Lubieszewo — dawny kościół ewangelicki (Ladekopp)

Lubieszewo, po niemiecku Ladekopp, w gminie Nowy Dwór Gdański, to wieś olęderska na środkowych Żuławach; przed 1920 rokiem należała do powiatu malborskiego, a w latach 1920–1939 do Wolnego Miasta Gdańska, powiatu Großes Werder. Współistniały tu dwie odrębne wspólnoty protestanckie, których nie należy mylić: ewangelicka i mennonicka. Po kościele ewangelickim nie ma dziś śladu; ostał się natomiast duży cmentarz mennonicki. Osobnym obiektem, niezwiązanym z żadną z tych dwóch wspólnot, jest gotycki kościół świętej Elżbiety — dziś katolicki, wpisany 26 września 1961 roku do rejestru zabytków pod numerem A-237.

Hermann Eckerdt (1868) pisze, że w dokumencie z połowy XIII wieku wymieniony jest niejaki Johannes jako proboszcz (rector ecclesiae) w Lubieszewie, po niemiecku Ladekopp. To datowanie jest jednak wątpliwe: według Wiesława Długokęckiego wieś założył dopiero wielki mistrz Werner von Orseln (1324–1330), a pleban Jan jest poświadczony w 1324 roku.

Wspólnota ewangelicka — luterańska i unijna — powstała około 1570 roku. Do 1630 roku nabożeństwa odprawiano w jednym z dworów; w tymże roku postawiono budynek na kształt spichlerza, a w 1708 roku zastąpił go kościół wzniesiony z pomocą Szwedów, opisywany jako drewniana budowla na planie ośmioboku z początku XVIII wieku. Świątynia spłonęła wraz z budynkami plebańskimi w 1826 roku. Nowy kościół, konstrukcji szachulcowej, poświęcono 16 września 1827 roku, a wieżę dostawiono rok później. Pastor Heinel, który — jak sam pisze — był wtedy duchownym tej parafii, podał w 1832 roku w „Preußische Provinzial-Blätter”, że dawny kościół spłonął razem z plebanią 27 maja 1826 roku.

Na jego prośbę, wniesioną w imieniu gminy, zezwolono na ogólną kolektę kościelną i domową, która przyniosła 1000 talarów, a druk kazania, wygłoszonego przez niego wkrótce po pożarze na pogorzelisku kościoła, przyniósł czysty dochód. Chałupnicy i służba złożyli dobrowolnie blisko 90 talarów, kolekta kościelna przyniosła jeszcze 37 talarów, a przysięgły wałowy Johann Reinhold Wilhelm z Lubieszewa dał na budowę, ponad swoje obowiązkowe składki, jeszcze 100 talarów.

Według Heinela budowa kosztowała 5443 talary, a nowy kościół poświęcił superintendent Höpfner. Heinel opisuje go jako budowlę z muru pruskiego, oświetloną dwoma rzędami wysokich, łukowo zamkniętych okien, z organami, amboną i ołtarzem, ze smukłą wieżą o hełmie krytym blachą żelazną, na której wisiały dwa dzwony; wzniesiono też nową plebanię. Stał pod patronatem właścicieli gospodarstw, miał dwa dzwony, snycerski ołtarz i ambonę oraz organy z pedałem o jedenastu głosach. Rozebrano go po 1945 roku.

Początki zboru źródła opisują niezgodnie. Wykaz duchownych pruskich prowadzi tutejszych pastorów od 1575 roku: pierwszym był Heinrich Copius, po nim do 1583 roku Christoph Copius, powołany stąd do kościoła Świętego Piotra w Gdańsku. Potem w wykazie jest luka: „kto po nim nastąpił, nie wiadomo; dopiero w 1620 roku znajdujemy tu znów duchownego”. Był nim Marcin Schmechel, Pomorzanin i uwieńczony poeta, dawniej konrektor w Norwegii i rektor w Białogardzie, który w 1628 roku został kapelanem nadwornym wdowy po hrabim Thurnie w Elblągu. Ten sam wykaz podaje, że kościół ewangelicki zbudowano w Lubieszewie w 1639 roku, za urzędowania Thomasa Mittelstädta, który cztery lata później wrócił w rodzinne strony — jak zapisano, „z powodu licznych prześladowań”. Harnoch przedstawia te dzieje inaczej: nabożeństwa w dworze do 1630 roku, potem budynek spichlerzowy i dopiero kościół z 1708 roku.

