Łeba — nowy kościół (Wniebowzięcia NMP, dawniej ewangelicki)

Łeba (po niemiecku Leba) — miasto nad Bałtykiem, do 1945 roku w powiecie lęborskim (Kreis Lauenburg i. Pom.), w rejencji koszalińskiej i prowincji Pomorze. Dzisiejszy kościół rzymskokatolicki Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny przy ulicy Powstańców Warszawy 28 to dawna świątynia ewangelicka świętego Mikołaja, odbudowana w 1683 roku jako kościół barokowy. W rejestrze zabytków województwa pomorskiego jest jedynym obiektem wpisanym z Łeby (numer A-1463 z 17 czerwca 1994 roku; datowanie: 1683, 1763 i XIX wiek). Hugo Lemcke zanotował w 1911 roku, że zmiany z końca XIX wieku całkowicie zatarły starsze formy kościoła; od południa przylega do niego kaplica rodu von Weiher z kryptą i ławą patronacką, a w posadzce leżą wapienne płyty nagrobne z herbami von Weiher i von Krockow.

Krzyżacy wynieśli Łebę do rzędu miast w 1357 roku. 12 grudnia 1455 roku król polski zastawił Gdańskowi komturię gdańską, rybactwo puckie i miasto Łebę. Kościół parafialny był murowany, pod wezwaniem świętego Mikołaja, patrona rybaków, a proboszcz posiadał włókę roli. Właścicielami miasta byli od dawna Wejherowie. Ksiądz Jakub Fankidejski zapisał, że Marcin Wejher, biskup kamieński, trwał przy wierze katolickiej i że podobno pisał do niego sam Marcin Luter, nakłaniając go do zmiany wyznania — Wejher wolał jednak stracić majątek. To relacja zasłyszana, zaznaczona przez samego autora słowem „podobno”. Pod następnymi, już ewangelickimi patronami kościół przeszedł w ręce ewangelików; pierwszy pastor ewangelicki objął parafię w Łebie w 1560 roku.

W 1643 roku pastorem był tu Samuel Burck: 18 listopada podpisał wraz z innymi duchownymi synodu janowickiego prośbę do gdańskiego Ministerium o pomoc dla pastora z Salina, Gallusa Lasseniusa, któremu dwa razy podpalono dom.

Ewangelicy używali starego kościoła krótko. Według Fankidejskiego w 1570 roku wielkie wzburzenie morza zalało i zniszczyło świątynię wraz z całym miastem, a jeszcze w 1662 roku widać było w wodzie znaczne części muru, „wysokie na trzech chłopów”. Według zapiski z księgi miejskiej, przytoczonej przez Lemckego, upadek starego miasta dopełnił się w 1572 roku, a w 1579 roku książę Jan Fryderyk przeniósł jego przywileje na miasto założone na nowo. Mieszczanie przenieśli się na inne miejsce i wznieśli nowy kościół, także pod wezwaniem świętego Mikołaja; prawo patronatu pozostało przy Wejherach. Opis Pomorza z 1784 roku, powołując się na recesy wizytacji z 1590 roku, podaje, że stary kościół w dawnym Lebamünde jeszcze wtedy stał, ale był bardzo zrujnowany, więc zaczęto budować świątynię w nowej Łebie z materiału ze starej.

Z dawnego kościoła świętego Mikołaja pozostała ruina wśród wydm Starej Łeby.

W 1583 roku wizytacji w ogóle tu nie przeprowadzono. Akta notują przy dekanacie lęborskim: „qui non est visitatus ob periculum salutis” — nie został zwizytowany z powodu niebezpieczeństwa dla życia. Wymieniono osiem tutejszych kościołów — Lębork, Garczegorze, Brzeźno, Janowice, Białogardę, Łebę, Osieki i Zawołyniec — i przy wszystkich zapisano tę samą uwagę: omnes ab haereticis occupatae, wszystkie zajęte przez „heretyków”, jak źródło katolickie nazywa tutejszych ewangelików. Ostatnia z tych nazw oznacza Salino (po niemiecku Saulin), u Fankidejskiego Zawolin.

