Lasowice Wielkie — cmentarz ewangelicki

Dawny cmentarz ewangelicki w Lasowicach Wielkich, po niemiecku Groß Lesewitz, założono w 1843 roku. Dziś jest to park wiejski z zachowanym kutym ogrodzeniem i bramami oraz pojedynczymi nagrobkami; ewidencja zabytków podaje jego powierzchnię — 0,30 hektara — i wymienia go pod pozycją 131. Stele z tego cmentarza przeniesiono na cmentarz mennonicki w Stogach, który pełni funkcję lapidarium. Ewidencja umieszcza cmentarz w południowej części wsi i datuje go na 1843 rok.

Lasowice Wielkie były siedzibą własnej parafii ewangelickiej. Odnowiony przywilej dla wsi wystawiono w 1350 roku. Wspólnota istniała tu już w 1565 roku i wtedy też wymieniany jest jej pierwszy duchowny, Balthasar Richter, ale na własną świątynię czekała blisko sto pięćdziesiąt lat. Bernhard Schmid, autor inwentarza zabytków powiatu malborskiego, zapisał, że od 1565 roku zbierano się na nabożeństwa w izbie nad podcieniem domu chłopa Langwalda, później w stodole i spichlerzu.

Według Abrahama Hartwicha (1723) w 1572 roku gmina ewangelicka w Lasowicach Wielkich, po niemiecku Groß Lesewitz, powołała Modestusa Hellinga, który przyszedł ze Schroop na Wysoczyźnie Malborskiej; po nim byli Jerzy Meermann i Joachim Wendland, rodem z Nowego Targu, dawny nauczyciel gimnazjum elbląskiego, który przyszedł tu w 1591 roku, a w 1597 roku został diakonem w Malborku — obaj byli filipistami. Hermann Eckerdt (1868) wymienia wśród tutejszych duchownych dwóch odbiegających od ścisłego luteranizmu: Wendtlanda z Lasowic Wielkich, po niemiecku Groß Lesewitz, skłaniającego się ku kalwinizmowi, który później przeszedł do Malborka i tam został usunięty z urzędu, oraz Hellinga, filipistę, czyli zwolennika łagodniejszej nauki Melanchtona.

Według Hermanna Eckerdta (1868) w 1606 roku katoliccy plebani pozwali ewangelików z Lasowic Wielkich, po niemiecku Groß Lesewitz, za potajemne utrzymywanie własnego duchownego i musieli oni zapłacić karę. Według Hartwicha w Lasowicach Wielkich byli kolejno duchownymi: Tobiasz Rühlius od 1600 roku, Jan Bavarus od 1615 roku, wypędzony przez duchowieństwo katolickie w 1618 roku, dawny szwedzki kapelan polowy Jerzy Buel, nauczający tu w 1626 roku i zmarły w 1629 roku, oraz Jerzy Willenius, powołany w 1630 roku, który w 1635 roku odszedł do Tczewa.

Agathon Harnoch opisuje dalsze losy zboru: stodołę urządzoną na nabożeństwa trzeba było w 1619 roku rozebrać na wniosek miejscowego księdza katolickiego wniesiony do sądu w Malborku, w 1626 roku Gustaw Adolf oddał ewangelikom kościół katolicki, a po pokoju w Sztumskiej Wsi w 1635 roku odebrano im go. Według Piotra Bireckiego kościół ten spłonął w niewyjaśnionych okolicznościach, zanim — jak pisze — w 1636 roku zwrócono go katolikom, podpalony — jak pisze autor — albo przez samych chłopów, albo przez żołnierzy szwedzkich, a chłopi odmówili jego odbudowy. Kiedy w 1652 roku zmarł pastor Jerzy Rotelius, pochowano go na cmentarzu katolickim — jak zapisał Abraham Hartwich, z wielkim trudem i kosztem. Obowiązywał tu też osobliwy zwyczaj: zmarłego pastora grzebano dopiero wtedy, gdy jego następca zamieszkał na plebanii.