Rozbieżność pochodzi z samych źródeł i pozostaje nierozstrzygnięta.

Katolickie protokoły wizytacyjne, które omówił Jan Wiśniewski, dopowiadają tę historię z drugiej strony. W 1647 roku działał w parafii duchowny luterański, który udzielał sakramentów we własnym domu modlitwy — wizytator nazwał go „synagogą” — a mniej więcej osiem lat po wojnie szwedzkiej zbudowano tu szkołę z protestanckim nauczycielem, przeciw czemu protestował oficjał pomezański.

W 1669 roku zapisano, że „predykant luterański w swojej kaplicy specjalnie w tym celu po wojnie zbudowanej odprawia swoje nabożeństwa. Wszyscy parafianie są luteranami”. Według informacji z 30 czerwca 1749 roku luteranie utrzymywali predykanta, który sprawował nabożeństwa w kaplicy zbudowanej w czasie wojny szwedzkiej; za pogrzeb z kazaniem predykanta płacili miejscowemu proboszczowi 3 floreny, za zwykły pogrzeb 28 groszy, a za zgodę na chrzest u predykanta 1 floren. Biskup nakazał wtedy także mennonitom chrzcić dzieci w ciągu ośmiu dni od urodzenia, a dzieci zmarłe bez chrztu chować w południowym narożniku cmentarza mennonickiego, przeznaczonym dla nieochrzczonych.

Według Abrahama Hartwicha (1723) zgromadzenie ewangelickie w Lubieszewie odbywało się początkowo na poddaszu plebanii, a zbudowany w 1707 roku kościół był wielkim, ośmiobocznym domem Bożym; należała do niego także wieś Tiege. Abraham Hartwich i Hermann Eckerdt podają jako rok budowy kościoła 1707 — czas, gdy, jak zapisał Hartwich, król szwedzki Karol XII przebywał na Żuławach. Jeszcze w 1716 roku miejscowy proboszcz katolicki nie pozwolił pochować w kościele luterańskim zmarłego nagle pastora Adama Mosesa; zgodę dał dopiero oficjał Jan Mierzejewski, kanonik dobromiejski i proboszcz w Żuławkach, gdy usłyszał, że na Żuławach często chowa się pastorów w ich kościołach.

Własna księga parafii — „księga kościelna ewangelicko-luterańskiej gminy Lubieszewa i Tui”, przechowywana dziś w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie — otwiera spis duchownych krótkim wstępem o początkach zboru. Zapisano w nim, że luteranie nie mieli początkowo osobnego domu Bożego i zbierali się na nabożeństwa w gospodarstwie numer 3, „w podcieniu”. Prawo do budowy własnego kościoła otrzymali dopiero w roku, który piszący najpierw podał jako 1708, a potem skreślił i poprawił na 1639 — tak samo jak wykaz duchownych pruskich. Ten sam wstęp opisuje zależność od plebana katolickiego: luteranie musieli mu oddawać wszystko, co dostawał ich własny duchowny; nie mogli ochrzcić dziecka, pochować zmarłego ani połączyć pary, dopóki nie zapłacili mu pełnych opłat i nie wykupili osobno płatnego „wolnego kwitu”. Trwało to do 1772 roku, kiedy kraj przeszedł pod władzę króla pruskiego.

Wtedy kwity i opłaty stuły na rzecz duchowieństwa katolickiego ustały; zostały tylko kolęda i dziesięcina, które ksiądz nadal pobierał od luteranów i mennonitów.