W 1637 roku przybył tu oficjał pomorski Judycki, żeby odzyskać kościół dla katolików, lecz nadaremnie — jego żądaniom stanowczo oparł się Ernst Wejher, ówczesny patron. Według „Landbuch des Herzogthums Pommern” Heinricha Berghausa z 1874 roku kościół w Łebie znajdował się pod patronatem ewangelickiej księżnej, owdowiałej Anny de Croÿ, i pozostał przy ewangelikach; luterański sędzia ziemski ziemi lęborskiej i bytowskiej Ernst Weiher, pan na Nowęcinie (Neuhof), na usilną prośbę miasta z 6 marca 1644 roku przejął klucze kościoła, a tym samym patronat nad nim, i bronił kościoła oraz gminy ewangelickiej. Fankidejski dodaje, że podobno za tym przykładem poszli inni panowie ziemi bytowskiej i lęborskiej, wskutek czego wszystkie tamtejsze kościoły patronatu prywatnego pozostały na zawsze w rękach ewangelickich. Również to zdanie autor opatrzył zastrzeżeniem.

Hugo Gotthard Bloth pisze, że Franz von Weiher (u niego Franziscus von Weyer), zmarły bezdzietnie w 1677 roku, zapisał parafii w Łebie 4000 talarów na fundacje dobroczynne; Ernst Müller nazywa go dziedzicem Neuhof (Nowęcina) i podaje, że zapis uczynił w testamencie z 15 sierpnia 1676 roku.

Nowy kościół spłonął 20 lipca 1682 roku (według Lemckego 10 lipca), po uderzeniu pioruna. Patron, Nikolaus Ernst von Natzmer, pan na Neuhof, kazał go w 1683 roku odbudować własnym kosztem z kamienia, zachowując dawną długość, ale dodając sześć stóp szerokości i osiem stóp wysokości. Kamienną wieżę ukończono w 1685 roku; runęła do fundamentów w 1761 roku, w dzień pokutny, a nową kościół otrzymał w 1763 roku (według Brüggemanna w 1765).

Claudia Fredrich ze stowarzyszenia Bund der Lebaer, która opiekuje się dziedzictwem dawnej Łeby, uzupełnia dzieje budowy. Według niej z materiału rozebranego kościoła świętego Mikołaja w Lebamünde postawiono najpierw, w 1586 roku, kaplicę, a do 1592 roku kościół. Pożar z 20 lipca 1682 roku strawił razem z nim trzydzieści okolicznych domów. Kościół odbudowany w 1683 roku stał początkowo bez wieży; murowana wieża, ukończona w 1685 roku, runęła w 1761 roku w dzień pokutny, a w 1763 roku stanęła nowa (rok 1761 potwierdza Brüggemann w opisie Pomorza z 1784 roku, za nim Lemcke; podany w tekście Claudii Fredrich rok „1865” to przestawione cyfry roku 1685). Luterański duchowny miał być w Łebie według niej już od czasów Reformacji, około 1525 roku.

W wykazie ewangelickich domów modlitwy dekanatu lęborskiego, sporządzonym przy wizytacji archidiakona Kazimierza Jugowskiego w latach 1710–1711, figuruje Łeba, a Sarbsk jako jej filia. W 1719 roku parafia w Łebie wraz z filią w Sarbsku zapisała dwadzieścia dwa chrzty, sześć osób zaślubionych i sześciu zmarłych.

Według księgi duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku pierwszym pastorem przy nowo wzniesionym kościele w Łebie, po niemiecku Leba, był w 1590 roku Gregorius Bunck; po nim urzędowali między innymi: Andreas Neitzel z Bytowa (1652–1697/1698), Georg Pasarovius (od 1718 lub 1719 do 1735), Andreas Gregorius Scheer (1737–1783), Martin Magunna (1784–1831), Ernst Häfner (1833–1837), Christian Bechtold (1838–1850), Heinrich Wilhelm Sietz (1851–1870), Hermann Stuht (1871–1884) i Paul Cyrus (od 1884 roku). Plebania w Łebie spłonęła 6 grudnia 1722 roku, za pastora Georga Pasaroviusa. Do parafii w Łebie należały według Müllera wsie Neuhof, Schönehr, Uhlingen i Bergensin oraz filia w Sarbsku.

Prasa dopowiada dwa szczegóły. W lipcu 1837 roku berlińska „Allgemeine preußische Staats-Zeitung” ogłosiła, że dotychczasowy pastor w Łebie Hoefner (w księdze Müllera: Ernst Häfner) został mianowany pastorem w Gardnie Wielkiej koło Słupska. W maju 1914 roku „Deutsche Tageszeitung” ogłosiła wakat na parafii w Łebie, należącej do synodu lęborskiego, pod patronatem prywatnym, z mieszkaniem służbowym; zgłoszenia przyjmował właściciel majątku rycerskiego von Blankensee w Nowęcinie (Neuhof).