Potem przyszła swoboda: w 1652 roku przerobiono na dom kościelny spichlerz, w którym się dotąd modlono, i przetrwał on do 1710 roku, a w 1711 roku — wbrew zakazowi biskupa chełmińskiego — stanął kościół. Według Hartwicha w 1653 roku powołano do Lasowic Wielkich Henryka Tilemanna z Królewca, zmarłego 4 października 1683 roku; jego następca Jerzy Hesseus, wcześniej rektor w Malborku, służył tu dwadzieścia dwa lata, po czym z powodu choroby sam zrezygnował i zmarł w Malborku w 1706 roku; na jego miejsce przyszedł z Ostaszewa (Schöneberg) Jerzy Erhard Heinsius z Turyngii.

Ksiądz Jan Wiśniewski przytacza z akt kurii i wizytacji diecezji pomezańskiej kilka wzmianek o tutejszych luteranach. W 1626 roku zapisano, że w Lasowicach nie ma predykanta luterańskiego, bo mieszka on w sąsiednim Szawałdzie, a chłopi chodzą do predykanta w Świerkach. W 1640 roku doszło do bójki proboszcza z luterańskim nauczycielem, którego pozwano przed sąd oficjała pomezańskiego, ale spór zakończył się ugodą; wizytatorzy zanotowali wtedy, że miejscowy predykant skłania się ku Kościołowi katolickiemu i w prywatnych rozmowach przestrzega wielu jego dogmatów, nie widzi jednak możliwości przejścia na katolicyzm, bo nie miałby z czego utrzymać żony i dzieci.

W 1682 roku biskup po wizytacji polecił proboszczowi nigdy nie zezwalać na remont luterańskiego domu modlitwy ani na budowę nowego, a w 1749 roku żądał, by predykant z Lasowic uzyskiwał od tutejszego komendariusza zgodę na nabożeństwa w domach prywatnych, kazania i pogrzeby. W 1785 roku w katolickiej parafii mieszkało 380 protestantów, czyli 40 procent jej mieszkańców, którzy mieli swoje świątynie i pastorów w Lasowicach i Szawałdzie.

Najdawniejsze dzieje parafii spisał jej pastor w „Krótkiej historii kościoła ewangelicko-luterańskiego w Lasowicach Wielkich”, którą odczytał z ambony 1 stycznia 1801 roku, na progu nowego stulecia; tekst zachował się w księdze kościelnej, przechowywanej dziś w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie. Według niej na początku siedemnastego wieku zbudowano dla nabożeństw niewielką stodołę, którą w 1619 roku, na skargę tutejszego plebana, gmina musiała z wyroku sądu w Malborku rozebrać i zapłacić karę za podjętą budowę; pastor Johannes Bavarus musiał wtedy odejść i w 1620 roku objął urząd w Młodym Mieście Gdańsku.

Odtąd gmina zbierała się — jak przypuszcza kronikarz, po cichu i bez pastora — na wysokim spichlerzu, aż w 1626 roku do Malborka wkroczył król szwedzki Gustaw Adolf, odebrał katolikom kościoły i przysłał do Lasowic Wielkich dawnego kapelana polowego George’a Buehla, który do śmierci w 1629 roku głosił kazania w tutejszym kościele katolickim; jego następca George Willenius służył pod osłoną elektora brandenburskiego, który od 1629 roku trzymał Żuławy jako zastaw — do pokoju w Sztumskiej Wsi w 1635 roku, kiedy katolicy odzyskali kościół, a gmina wróciła na swój spichlerz. Po pokoju westfalskim lasowiczanie rozebrali spichlerz i w 1652 roku zaczęli budować z niego własny mały dom kościelny, ukończony w sierpniu 1653 roku.

Ambonę podarował Martin Schroeter, sąsiad z Martąga (Irrgang), ołtarz — sołtys Thomas Thiel z Lasowic Wielkich, chrzcielnicę sąsiad Michael Preuss z Lasowic Wielkich, a mosiężne lichtarze na ołtarz Paul z Tragamina; jego nazwisko kronika i spis Tilemanna zapisują różnie.

Ten dom kościelny przetrwał do 1710 roku. Był zapewne za mały, bo gmina już w 1708 roku zwiozła materiał na nowy kościół. Biskup chełmiński Teodor Potocki na wniosek tutejszego plebana zakazał budowy pod karą 2000 dukatów węgierskich i interdyktu 17 lipca 1709 roku, a lasowiczanie mieli w sierpniu stawić się przed sądem biskupim w Chełmnie. Kraj był jednak wtedy pod władzą Szwedów i Sasów, którzy brali luteranów w obronę; gmina nie stawiła się, w 1710 roku rozebrała stary kościół, a w 1711 roku ukończyła nowy wraz z wieżą.