Według Hartwicha po Thomasie Mittelstädcie pastorem w Lubieszewie, po niemiecku Ladekopp, był od 1643 roku Andrzej Hinnius z Gothy, wcześniej rektor w Prabutach i Malborku, który w 1648 roku odszedł do Lichnów; po nim siedem lat służył Jan Baumann ze Śląska, dawny nauczyciel w Kamienicach (Blumenstein), w 1655 roku powołany do Marynów, następnie Jan Schirmer z Malborka, zmarły w 1660 roku, i Joachim Wittinus, przeniesiony z Ostaszewa, zmarły tu w 1675 roku.

Według Hartwicha 1 maja 1676 roku przyszedł do Lubieszewa z Borętów Jan Krzysztof Ursinus z Erfurtu, zmarły 27 kwietnia 1691 roku; 8 czerwca 1691 roku jego miejsce zajął Zachariasz Brendel, rektor w Tczewie, w 1696 roku powołany do Lichnów, a po nim Adam Moses z Zalewa, wcześniej pastor w Jäskendorf w urzędzie przezmarskim; po śmierci Mosesa w lutym 1717 roku przyszedł Michał Schultz z Kłajpedy, kantor w Nowym Stawie.

Dalsza część spisu duchownych w księdze parafii dopowiada historię sporu z 1716 roku. Pastor rodem z Zalewa, który wcześniej przez dwa lata służył w Lidzbarku, jako pierwszy głosił kazania w nowym kościele, poświęconym w 1708 roku, i jako pierwszy został pochowany w kościele przed amboną — w październiku 1716 roku. Jego następca, Schultz z Kłajpedy, objął urząd 21 stycznia 1717 roku i sprawował go czterdzieści lat; zmarł w 1757 roku w wieku 68 lat i także spoczął w kościele przed amboną. Po nim, 8 października 1757 roku, parafię objął jego syn Gottlob Schultz, urodzony w Lubieszewie 15 maja 1720 roku, wykształcony w gimnazjum gdańskim i w Królewcu, ordynowany w Gdańsku; zmarł w 1779 roku. Następnym duchownym był Otto Boethke, urodzony w Królewcu 7 października 1748 roku, który w 1788 roku odszedł do innej parafii.

Wizytacja katolicka z 1795 roku zastała w Lubieszewie zbór luterański z duchownym na miejscu oraz mennonicką gminę flamandzką.

Kościół ewangelicki w Lubieszewie, po niemiecku Ladekopp, składał się z wieży zachodniej, prostokątnej nawy i dobudowanej od wschodu zakrystii; przyziemie wieży było murowane, cała reszta — z wypełnionego cegłą muru pruskiego. Nastawa ołtarzowa pochodziła z 1828 roku i miała klasycystyczne formy, z zamkniętą półkoliście niszą w układzie kolumn. W ołtarzu umieszczono rzeźbiony krucyfiks z Marią i Janem, przeniesiony ze starego kościoła — dzieło z XVIII wieku. Ze starego ołtarza zachowała się też górna część nastawy z malowanym na desce obrazem Wieczerzy Pańskiej o nietypowej kompozycji, w uproszczonych formach renesansowych z połowy XVII wieku. Ambona z 1828 roku była oparta o słup empory i miała żłobkowane płyciny; kilka aniołów na organach pochodziło ze starego kościoła z XVIII wieku. W latach 1825–1830 pastorem w Lubieszewie był Ed. Fr.

Heinel, syn malborskiego superintendenta, znany później jako autor „Geschichte des preußischen Staates und Volkes”, której pierwszy tom ukazał się w 1835 roku.

Kościół miał kielich o gotyckiej formie z napisem „Inss Lvtherische Gotteshavs zv Ladekopp”, który gmina kościelna Lubieszewa i Tyge ofiarowała w 1650 roku. Większy z dwóch dzwonów odlał w 1829 roku Lud. Copinus w Królewcu. Według zestawienia, które Piotr Birecki ułożył z katalogu elbląskiej wytwórni organów Terletzkich i z inwentarzy parafii, elbląski zakład Eduarda Wittka zbudował tu organy w 1893 roku.