W 1782 roku rodzina von Weiher sprzedała dobra w Łebie wraz z należącymi do nich folwarkami Carlowi Heinrichowi von Somnitzowi z Charbrowa, który — jak notuje opis Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku — został przez to patronem łebskiego kościoła.

Wokół kościoła leżał pierwotny cmentarz Łeby; chowano na nim do około 1850 roku, kiedy przy drodze do Nowęcina założono nowy cmentarz (opisany w osobnym wpisie atlasu: dawny cmentarz przy ulicy Parkowej). Archiwalne zdjęcia ze zbiorów Pommersches Landesmuseum w Greifswaldzie, przekazane przez Claudię Fredrich, pokazują jego ślady: w trawie pod ścianą kościoła stoją żelazne znaki nagrobne z daszkiem w kształcie dzwonu i krzyż, a w zewnętrzne ściany świątyni wmurowano płyty nagrobne. Jedna z nich upamiętnia pastora M. G. C. Magunnę, urodzonego 16 listopada 1761 roku w Dzincelitz, który był pastorem w Łebie 46 lat i 5 miesięcy i zmarł 13 maja 1831 roku. Müller notuje w Łebie w latach 1784–1831 pastora Martina Georga Constantina Magunnę, urodzonego 16 listopada 1761 roku i zmarłego 13 maja 1831 roku.

Druga płyta upamiętnia dwunastoletniego Samuela Gottfrieda Mamppego, którego 8 listopada 1790 roku zabrała szkarlatyna, a trzecia parę łebskich mieszczan zmarłych w 1816 i 1829 roku. Czy płyty są na swoim miejscu do dziś, z materiału nie wynika.

Parafia ewangelicka miała siedzibę w mieście. W 1784 roku kościół macierzysty w Łebie, z filią w Sarbsku, należał do inspekcji charbrowskiej, a jedyny tutejszy duchowny musiał — jak pisze opis Pomorza — „w każdą niedzielę nauczać nie tylko w języku niemieckim, ale i w polskim”. Ludność miasta była w przewadze ewangelicka: w 1871 roku żyło tu 1975 ewangelików wobec 8 katolików. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje w Łebie 1872 ewangelików, 19 katolików i 10 Żydów.

Kalendarz powiatowy z 1934 roku, opisując jubileusz 250-lecia kościoła, podaje, że pierwsza świątynia w dzisiejszej Łebie stanęła w 1592 roku, częściowo z materiału rozebranego kościoła w Lebamünde. Odbudowę z 1683 roku prowadził gdański budowniczy Barthol Ramschen; dach pokryto holenderską dachówką, a stary ołtarz, ocalały z pożaru, wstawiono z powrotem. Razem z wieżą z 1685 roku kościół dostał dwa dzwony odlane przez Absalona Witstocka z Gdańska.

W 1860 roku świątynię odnowiono i sprawiono nowe dzwony — kalendarz zaznacza, że wiele wtedy zamalowano i zniszczono; w 1912 roku przybyły nowe organy, a w 1931 roku nowe malowanie i nowy hełm wieży. Jubileusz obchodzono 30 kwietnia 1933 roku z udziałem generalnego superintendenta Kalmusa ze Szczecina; miasto ofiarowało wtedy srebrny kielich, parafianie — konwię komunijną, szkoła — pulpit na Biblię, a stowarzyszenie kobiet — szaty na ołtarz i ambonę. Kalendarz z 1929 roku uważa obraz ołtarzowy za prawdopodobną kopię dzieła Guida Reniego.

Ze średniowiecznego kościoła w Starej Łebie przetrwał tylko fragment ceglanego muru, wystający z wydmy na 65 warstw cegieł, czyli niespełna 6 metrów; ruina utrzymuje się, bo w rzucie tworzy literę T. Wieżę ryglową, wyrastającą z dachu, obito blachą falistą, a jej ażurowy barokowy hełm pokryto papą. W kaplicy rodu von Weiher leżą pod ławkami dwie wapienne płyty nagrobne z długimi łacińskimi napisami: kapitana (Hauptmann) Franza von Weihera, zmarłego 15 lipca 1677 roku, i jego wdowy Barbary von Krockow, zmarłej w 1691 roku w 66. roku życia. Ołtarz, ambona i chrzcielnica to dobre barokowe snycerki z końca XVII wieku, złożone według Lemckego prawdopodobnie z drewna różnych barw; ołtarz ma spiralnie skręcone kolumny, a chrzcielnica, wysoka na 93 centymetry, jest ośmioboczna. W kościele był zawieszony, „unoszący się” anioł chrzcielny długości nieco ponad metra.