Według kroniki stanął on w innym miejscu niż dawny dom kościelny, bo w piśmie biskupim zarzucano lasowiczanom, że chcą budować tam, gdzie kościoła jeszcze nie było. Ołtarz postawiono, jak głosił napis, dopiero w 1716 roku, a i wnętrze dopiero z czasem otrzymało ozdoby. W 1769 roku kościół gruntownie odnowiono: wstawiono nowe ławki dla mężczyzn i kobiet i pomalowano chóry i strop.

W 1773 roku pastor dostał nową plebanię.

Kronika wylicza też pastorów osiemnastego wieku. Jerzy Erhard Heinsius z Kreuzburga w Turyngii, wcześniej pastor w Ostaszewie, sprawował urząd od 1705 roku do śmierci w sobotę przed pierwszą niedzielą Adwentu 1730 roku, przez ostatnie dwanaście lat z pomocą zastępców z powodu choroby.

Po nim byli: Samuel Leonhard Waechter, dawniej kandydat w Malborku, od 21 stycznia 1731 roku do połowy maja 1737 roku, potem pastor w Thiensdorfie na Nizinie Elbląskiej; George Philipp Seybert z hrabstwa Schönburg w Saksonii, od 1737 roku do 28 lutego 1761 roku, od 1752 roku sparaliżowany po udarze, wyręczany przez zastępców; Daniel Friedrich Kapitzki, adiunkt od 1757 roku, zmarły pod koniec 1758 roku; syn pierwszego Waechtera, Samuel Leonhard Waechter, urodzony w Lasowicach Wielkich, przez osiem lat do 24 lutego 1767 roku, potem pastor w Starej Kościelnicy (Altmünsterberg), oraz Immanuel Gottwerth Plehwe z Rauschken w Prusach Wschodnich, który był tu pastorem do 11 listopada 1795 roku i w 1775 roku założył tę księgę kościelną. Autor kroniki nazywa siebie ósmym pastorem w tym stuleciu i osiemnastym od powstania gminy.

Ta sama kronika z 1801 roku zestawia dane z ksiąg metrykalnych: w osiemnastym stuleciu ochrzczono w parafii 1570 dzieci, pochowano 1051 osób i udzielono 466 ślubów. Najwięcej zmarłych przyniósł rok 1710, gdy od 8 września do 9 grudnia dżuma zabrała 35 osób; w gospodarstwie sąsiada Paula Langego nie przeżył wtedy nikt. Liczbę wiernych autor uważał za mniejszą o jedną siedemnastą niż na początku stulecia, bo kilka gospodarstw przeszło w ręce katolików, a pięć kupili mennonici.

Kronikarz wylicza też dary dla kościoła. Ołtarz z 1716 roku ufundowała, jak głosił napis, Catharina Oelrichin. W 1738 roku Catharina Elisabeth Thielin z Tragamina podarowała czarne nakrycie ołtarza, w 1740 roku Peter Wolff z żoną Florentiną — niebieskie adamaszkowe nakrycie ołtarza, a organista Hildebrandt — sakiewkę na ofiarę. Najcenniejsze naczynie, srebrną konwię na wino, ufundowali Peter Wolff i jego żona Florentina z Lasowic Wielkich; poświęcono ją w 1748 roku. Misę chrzcielną sprawiono w 1750 roku z zapisu Marii, wdowy po sołtysie i witryku George’u Brauserze; jako pierwsze ochrzczono w niej 25 czerwca tego roku dziecko Michaela Wolffa.

W 1784 roku wdowa Anna Elisabeth Schultzin z Tragamina kazała własnym kosztem pomalować organy, które gmina zbudowała wcześniej niemal całkiem na nowo. Ostatnim dużym darem stulecia były czarne szaty na ołtarz i ambonę oraz zegar z ośmiodniowym nakręcaniem, które w Wielki Piątek i w Zielone Świątki 1797 roku podarował kościołowi Michael Ludwig.