Inwentarz kościoła, spisany w księdze parafii w XVIII wieku i uzupełniany do 1862 roku, wymienia na czele duży srebrny pozłacany kielich z pateną — jego wagę poświadczył złotnik z Malborka — oraz srebrny dzban, który w 1770 roku ofiarowała kościołowi wdowa po jednym z gospodarzy, wart sto florenów. Z tego samego roku pochodziło czarne sukno okrywające cały ołtarz z góry do dołu, dar gospodarza z Ladekopperfeld. Dopiski z XIX wieku notują kolejne dary gospodarzy z Lubieszewa i Tui: duży mosiężny żyrandol, dwa srebrne lichtarze ołtarzowe od wdowy po Johannie Eggercie z Tui, a w 1860 roku srebrny kielich z nakrywą do Wieczerzy Pańskiej, który ofiarowały dzieci zmarłego przysięgłego kościelnego Steinigera.

W 1862 roku gmina kupiła ze zbiórki posrebrzaną misę chrzcielną z dzbanem, a wdowa po Steinigerze, z domu Eggert, podarowała jedwabne nakrycie ołtarza i srebrną puszkę na opłatki. Tom różnych spisów parafii z lat 1735–1838 zawiera skrypty dłużne, którymi mieszkańcy Lubieszewa i okolicznych wsi potwierdzali pożyczki od kościoła ewangelickiego w Lubieszewie na sześć procent rocznie: w maju 1735 roku na kwoty od 50 do 343 florenów, a 12 maja 1838 roku na 200 florenów, które pożyczył sołtys i witryk kościoła; na większości skryptów dopisano, że dług spłacono.

Parafia ewangelicka sięgała daleko poza wieś. Około 1860 roku należała do ewangelickiej superintendentury malborskiej, liczącej 22 parafie, 26 kościołów i 23 pastorów, i obejmowała Orłowo (Orloff), Orłowskie Pole (Orlofferfeld) i Piecewo (Pietzkendorf). Gościnnie, bez formalnego włączenia, korzystały z niej także Mirówko (Mierauerwalde), Czesławiec (Neunhuben) i Siebenhuben. Dekretem wystawionym przez rejencję gdańską 22 czerwca i konsystorz w Królewcu 31 lipca 1863 roku włączono formalnie do kościoła w Lubieszewie Orłowo (Orloff), Orłowskie Pole (Orlofferfeld), Piecewo (Pietzkendorf), Czesławiec (Neunhuben) i Siebenhuben. Statystyka kościołów ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku liczy w tej parafii 800 dusz, odnotowuje wielu mennonitów i jeden cmentarz, a w skali roku 35 chrztów, 9 ślubów i 545 komunikantów.

Spisy pokazują wieś mieszaną wyznaniowo. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 640 mieszkańców: 292 luteranów, 251 katolików i 97 mennonitów, a na miejscu parafię luterańską i katolicką. Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom V, 1884) parafia ewangelicka w Lubieszewie, po niemiecku Ladekopp, liczyła w 1868 roku 920 dusz. Ten sam słownik notuje w Lubieszewie 326 ewangelików, 288 katolików i 114 mennonitów, kościół parafialny katolicki i luterański oraz szkołę na miejscu.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Ladekopp jako wieś na prawie chełmińskim. Notował tu 729 mieszkańców, w tym 326 ewangelików, 288 katolików, 114 mennonitów i jednego Żyda. Ewangelicy i katolicy należeli do miejscowych parafii.

Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zapisał 718 osób — 356 ewangelików, 254 katolików i 108 innych chrześcijan, czyli mennonitów. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 880 ewangelików; patronami byli wolnochełmińscy gospodarze, a pastorem był od 1891 roku Franz Totz. Spis z 1 grudnia 1905 roku podaje 693 osoby, wśród nich 305 ewangelików, 257 katolików, 129 innych chrześcijan i 2 osoby innego albo nieokreślonego wyznania; parafia ewangelicka wciąż miała siedzibę na miejscu. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Lubieszewie liczyła wtedy 1064 ewangelików, a pastorem był od 1916 roku Karl Stumpf.