Na szybie okiennej namalowano w 1683 roku, w grisaille, herb Nikolausa Ernsta von Natzmera — według Lemckego zapewne na pamiątkę rozbudowy kościoła w tym roku. Dwa brązowe lichtarze ołtarzowe z XVI wieku, wysokie na 32 centymetry, mają dolny trzon sześcioboczny, ażurowany leżącymi krzyżami.

Kruchtę nazywano w Łebie „Glückshaus”, czyli domem szczęścia. Na co dzień wchodzono do kościoła bocznym wejściem; główne drzwi w ścianie szczytowej otwierano tylko na śluby, które tradycyjnie odbywały się w piątek po południu, i na pogrzeby, żeby iść prosto ku ołtarzowi. Nad ołtarzem wisiało rzeźbione w drewnie słońce, które przypominało, że Boże słońce chce człowiekowi świecić i go oświecać, i nawiązywało do słów pieśni »O du Sonne meines Lebens« (»O Ty, słońce mego życia«).

Organy zabrzmiały w Łebie po raz pierwszy w 1791 roku. Dzisiejsze wstawiono w 1912 roku; zbudował je Eduard Wittek (1857–1927) z Elbląga. Pierwotnie powietrze tłoczył miech nożny. Przy pierwszym remoncie, w latach siedemdziesiątych XX wieku, zastąpiono go napędem elektrycznym, rozebrano drewniany chór muzyczny, cofnięto instrument, przestawiono prospekt i wymieniono manuał, a stół gry ustawiono po prawej stronie, z widokiem na ołtarz.

W 2018 roku organy odnowiono. Trzy dzwony noszą napisy „Christus sei dein Leben” (Chrystus niech będzie twoim życiem), „Dank Gott” (Dziękuj Bogu) i „Fürchte Gott” (Bój się Boga). Barokowe snycerki ołtarza, ambony i chrzcielnicy z XVII wieku zostały, jak pisze Claudia Fredrich, niestety przemalowane.

Ośmioboczną chrzcielnicę z misternym rzeźbionym ornamentem z liści wykonał według Claudii Fredrich w 1858 roku miejscowy mistrz stolarski Lawrenz, pradziadek Manfreda Lawrenza. Srebrną misę chrzcielną podarował kościołowi ojciec ówczesnego burmistrza Gädtkego; napis na niej brzmi: „G.A. Gädtke, königl. Dänischer Konsul pp der Kirche zu Leba 1858” — ofiarodawca był królewskim konsulem duńskim. Misa przetrwała wojnę i odnaleziono ją razem z aniołem chrzcielnym.

Anioł chrzcielny pochodzi z początku XVIII wieku; według zachowanej kroniki kościelnej pastora Alpermanna, który pracował w Łebie do 1937 roku, poświęcono go w 1824 roku. Wisiał w kościele do 1947 roku, potem zniknął. Po latach jeden z polskich mieszkańców Łeby podpowiedział, że anioł leży na strychu kościoła. Ówczesny proboszcz, ksiądz Michalik, razem z członkami Bund der Lebaer odnalazł go w wieży dzwonnej, nieco zniszczonego, ale dobrze zachowanego; była tam też srebrna misa chrzcielna. Na sukni anioła widać było jeszcze jasnożółtą farbę, brakowało tylko skrzydeł. Odnowiono go w Lęborku, gdzie dostał nowe skrzydła, lecz zbyt jaskrawe barwy, czerwień, błękit i złoto, pozwalały tylko się domyślać dawnego piękna. Od 2001 roku, dzięki nowoczesnemu mechanizmowi, znów unosi się w prezbiterium, a na początku drugiej dekady XXI wieku otrzymał kremowo-biało-złotą polichromię.

Takie unoszące się anioły zachowały się w dawnym powiecie lęborskim jeszcze w kościołach w Salinie i w Brzeźnie Lęborskim; w parafiach Pomorza Tylnego było ich ponad osiemdziesiąt. Claudia Fredrich widzi w nich obrazowe przedstawienie sakramentu chrztu, zrozumiałe dla wiernych.