Autorem kroniki był Johann Michael Höpfner, pastor w Lasowicach Wielkich w latach 1796–1808; dołączył do niej spis osiemnastu duchownych parafii od 1565 roku, z odnotowanym wakatem między 1619 a 1626 rokiem. W dopisku z 10 lipca 1804 roku zanotował, że przy kopaniu studni w ogrodzie plebańskim, mniej więcej 8 stóp od szopy na drewno i kurnika, natrafiono na głębokości 4 stóp na fundament jakiejś dużej budowli. Uznał go za ślad dawnego kościoła, który według niego stał tam, gdzie w jego czasach była szopa na drewno.

Odchodząc w styczniu 1808 roku do Nowego Stawu, pastor Höpfner dopisał do kroniki wspomnienie swoich lat w Lasowicach Wielkich. Odnotował w nim między innymi, że w 1805 roku, gdy w Mansfeld zbierano składki na pomnik Marcina Lutra, wygłosił w drugi dzień Zielonych Świąt kazanie o zasługach Lutra, a gmina złożyła w kilka dni ponad 53 talary. W niedzielę Rogate, 11 maja 1806 roku, pastor i proboszcz Nowego Stawu Daniel Friedrich Bobrich, który niegdyś zastępował w Lasowicach Wielkich chorego pastora Seyberta, obchodził pięćdziesięciolecie urzędu; lasowiczanie podarowali mu wtedy srebrny kielich z pateną i dużą srebrną puszkę na opłatki, razem wartości około 400 florenów.

Starsze dzieje parafii opisał pastor Henryk Tilemann z Królewca w „uwadze historycznej”, którą 1 września 1661 roku spisał dla swoich następców w innej księdze kościelnej z Lasowic Wielkich (Archion, sygn. EZA 980/6620, „Sonstige Verzeichnisse 1565–1796”, Bild 4). Według niej pierwszym duchownym niezmienionej Konfesji Augsburskiej był od 1565 roku Balthasar Richter, a Joachima Wendtlandta, powołanego w 1591 roku, Tilemann obwinia o potajemne szerzenie kalwinizmu, które wprowadziło niepokój w całej parafii (Bild 5–6). Tilemann przepisał też przywilej Zygmunta Augusta, wydany na sejmie walnym w Lublinie 27 kwietnia 1569 roku, który pozwalał grabiom wałowym, starszym i przysięgłym obu Żuław Malborskich utrzymywać nauczycieli i duchownych wyznania augsburskiego oraz udzielać sakramentów według Konfesji Augsburskiej (Bild 5).

Około 1600 roku tutejszy pleban katolicki Sebastian Grzybowski (w księdze Grzibowsky) wytoczył parafii proces o usunięcie pastora ewangelickiego (Bild 6). Wypis z akt procesu, wpisany do tej samej księgi, wylicza dekrety ekonomii malborskiej z 17 lipca 1603, 18 marca 1606 i 7 czerwca 1608 roku, mandat królewski z 28 kwietnia 1612 roku oraz dekrety z 30 stycznia 1613 roku, pod karą 1000 dukatów, i z 13 maja 1615 roku, pod karą 10 000 dukatów (Bild 3).

Według Tilemanna lasowiczanie szukali pomocy u przysięgłych i ogółu Żuław, którzy wstawili się za nimi i za parafią w Mątowach, której w 1603 roku także nakazano usunąć pastora, i odwołali się do króla. W 1618 roku sąd królewski zatwierdził dekret ekonoma we wszystkich punktach; parafia zapłaciła 100 dukatów kary, pastor ewangelicki musiał natychmiast opuścić parafię, a lasowiczanie musieli rozebrać swoją luterańską plebanię i dom Boży (Bild 6).

Po rozbiórce mieszkańcy chodzili na nabożeństwa poza parafię, między innymi do Szawałdu. W 1626 roku, gdy Gustaw Adolf zajął Malbork, król szwedzki oddał kościoły katolickie ewangelikom i powołał do Lasowic Wielkich dawnego kapelana polowego Jerzego Büela; parafia przejęła huby plebańskie i płaciła mu 400 florenów pensji. W 1629 roku, po zawarciu sześcioletniego rozejmu polsko-szwedzkiego, Büel zmarł, a parafia powołała Jerzego Willeniusa, który przebywał wtedy na wygnaniu w Dzierzgoniu (Christburg).

