Kwietniewo — dawny kościół ewangelicki (Königsblumenau)

Kościół w Kwietniewie (po niemiecku Königsblumenau) to budowla średniowieczna, dziś pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Świętego. Według miejscowej tradycji historycznej, spisanej przez Lecha Słodownika i powtórzonej w Encyklopedii Warmii i Mazur, gotycką świątynię wzniesiono w latach 1330–1350. Urzędowy rejestr zabytków opisuje ją jako murowano-drewnianą i datuje na wiek XIV–XV, z przebudową w 1707 roku. We wnętrzu zachował się ołtarz z 1685 roku, wykonany prawdopodobnie w kręgu warsztatu Isaacka Rigi, oraz dwie kamienne płyty nagrobne przedstawicieli rodów von Wallenrodt i von Reibnitz — dawnych patronów świątyni.

Dokument lokacyjny wystawiono w Dzierzgoniu 28 września 1299 roku. Kwietniewo lokował komtur Henryk Zuckschwert na sześćdziesięciu trzech łanach, z czego pięć przeznaczono na uposażenie miejscowego kościoła. W dokumencie jest wzmianka o dotacji wniesionej przez tutejszego proboszcza. Na początku XVIII wieku wieś, nosząca wówczas nazwę Blumenau, weszła w skład domen królewskich — i stąd wzięła się nazwa Königsblumenau.

W czasie Reformacji kościół przeszedł w ręce protestantów i był luterańskim kościołem parafialnym do 1945 roku. W opisie z 1785 roku odnotowano, że do tutejszej luterańskiej parafii należał także, jako filia, kościół w Świętym Gaju. W latach 1620–1626 duchownym ewangelickim w Kwietniewie był Michał Wannowius (1590 — około 1665), pochodzący z polskiej rodziny katolickiej; ponieważ znał polski, posyłano go do parafii z ludnością polską. W XIX wieku urzędował tu pastor Anderson, weteran kampanii napoleońskich i autor pamiętników. Jego syn Edward Anderson (1827–1905), malarz i wykładowca, członek królewieckiego Towarzystwa Miłośników Starożytności „Prussia”, w 1896 roku pierwszy postawił tezę, że w pobliskim Świętym Gaju poniósł śmierć męczeńską święty Wojciech.

Mieszkając w Labiawie, wsparł materialnie odbudowę spalonego od uderzenia pioruna kościoła w Świętym Gaju i budowę nowego kościoła w Rychlikach w latach 1875–1877. Ostatnim ewangelickim pastorem Kwietniewa był Max Toepel (1896–1976), członek Wschodniopruskiego Kościoła Wyznającego; zajmował się historią, pisał wiersze i wydawał miesięcznik „Posłaniec gminny Kwietniewa i Świętego Gaju” z wiadomościami parafialnymi.

Adolf Boetticher w inwentarzu zabytków z 1898 roku opisuje kościół jako prostokąt z kamienia polnego i cegły, ze schodkowym szczytem od wschodu i oryginalną drewnianą wieżą z 1707 roku, której przyziemie jest ceglane; zachodnie, ostrołukowe wejście nosi liczne miseczkowate wgłębienia. Przybudówkę od południa wzniesiono w 1701 roku. Wnętrze nakrywa drewniane sklepienie odcinkowe, a ostrołukowe okna wybito później. W latach czterdziestych XIX wieku kościół naprawiono i zasypano wtedy kryptę grobową, która ciągnęła się pod całą świątynią. Nastawa ołtarzowa z końca XVII wieku ma w predelli olejną Ostatnią Wieczerzę, nad nią ambonę, a wyżej obraz Wniebowstąpienia, obok zaś rzeźbione figury czterech ewangelistów, Mojżesza i Jana Chrzciciela. Gotycka szafa ołtarzowa z tego kościoła, z Marią z Dzieciątkiem, Janem Ewangelistą i biskupem, bez skrzydeł, trafiła do muzeum Prussia w Królewcu.

Boetticher wymienia też parę mosiężnych lichtarzy z 1649 roku, ambonę z 1685 roku z wizerunkami cnót, rokokową szafę organową przy organach z 1819 roku, mały żyrandol z 1698 roku oraz płytę nagrobną z epitafium Christopha Ernsta von Reibnitza, zmarłego w 1710 roku, i nieczytelną płytę jednego z Wallenrodtów.

Według zapisków precentora E. Andersona z Popelken, które Boetticher przytoczył, okna od północy wybito w 1782 i 1843 roku. Pośrodku kościoła wisiał malowany model statku z 1734 roku, pod czerwonym obrusem ołtarza leżało antependium z tłoczonej, złoconej skóry, a dawny główny obraz ołtarza, Ukrzyżowanie z Marią i Janem, w latach osiemdziesiątych XVIII wieku musiał ustąpić miejsca ambonie i zawisł na ścianie północnej. Chorągiewka wieży z 1770 roku nosi imię ówczesnego pastora Christopha Hompa, anioł chrzcielny pochodzi z 1705 roku, a kruchtę wschodnią zbudował w 1701 roku Jakob Laxdehn, burgrabia w Dollstädt.

W zestawieniu z 1931 roku na 690 mieszkańców przypadało 671 ewangelików i dziesięciu katolików. Kilkadziesiąt osób z parafii kwietniewskiej poległo w pierwszej wojnie światowej. Ku ich czci odsłonięto w latach dwudziestych pomnik w centrum wsi, naprzeciwko kościoła; na trzech spiżowych tablicach wypisano nazwiska poległych, a kilkanaście z nich brzmiało z polska. Po 1945 roku pomnik częściowo zniszczono; jego resztki stoją naprzeciw kościoła do dziś.

Wieś zajął 23 stycznia 1945 roku sowiecki zwiad pancerny, a po wojnie świątynia przeszła do Kościoła rzymskokatolickiego.

Obiekt wpisano do rejestru zabytków pod numerem 636/69 decyzją z 27 lutego 1968 roku; tą samą decyzją objęto ochroną cmentarz przykościelny.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Boetticher datuje na 1685 rok ambonę, a nastawę ołtarzową ogólnie na koniec XVII wieku; źródła regionalne podają ołtarz z 1685 roku.

Almanach parafii Prus Wschodnich z 1912 roku opisuje tutejszą parafię: połączona parafia sięgająca czasów przed reformacją, pod patronatem królewskim. Liczyła 3400 dusz, 8 szkół i 9 nauczycieli. Należały do niej: Blumenau, Alt Dollstädt, Hohendorfer Grundmühle, Hohendorf-Wald, Kerschitten, Kühlborn, Ober- und Unter-Krapen, Mehlend, Neu Dollstädt, Opitten, Petersdorf, Alt Powunden, Neu Powunden, Rossitten, Stein, Groß Brodsende (powiat Stuhm), a przy Heiligenwalde: Heiligenwalde Domäne, Jankendorf, Karlsruhe, Köxten, Prothen, Schweide, Storchnest. Pastorem był wtedy, od 1890 roku, Julius Meinhold, urodzony w 1850 roku.

Źródła: rejestr zabytków nieruchomych województwa warmińsko-mazurskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Lech Słodownik, „Kwietniewo (niem. Königsblumenau)”, materiały gminy Rychliki; encyklopedia Warmii i Mazur (encyklopedia.warmia.mazury.pl), hasło „Kwietniewo”; „Pasłęk. Z dziejów miasta i okolic 1297–1997”, redakcja Józef Włodarski, Pasłęk 1997; A. Boetticher, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreußen”, z. III: „Das Oberland”, wyd. 2, Königsberg 1898, s. 10–12; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Wschodnich 1912, s. 15, 82.