Obowiązek mennonitów do łożenia na tutejszy kościół rozstrzygały w latach osiemdziesiątych XIX wieku sądy. Gospodarze mennoniccy z Lubieszewa i Tiege, wśród nich Peter Wiebe (Ladekopp nr 24) i Jakob Begehr (Ladekopp nr 5), pozwali ewangelicką gminę kościelną w Lubieszewie, domagając się zwolnienia od opłat kościelnych. Sąd Krajowy w Elblągu oddalił pozew 25 listopada 1884 roku, Wyższy Sąd Krajowy w Kwidzynie oddalił apelację w lutym 1885 roku, a Sąd Rzeszy w Lipsku 8 października 1885 roku oddalił rewizję.

Sąd w Elblągu, powołując się na edykt o mennonitach z 30 lipca 1789 roku, rozporządzenie z 30 stycznia 1846 roku i ustawę z 12 czerwca 1874 roku, uznał, że rachunki kościelne i zeznania świadków w pełni dowiodły rzeczowego charakteru tych ciężarów, które z mocy zwyczaju pobierano zarówno od ewangelików, jak od mennonitów; Sąd Rzeszy wskazał, że gmina opiera swoje prawo na zwyczaju, który sąd apelacyjny uznał za udowodniony. Konsystorz ogłosił wszystkie trzy wyroki w „Amtliche Mittheilungen” w październiku 1886 roku (nr 15, s. 106–113) ze względu na ich znaczenie, jak napisał, nie tylko dla parafii Żuław Malborskich.

Osobno działała flamandzka gmina mennonicka, złożona z anabaptystów, nie luteranów. Jej drewniany dom modlitwy z 1768 roku mieścił około 600 osób; zniszczono go w czasie drugiej wojny światowej lub tuż po niej. Pod koniec XIX wieku gminę połączono z fryzyjskim zborem w Orłowskim Polu. Zachował się duży cmentarz mennonicki. Dom modlitwy mennonitów stał dwa kilometry na zachód od Lubieszewa, przy szosie do Ostaszewa, po niemiecku Schöneberg; zbudowano go w 1768 roku. Jak podaje Jan Wiśniewski, mennonici wznieśli go na podstawie koncesji biskupa Leskiego z 17 czerwca 1768 roku, a wizytacja z 1785 roku odnotowała ich dom modlitwy i czterech „monitores”. Budynek mennonicki, wzniesiony z bali (Schurzbohlen), miał 12,50 metra szerokości i 23,10 metra długości. Domu modlitwy mennonitów nigdy nie powiększano, więc do czasów Schmida zachował się w stanie z 1768 roku prawie bez zmian.

Na zadbanym cmentarzu przy domu modlitwy mennonitów stały liczne stele nagrobne z połowy XIX wieku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Wykaz duchownych pruskich i poprawka w księdze parafii podają jako rok budowy kościoła 1639, Hartwich i Eckerdt 1707, a Harnoch i pierwotny zapis księgi 1708. Hartwich odnosi śmierć pastora Adama Mosesa do lutego 1717 roku, a księga parafii notuje jego pogrzeb w kościele w październiku 1716 roku. Według Hermanna Freytaga (1903, s. 67) Christoph Copius był pastorem w Tujsku, w 1575 roku w Lubieszewie, a w 1585 roku został diakonem kościoła Świętego Piotra w Gdańsku; wykaz duchownych pruskich stawia w Lubieszewie od 1575 roku najpierw Heinricha Copiusa, a po nim, do 1583 roku, Christopha.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 329 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 897 dusz. Pastorem był wtedy, od 1891 roku, Franz Totz, urodzony w 1862 roku. Jego poprzednik Quiring, już na emeryturze i mieszkający w Gdańsku, otrzymał w kwietniu 1891 roku jako były pastor i powiatowy inspektor szkolny w Lubieszewie Order Orła Czerwonego IV klasy. Na początku 1916 roku probostwo w Lubieszewie ogłoszono jako wolne: parafia liczyła 800 dusz, miała własny kościół, bez nabożeństw w innych miejscowościach, i połączenie kolejką lokalną (Kleinbahn), a podania przyjmowała rada parafialna. W marcu 1916 roku podano, że stanowisko, z patronatem prywatnym, będzie obsadzone od 1 czerwca, a podania przyjmuje przedstawiciel patronatu A. Wilhelm w Lubieszewie.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Andreas Hinnius (1643), Johann Baumann (1648), Johann Schirmer (1655–1660), Zacharius Brendel (1691), Adam Moses (1696), Michael Schulz (1717), Christoph Gottlob Schulz (1757), Eduard Friedrich Reinhard Heinel (1824), Carl Ludwig Kossak (1830), Otto Wilhelm Leopold Quiring (1850), Franz Ferdinand Totz (1891), Karl Wilhelm Eugen Stumpf (1916), Paul Martz (1940). Bez podanego roku: Christoph Copius.