W 1635 roku Willenius odszedł do Tczewa, a jego następcą został magister Jerzy Rhetelius. Za Rheteliusa parafia zbudowała najpierw domek dla pastora, a ponieważ nabożeństwa odprawiano wtedy na wysokim spichlerzu, rozebrała ten spichlerz i zbudowała z niego dom kościelny. Rhetelius zmarł 27 grudnia 1652 roku (Bild 7).

Sam Tilemann wygłosił w Lasowicach Wielkich kazanie gościnne 9 lutego 1653 roku; 29 marca egzaminował go konsystorz w Zalewie (Saalfeld), 30 marca został ordynowany, a 6 kwietnia wygłosił pierwsze kazanie. Nauczycielem był wtedy Zacharias Rudroff, a proboszczem katolickim Aleksander Radoskowsky, kanonik chełmiński (Bild 7). W krótszym spisie, który Tilemann częściowo przepisał ze starej księgi i uzupełnił własnymi zapiskami, wymienił witryków z czterech wsi parafii: Lasowic Wielkich, Martąga, Tragamina i Lasowic Małych, i zapisał, że budowę domu kościelnego zaczęto w 1652 roku, a ukończono mniej więcej w sierpniu 1653 roku (Archion, sygn. EZA 980/6620, „Sonstige Verzeichnisse 1565–1653”, Bild 2).

Dopiski następców Tilemanna w jego księdze uzupełniają spis pastorów osiemnastego wieku. Samuel Leonhard Waechter starszy otrzymał powołanie 13 stycznia 1731 roku, po egzaminie u seniora Joachima Weickmanna został ordynowany w Gdańsku, a kazanie wstępne wygłosił 21 stycznia (Bild 8). George Philipp Seybert, urodzony w 1712 roku, objął urząd 23 czerwca 1737 roku; w 1752 roku dotknął go udar i przez dziewięć lat nie mógł sprawować urzędu, zmarł 28 lutego 1761 roku. Adiunkt Daniel Friedrich Kapitzki (w spisie Kapitzky) z Bobolic (Bublitz) na Pomorzu, wcześniej rektor szkoły luterańskiej w Malborku, objął urząd 29 września 1756 roku i zmarł 16 października 1758 roku. Samuel Leonhard Waechter młodszy, urodzony 27 grudnia 1733 roku w Lasowicach Wielkich, objął urząd w 1759 roku, w czwartą niedzielę po Epifanii, po ordynacji w Gdańsku.

Immanuel Gottwerth Plehwe, urodzony 1 lipca 1733 roku w Rauschken koło Dąbrówna (Gilgenburg), od 1759 roku pastor w Losendorf koło Sztumu, objął urząd w Lasowicach Wielkich 22 marca 1767 roku i zmarł 11 listopada 1795 roku. Johann Michael Höpfner, urodzony 20 września 1763 roku w Malborku, studiował w Królewcu w latach 1780–1784, od listopada 1786 roku był rektorem szkoły katedralnej w Kwidzynie, 24 maja 1792 roku został ordynowany na pastora w Gardei (Garnsee), a urząd w Lasowicach Wielkich objął 6 marca 1796 roku (Bild 9). W rejestrze spraw godnych uwagi na końcu księgi zapisano przy chrztach z 1708 roku zasadę, że gdy rodzice są różnego wyznania, synowie idą za ojcem, a córki za matką (Bild 12).

Trzecia księga, z lat 1723–1772 (Archion, sygn. EZA 980/6621, „Sonstige Verzeichnisse 1723–1772”), zawiera akt ekonomii malborskiej z 5 października 1723 roku, który po długim procesie zatwierdził przydział męskich i kobiecych miejsc w ławkach, ustalony 18 lipca 1723 roku przez grabiów wałowych (Teichgräfen) i przysięgłych starszych Wielkich Żuław Malborskich; uzasadniono go tym, że kościół jest urządzony i utrzymywany według liczby hub (Bild 8–11). W Nowy Rok 1761 założono przy kościele kasę ubogich z dobrowolnych datków, z której miano wspierać ubogich, opłacać szkołę dla ubogich i osieroconych dzieci i kupować im książki (Bild 5). Pastor Plehwe zapisał własnoręcznie, że objął urząd 22 marca 1767 roku (Bild 4).

