 roku, s. 3 (obraz strony: Badische Landesbibliothek, Deutsches Zeitungsportal)
„Ostpreußische Zeitung” (Königsberg), 3 maja 1852 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)
„Berliner Börsen-Zeitung”, 3 kwietnia 1874 roku, s. 2 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)
„Der Reichsbote” (Berlin), 1 czerwca 1878 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)
„Der Reichsbote” (Berlin), 11 listopada 1884 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)
„Der Reichsbote” (Berlin), 1 lipca 1891 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)
„National-Zeitung” (Berlin), 26 czerwca 1894 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)
„Der Reichsbote” (Berlin), 11 czerwca 1895 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)
„Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 25 kwietnia 1904 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal)
„Königsberger Hartungsche Zeitung” (Königsberg), 9 maja 1908 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal)
G. F. Werner, „Chronik der Marienwerder Kirche”, wyd. W. Heym, „Zeitschrift des historischen Vereins für den Regierungsbezirk Westpreußen” z. 65, Marienwerder 1928, s. 19, 46–49, 54–66
H. C. W. Jahn, „Chronik der Stadt Marienwerder in Westpreußen”, nakładem autora, 1844, s. 52, 54
H. Freytag, „Die Preussen auf der Universität Wittenberg und die nichtpreussischen Schüler Wittenbergs in Preussen von 1502 bis 1602”, Leipzig 1903, s. 79
„Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1884, nr 14, s. 94 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)
Lista duchownych z 1873 roku („Nachweisung aller evangelischen Kirchen und Geistlichen in der Provinz Preußen. Im Juli 1873”), dodatek do „Amtliche Mittheilungen” konsystorza w Królewcu, według przepisu w serwisie ahnen-spuren.de, s. 18
„Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1885, nr 8, s. 70 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa)

Metryczka

Identyfikator w atlasie: KOS-0044
Stan weryfikacji: wymaga sprawdzenia w terenie
Pewność ustaleń: wysoka

Opis powstał z kwerendy źródłowej dla atlasu dziedzictwa ewangelickiego Pomorza. Zawiera wyłącznie fakty potwierdzone w wymienionych źródłach; szczegóły niepewne oznaczono [?]. Uwagi i sprostowania: lukasz@plexisystem.pl.