Kościół od dawna łączono z opieką nad rybakami i żeglarzami; Claudia Fredrich wspomina też figurę świętej Barbary. Do wyposażenia należy obraz Matki Bożej Orędowniczki, który niemiecki malarz Max Pechstein namalował w sali gościnnej hotelu Strandhotel Möller. Obraz jest duży: ma ponad dwa metry wysokości i metr szerokości. Pechstein wspominał, że malował na prześcieradle farbami, którymi rybacy odnawiali łodzie; warunki były prymitywne, ale właśnie pokonywanie tych trudności dało mu radość i wewnętrzną siłę. Maryja stoi na kuli ziemskiej, unoszącej się na wzburzonym Bałtyku, i rozpościera ręce w geście opieki i błogosławieństwa nad rybakami w dwóch łodziach żaglowych pod polską banderą. W wieńcu promieni widnieje napis „O MARJO BEZ GRZECHU POCZĘTA MÓDL SIĘ ZA NAMI”.

Pośrodku nawy wisiał pod stropem model statku, zbudowany przez łebskiego żeglarza: przypominał, że Kościół jak okręt prowadzi wiernych przez morze czasu ku wieczności. Model zaginął w 1945 roku. W 2007 roku Bund der Lebaer i Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie podarowały kościołowi nowy statek wotywny; przewodniczący stowarzyszenia Siegfried Greinke budował go 1400 godzin. To model trzymasztowego żaglowca pełnorejowego, klipra z połowy XIX wieku, w skali 1:60, długi na 1,50 metra, wysoki na 1,05 metra i szeroki na 0,23 metra. Na fokmaszcie powiewa polska bandera, na grotmaszcie proporzec z nazwą „Lebemunde”, na bezanmaszcie flagi sygnałowe I, U i X, a na gaflu bezanmasztu flaga czarno-biało-czerwona. Kadłub zbudowano z dębu, sosny i mahoniu, maszty i reje z klonu.

Kaplicę rodu von Weiher, zwaną też kaplicą z Neuhof (Nowęcina), dziś zakrystię, opisał w 1923 roku kalendarz powiatowy. Przylega od południa do prezbiterium, na lewo od ołtarza; ma 4,50 metra długości i szerokości, a jej ściany mają 4 metry wysokości. Posadzka leży o stopień wyżej niż w nawie. Na mocy porozumienia z rodziną von Weiher korzystali z niej parafianie ze Szczenurza, dla których ustawiono tam ławki. Płyta Franza von Weihera, z twardszego kamienia, zachowała czytelny napis, napisu na płycie jego żony nie dało się już odczytać. Ściany zdobiło pięć tablic herbowych, trzy z trybowanego brązu i dwie przemalowane, z herbem Weiherów i herbami spokrewnionych rodów, między innymi von Krockow, von Natzmer i von Losten. Na ścianie południowej wisiał biały drewniany krzyż pamiątkowy biskupa kamieńskiego Marcina Wejhera (von Weihera).

Napis na krzyżu mówi, że biskup zmarł w 1556 roku i spoczął w kościele w Koszalinie, a krzyż ufundował w trzechsetną rocznicę jego śmierci „przyjaciel historii ojczystej”, według Claudii Fredrich ówczesny burmistrz Łeby Sassenhagen.

Kalendarz przytacza też Franza Schultza: Marcin Wejher urodził się w 1512 roku w Słupsku, studiował w Wittenberdze, Ingolstadt i Bolonii, w 1549 roku kapituła kamieńska jednogłośnie wybrała go na biskupa, a papież Juliusz III zatwierdził go w 1551 roku; zmarł pięć lat później. Kapituła miała się zgodzić, żeby sakrę przyjął po cichu w obrządku ewangelickim, w aktach nie ma jednak o tym śladu; dlatego katolicy uważali go za ukrytego luteranina, a luteranie za ukrytego katolika. Tę relację trzeba czytać obok przytoczonego wyżej zapisu Fankidejskiego.