W tej księdze zachował się też oryginał spisu darów prowadzonego od 1738 roku; pod Wielkanocą 1740 roku zapisano w nim, że Peter Wolff z żoną Florentiną podarował niebieskie adamaszkowe nakrycie na ołtarz (Bild 6).

W księdze z kroniką Höpfnera pastor Plehwe zanotował, że 11 października 1788 roku ukończono piece w dużej izbie i w sypialni; nowy piec w przedniej izbie kosztował 9 dukatów, a staraniem zajął się witryk Johann Jacob Schoppenhauer z Tragamina. Na tej samej stronie ostatni wpis duchownego z dwudziestego wieku, pisany w pierwszej osobie, podsumowuje jego posługę: uporządkowanie finansów, odwiedziny u parafian, godziny biblijne, wieczory parafialne, nauczanie i nabożeństwa (Archion, sygn. EZA 980/6622, „Sonstige Verzeichnisse 1619–1939”, Bild 17).

W 1789 roku topografia Goldbecka notuje w tej chełmińskiej wsi o pięćdziesięciu dwóch dymach dwa kościoły parafialne, luterański i katolicki; patronat nad luterańskim sprawowała gmina, a parafia podlegała luterańskiej inspekcji w Nowym Stawie.

Około 1860 roku parafia należała do ewangelickiej superintendentury malborskiej, liczącej 22 parafie, 26 kościołów i 23 pastorów, i obejmowała Lasowice Małe (Kl. Lesewitz), Martąg (Irrgang) i Tragamin (Tragheim). Gościnnie, bez formalnego włączenia, korzystały z niej także Pielica (Herrenhagen), Kamionka (Kaminke) i Kościeleczki (Koczelitzke). Według pisma rejencji gdańskiej z 1 kwietnia 1871 roku Kościeleczki i Kamionkę włączono formalnie do parafii przy kościele świętego Jerzego w Malborku.

Do 1852 roku kościół w Lasowicach Wielkich nie miał dzwonów, podobnie jak większość kościołów Wielkich Żuław i wszystkie kościoły Małych Żuław; autor relacji w „Ostpreußische Zeitung” z 15 listopada 1852 roku wiązał to z czasami panowania polskiego, gdy ewangelikom wolno było budować tylko domy modlitwy bez wież i dzwonów. W 1851 roku dwie zamożne wdowy z Tragamina, Regina Elisabeth Ludwig i Anna Christine Elisabeth Schopnauer, kazały odlać dla kościoła trzy dzwony; odlał je późną jesienią tego roku ludwisarz Groß w Königsbergu, a dar oceniano na 1500 talarów. Wieży przy starym i podupadłym kościele nie budowano: na nowym cmentarzu cieśla Sahms z Malborka postawił za około 500 talarów dzwonnicę w stylu gotyckim, z płaskim dachem krytym cynkiem.

30 lipca 1852 roku dzieci szkolne z pastorem i organistą uroczyście wprowadziły ozdobione wieńcami dzwony na cmentarz, a 3 sierpnia gmina zebrała się przed nową dzwonnicą na ich poświęcenie. Pastor wygłosił kazanie na słowa Psalmu 95,7 i nadał dzwonom imiona fundatorek: Elisabeth, Regina i Christine. Każdy dzwon nosił napis o fundacji obu wdów; największy miał ponadto imiona pastora, pięciu przełożonych kościelnych i organisty, średni — wierszowaną sentencję, a najmniejszy — słowa z Ewangelii Łukasza 2,14: „Chwała na wysokościach Bogu”.

Według urzędowego podręcznika rejencji gdańskiej z 1869 roku Groß Lesewitz była wsią na prawie chełmińskim, lokowaną przywilejem z 1350 roku, z 15 wolnymi gospodarstwami chełmińskimi i 18 zagrodami chałupniczymi; liczyła 594 mieszkańców i 47 budynków mieszkalnych. Ewangelicy i katolicy należeli do miejscowych parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny. Ewangelicy nie mieli tu przewagi, choć byli liczni: w pruskim spisie powszechnym z 1 grudnia 1885 roku na 569 mieszkańców wsi przypadało 261 ewangelików, 290 katolików i 18 innych chrześcijan, na Żuławach zwykle mennonitów. Katolików było więc o niespełna trzydziestu więcej.