Źródła: H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 51; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 173, 252; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. V, hasło „Malbork”, hasło „Ladekopp”; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 113, 114, 115; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 430; GAMEO — Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia Online, hasło Ladekopp (kopia archiwalna z 26 listopada 2005); zulawy.infopl.info — Lubieszewo; ks. W. Zawadzki, „Archiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Próba analizy wstępnej”, „Studia Elbląskie” 2 (2000), s. 64; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 36, nr 64; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, Berlin 1887, powiat malborski, poz. 64; Gemeindelexikon für das Königreich Preußen, Heft II: Provinz Westpreußen. Auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1905, Berlin 1908, powiat malborski, poz. 57 (strony druku 78–79); wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; B. Szady, „Geografia struktur religijnych i wyznaniowych w Koronie w II połowie XVIII w.”, Lublin 2010 (aneks), za: L. Rhesa, „Kurzgefasste Nachrichten…”, Königsberg 1834; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834, s. 190; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 251–252; H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 168; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 221; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 31; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 41; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 6647, „Kirchen-Buch der Evangelisch Lutherischen Gemeinde Ladekopp und Tiege”, „Verzeichniß aller Prediger”, skany 2–3, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 6647, „Verzeichniß aller Prediger” parafii Lubieszewo i Tuja, s. 2, skan 3, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 6647, „Kirchen-Inventarium” parafii Lubieszewo i Tuja (z dopiskami do 1862 roku), s. 752, skan 4, dostęp przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 149, pozycja 62; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 74, 228, 319; t. 3, s. 754, 801, 981; t. 4, s. 1146, 1218; t. 5, s. 1415; t. 6, s. 1589, 1653, 1656, 1791; t. 7, s. 1847; „National-Zeitung” (Berlin), 30 kwietnia 1891 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 7 stycznia 1916 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Tag” (Berlin), 6 marca 1916 roku, s. 5 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII–XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” XVIII, 2017, s. 55–58, 79; W. Długokęcki, „Najstarsza organizacja parafialna na Żuławach Wielkich (do połowy XV w.)”, „Studia Elbląskie” XX, 2019, s. 15, 23; H. Freytag, „Die Preussen auf der Universität Wittenberg und die nichtpreussischen Schüler Wittenbergs in Preussen von 1502 bis 1602”, Leipzig 1903, s. 67; Heinel, „Einige Nachrichten über das große Marienburger Werder, besonders in kirchlicher Hinsicht”, „Preußische Provinzial-Blätter” 8, Königsberg 1832, s. 209–229, 317–330 (Internet Archive); „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1886, nr 15, s. 106–113 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); Różne spisy parafii ewangelickiej w Lubieszewie (Ladekopp) z lat 1735–1838, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 6649 (Archion 226804); Archiwum Diecezji Elbląskiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, „Einpfarrungen” (1856–1889), s. 47–48 (dekret włączenia do parafii w Lubieszewie, 1863; kopia cyfrowa: Elbląska Biblioteka Cyfrowa).