Łeba — cmentarz ewangelicki

Dawny cmentarz ewangelicki leży przy ulicy Parkowej w Łebie (po niemiecku Leba), mieście nad Bałtykiem, które przed 1945 rokiem należało do powiatu lęborskiego w rejencji koszalińskiej prowincji Pomorze. Do dziś zachowały się fragmenty muru i przewrócone elementy nagrobków. Z inicjatywy Związku Byłych Łebian (Bund der Lebaer) i władz miasta 23 maja 1993 roku poświęcono na tym miejscu kamień z napisem „Pamięci Gminy Ewangelickiej” w czterech językach: kaszubskim, niemieckim, polskim i łacińskim.

Cmentarz pochodził z XIX wieku i był niewielki — na początku XX wieku brakowało na nim wolnych miejsc. Osobnym obiektem jest leśny cmentarz ewangelicki o powierzchni 0,37 hektara, zachowany między Łebą a Rąbką, na terenie Słowińskiego Parku Narodowego.

Łeba miała własną parafię ewangelicką z kościołem w mieście, a do niej należały filia w Sarbsku oraz Nowęcin, Szczenurze, Ulinia i Bargędzino. Ernst Müller wylicza piętnastu tutejszych pastorów; najwcześniejszy odnotowany urzędował podczas wizytacji 23 stycznia 1560 roku, a Gregorius Bunck występuje w dokumencie z 1590 roku jako pierwszy duchowny przy nowo wzniesionym kościele. Katolicy z Łeby należeli do najbliższej parafii swojego wyznania, w Lęborku. Miasto liczyło według spisu powszechnego z 2 grudnia 1895 roku 1872 ewangelików, 19 katolików i 10 Żydów, a leksykon Meyersa podaje według spisu z 1910 roku 1972 mieszkańców.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia miasto jako siedzibę parafii i podaje 4000 dusz oraz gminę kościelną w Sarbsku, oddaloną o 9 kilometrów. Pastorem był doktor Gerhard Müller-Alpermann.

Biuletyn „Bürgerbrief” stowarzyszenia Bund der Lebaer opisuje, jak powstał. Pierwotnie łebianie chowali zmarłych na przykościelnym cmentarzu wokół kościoła świętego Mikołaja. Około 1850 roku, gdy miasto się rozrosło, przestał on wystarczać i po wschodniej stronie drogi do Nowęcina (Neuhof) założono nowy cmentarz. Jak większość cmentarzy na płaskim nadmorskim terenie z wysokim poziomem wód gruntowych, przed pierwszymi pochówkami trzeba go było nadsypać, żeby trumny nie trafiały do wody. W pierwszym dziesięcioleciu XX wieku zaczęło brakować miejsc. W latach przed pierwszą wojną światową kilkaset metrów dalej na wschód, po drugiej stronie tej samej drogi, otwarto „Nowy Cmentarz”, a ten zaczęto nazywać „Starym Cmentarzem”. Chowano na nim odtąd tylko wyjątkowo, głównie w grobach rodzinnych, a około 1940 roku był zapełniony. Na obu cmentarzach chowano zmarłych bez względu na wyznanie.

Chowano tu do 1945 roku; potem, po wysiedleniu ludności niemieckiej, pochówków zaprzestano. W 1974 roku, według biuletynu „Bürgerbrief”, po prawie trzydziestu latach zaniedbania od wysiedlenia ostatnich niemieckich mieszkańców w 1947 roku, groby zarastały ostami i pokrzywami, ale wiele nagrobków i krzyży dało się rozpoznać; stał, lekko pochylony, duży kamień rodziny Fenske. W następnych latach naziemne części grobów zaczęto systematycznie usuwać. Na początku lat osiemdziesiątych XX wieku na części dawnej nekropolii przeprowadzono ekshumacje i postawiono osiedle mieszkaniowe, niszcząc nagrobki, krzyże i żeliwne ogrodzenia. Około 1980 roku cmentarz sfotografowano do katalogu zabytków Łeby, sporządzonego przez gdańskie Pracownie Konserwacji Zabytków: widać na tych zdjęciach zadrzewioną aleję i żeliwne ogrodzenia grobów.

Według zestawienia Manfreda Lawrenza ostatnim widocznym wtedy nagrobkiem był grób Elly Fenske.

Dziś teren należy do miasta Łeby, które się nim opiekuje. W zestawieniu Claudii Fredrich z 2017 roku dawnym cmentarzem w Łebie opiekuje się miasto, które porządkuje go kilka razy w roku; stan był dobry. Według Claudii Fredrich z dawnego wyposażenia zachował się jeden metalowy krzyż; pośrodku stoi kamień pamiątkowy z napisem po niemiecku, polsku i kaszubsku — łacińską prośbą „Domine, dona nobis pacem” (Panie, daj nam pokój) i dedykacją, której niemiecka wersja brzmi według niej „Zum Gedenken an die evangelische Gemeinde unserer Stadt” — a cmentarz urządzono jako mały park z brukowanymi alejkami i ławkami, na rogu ulic Parkowej i Reja.

Źródła: Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, t. 2, s. 36 (hasło Leba); pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku („Gemeindelexikon für die Provinz Pommern”), s. 186–187, poz. 2; Stary cmentarz ewangelicki — Łeba Miasto Żywiołów (leba.eu); E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, hasło Leba, s. 254–257; Claudia Fredrich, zestawienie „Friedhöfe Kirchengemeinde Leba v. 1939” (stan na 2017–2018) wraz z dołączonymi notatkami, przekazane autorowi atlasu 6 października 2026 roku; „Der Gedenkstein auf dem »Alten Friedhof« von Leba”, „Bürgerbrief” Bund der Lebaer e.V. (przekazała Claudia Fredrich); PP Pracownie Konserwacji Zabytków, Oddział w Gdańsku, „Łeba. Katalog zabytków. Zdjęcia” (ok. 1980); M. Lawrenz, „Der alte Friedhof in Leba” (zestawienie zdjęć z archiwum M. Lawrenza); Claudia Fredrich, korespondencja z autorem atlasu i zdjęcia z czerwca 2016 roku, 7 i 12 października 2026 roku; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 113.