Ewangelicki kościół z 1711 roku, ryglowy, o wymiarach 10,14 na 21,82 metra w świetle, z dwiema kruchtami, zakrystią i trzema dzwonami, przetrwał bez mała dwieście lat. Rozebrano go wiosną 1902 roku, a nową świątynię — ceglaną, z murowaną wieżą, wzniesioną w latach 1902–1903 według projektu wstępnego opracowanego w ministerstwie robót publicznych — poświęcono 8 grudnia 1903 roku.

Parafia liczyła w czasach Harnocha około 450 dusz, do Stołu Pańskiego przystępowało w niej rocznie blisko 395 osób, a cmentarz kościelny miała jeden — w Lasowicach.

Spis pastorów prowadzony w księdze kościelnej z kroniką Höpfnera aż do 1939 roku wymienia po Höpfnerze między innymi pastora Stephaniego, który przyszedł w 1808 roku ze Szawałdu (Schadwalde) i zmarł tu w styczniu 1833 roku, oraz Gustava Louisa Ferdinanda Milla, pastora od 7 lutego 1869 do 1 kwietnia 1906 roku, za którego zbudowano nowy kościół, poświęcony 8 grudnia 1903 roku. Jego następca Richard Dinglinger przyjmował w 1907 roku komisję wizytacji generalnej, prowadzonej w diecezji malborskiej przez gdańskiego generalnego superintendenta Döblina; komisja przybyła do Lasowic Wielkich 8 czerwca 1907 roku.

W 1911 roku Dinglinger odszedł na pastora berlińskiego domu diakonis Betania, a urząd objął Arthur von Wilpert, Kurlandczyk, wcześniej duchowny ewangelickich gmin nad Morzem Azowskim, który po rewolucji 1905 roku wrócił do Niemiec; w czasie wakatu parafią zarządzał jego brat Hermann, pastor w sąsiednim Szawałdzie. Od 1917 roku parafia długo nie miała własnego pastora i obsługiwali ją duchowni z sąsiedztwa, między innymi superintendent Brenske z Gnojewa. Latem 1936 roku gruntownie odnowiono dach kościoła i całą plebanię, a zrujnowany budynek gospodarczy rozebrano i w następnym roku postawiono nowy.

1 października 1937 roku pastorem został młody Weidemann, dotąd wikariusz i duchowny pomocniczy w okolicy, wychowany w Nowym Dworze Gdańskim (Tiegenhof), którego biskup Beermann wprowadził w urząd w pierwszą niedzielę Adwentu, 5 grudnia 1937 roku; w 1939 roku przeszedł do gdańskiej parafii Bożego Ciała.

Prasa zna też dwóch duchownych z lat między pastorem Stephanim a pastorem Millem. W styczniu 1852 roku „Ostpreußische Zeitung” opisała śmierć pastora Housselle’a z Borzechowa koło Starogardu, który był wcześniej pastorem w Lasowicach Wielkich: 10 stycznia, wracając w burzliwy wieczór pieszo od przyjaciela, zszedł z drogi, by odszukać czapkę zerwaną przez wichurę, w ciemności spadł ze stromego zbocza do jeziora i, wydostawszy się na brzeg, zmarł z wyczerpania, przemoczenia i zimna, zapewne oszołomiony wstrząśnieniem mózgu po upadku; dochodzenie sądowe wykluczyło napaść. 11 lipca 1853 roku ogłoszenie o narodzinach córki podpisał w tej samej gazecie „Corsepius, Pfarrer” z Lasowic Wielkich.

Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz jako jedyny cmentarz parafii w Lasowicach Wielkich, liczącej wtedy 456 ewangelików.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Według Hartwicha Jan Bavarus został wypędzony w 1618 roku, a według kroniki z 1801 roku musiał odejść po wyroku z 1619 roku; Tilemann datuje wyrok sądu królewskiego i rozbiórkę plebanii i domu Bożego na 1618 rok, ale przy tym ustępie jego księgi dopisano na marginesie rok 1619. Nazwisko szwedzkiego kapelana Hartwich zapisuje jako Buel, Tilemann jako Büel, a kronika z 1801 roku jako Buehl.

Według Hartwicha Jerzy Willenius został powołany w 1630 roku, a według Tilemanna w 1629 roku. Pastora zmarłego w 1652 roku Hartwich nazywa Roteliusem, a Tilemann Rheteliusem. Kronika z 1801 roku i „Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch” wywodzą pastora Seyberta z Cromberg w saskim hrabstwie Schönburg, a spis pastorów w księdze Tilemanna z Cramberg „im Schaumburgischen”.

Według kroniki z 1801 roku Kapitzki był adiunktem od 1757 roku, a według spisu w księdze Tilemanna objął urząd 29 września 1756 roku; obie księgi podają, że zmarł w 1758 roku, a „Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch” — że pod koniec 1759 roku. Samuel Leonhard Waechter młodszy urodził się według spisu w księdze Tilemanna 27 grudnia 1733 roku, a według „Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch” 21 grudnia. Johann Michael Höpfner urodził się według tego spisu 20 września 1763 roku, a według „Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch” 21 września. Weidemanna wprowadzono w urząd w pierwszą niedzielę Adwentu, 5 grudnia 1937 roku, ale rachunek się nie zgadza: pierwsza niedziela Adwentu przypadała wtedy 28 listopada, a 5 grudnia była druga.

Według kroniki z 1801 roku kościół ukończony w 1711 roku miał wieżę, tymczasem w 1852 roku przy starym kościele wieży nie było i dla nowych dzwonów postawiono osobną dzwonnicę na cmentarzu.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 158 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 322 dusze.

Źródła: H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 99, 100; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 225, 227, 228; Bernhard Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, I: „Die Städte Neuteich und Tiegenhof und die ländlichen Ortschaften”, Danzig 1919, s. 119–120; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 430–431; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; ks. W. Zawadzki, „Archiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Próba analizy wstępnej”, „Studia Elbląskie” 2 (2000), s. 64; J. F. Goldbeck, „Volständige Topographie des Königreichs Preussen”, cz. 2: „Topographie von West-Preussen”, Marienwerder 1789, s. 113; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 150, 227–228; H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 167; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 31; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6622, „Sonstige Verzeichnisse 1619–1939” (księga kościelna Groß Lesewitz założona w 1775 roku, z „Kurze Geschichte der Evangelisch-Lutherischen Kirche zu Groß Lesewitz”, s. 308–310), skany 4–6, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6622, „Sonstige Verzeichnisse 1619–1939” (kronika z 1801 roku, s. 310–314), skany 7–10, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6622, „Sonstige Verzeichnisse 1619–1939” (dopisek pastora Johanna Michaela Höpfnera z 27 stycznia 1808 roku, s. 314–318), skany 11–14, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6622, „Sonstige Verzeichnisse 1619–1939” (kontynuacja spisu pastorów i zapiski z lat 1808–1939, s. 318–320), skany 15–16, dostęp przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 149–150, pozycja 66; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35; „Ostpreußische Zeitung” (Königsberg), 20 stycznia 1852 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Ostpreußische Zeitung” (Königsberg), 15 listopada 1852 roku, s. 6 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Ostpreußische Zeitung” (Königsberg), 13 lipca 1853 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); P. Birecki, „Konflikty o kościoły pomiędzy katolikami a protestantami w Prusach Królewskich i Książęcych w I połowie XVII wieku”, „Studia Elbląskie” XXI, 2020, s. 11, 13; J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII — XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” XVIII, 2017, s. 52; Archiwum Diecezji Elbląskiej, akta Ewangelickiej Superintendentury w Malborku, „Einpfarrungen” (1856–1889), s. 87–89 (Kościeleczki i Kamionka, 1871; kopia cyfrowa: Elbląska Biblioteka Cyfrowa); Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6620, „Sonstige Verzeichnisse 1565–1653” (spis pastorów i witryków pastora Henryka Tilemanna, częściowo przepisany ze starszej księgi, s. 36–37), skan 2, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6620, „Sonstige Verzeichnisse 1565–1796” (kronika pastora Henryka Tilemanna z 1661 roku z dopiskami następców, s. 344–372), skany 3–9 i 12, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6621, „Sonstige Verzeichnisse 1723–1772”, skany 4–6 i 8–11, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/6622, „Sonstige Verzeichnisse 1619–1939” (uwagi pastora Plehwego i wpis końcowy z dwudziestego wieku), skan 17, dostęp przez portal Archion; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 3, s. 811 i 912; t. 6, s. 1694; t. 7, s. 1902.