W „Leba-Archiv” stowarzyszenia zachowały się kopie niepełnej korespondencji z lat 1931–1933 między rodziną von Weiher a parafią w Łebie. Po parcelacji majątku Neuhof patronat jego właścicieli nad kościołem wygasł 1 października 1931 roku. Tego roku parafia odnowiła kościół, w tym wieżę i kaplicę Weiherów, która z czasem stała się miejscem pochówku rodziny. Kilka lat wcześniej Nikolaus von Weiher, na prośbę pastora Mahlendorfa, oddał kaplicę parafii bezpłatnie i do odwołania, żeby ustawić w niej dodatkowe ławki, pod warunkiem że jej wystrój pozostanie nienaruszony. Przy remoncie przeniesiono jednak okucia trumienne z herbem Weiherów do nawy i podobno usunięto epitafium Ernsta von Weihera. Karl-Eugen von Weiher z Bożegopola Wielkiego i Nikolaus von Weiher z zamku Serach koło Esslingen zażądali przywrócenia dawnego stanu.

Rada parafialna w pismach z 16 września i 28 października 1932 roku odmówiła im prawa decydowania o kaplicy: według księgi wieczystej była ona własnością parafii, a obecny kościół, wzniesiony 249 lat wcześniej, nigdy nie podlegał patronatowi Weiherów. Stanowisko rady poparli generalny superintendent Kalmus i superintendent Elgeti. Karl-Eugen von Weiher odpowiedział pastorowi Alpermannowi 24 października 1933 roku, powołując się na fundację Franza von Weihera z 15 sierpnia 1676 roku: z niej 30 marek szło na utrzymanie kaplicy i grobowca rodzinnego, 15 marek na organistę, a 12 marek dla duchownego, który co roku 4 października, w dzień świętego Franciszka, miał wygłosić kazanie w kościele albo w kaplicy. Jeszcze w 1915 roku fundacja wypłaciła pieniądze na kaplicę, pastora, organistę i ubogich z Łeby i okolicznych wsi; potem jej kapitał ulokowano w pożyczkach wojennych.

Jak spór się zakończył, z zachowanych kopii nie wynika.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 4000 dusz i gminę kościelną w Sarbsku, oddaloną o 9 kilometrów. Patronat w Łebie przypisuje właścicielowi majątku Neuhof, spółce Pommersche Landgesellschaft, choć według opisanej wyżej korespondencji patronat właścicieli wygasł; przy Sarbsku zapisuje „nicht geklärt”, czyli niewyjaśniony. Pastorem był od 1 stycznia 1932 roku doktor Gerhard Müller-Alpermann.

Kościół pozostawał luterański aż do ostatniego nabożeństwa 14 kwietnia 1946 roku; 11 maja tego roku przekazano go katolikom i erygowano parafię Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Strona diecezji pelplińskiej podaje, że po niewielkich przeróbkach dawnej świątyni ewangelickiej kościół poświęcono 19 maja 1946 roku. Dodaje też, że posługę podjęli tu Misjonarze Oblaci Maryi Niepokalanej, którzy przybyli do Łeby w sierpniu 1945 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Kalendarz powiatowy z 1934 roku wymienia pastora Mahlendorfa (1914–1930), którego nie ma w zestawieniu Müllera. W Łebie najwcześniejszy pastor znany z księgi Müllera i z akt wizytacji urzędował w 1560 roku; wcześniejszej daty niż podany przez Claudię Fredrich rok 1525 inne źródła atlasu nie potwierdzają. Według Claudii Fredrich chrzcielnicę wykonał w 1858 roku mistrz Lawrenz, tymczasem Lemcke w 1911 roku zaliczył ośmioboczną chrzcielnicę do barokowych snycerek z końca XVII wieku, a sama Claudia Fredrich wymienia chrzcielnicę wśród barokowych snycerek z XVII wieku; czy chodzi o ten sam sprzęt, z materiału nie wynika. Fankidejski określa Ernsta Wejhera w 1637 roku jako ówczesnego patrona kościoła, a Berghaus podaje, że kościół był pod patronatem księżnej Anny de Croÿ i że Ernst Weiher przejął patronat na prośbę miasta z 6 marca 1644 roku.

Źródła: H. G. Bloth, „Soldat und Vermittler. Generalfeldmarschall Dubislav Gneomar v. Natzmer (1654–1739). Pommer, Pietist, Preuße”, „Baltische Studien”, Neue Folge 70 (1984), s. 84; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1048; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 254–257; H. Lemcke, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Pommern”, cz. III, t. II, z. 5: „Die Kreise Bütow und Lauenburg”, Stettin 1911, s. 286, 288; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 228–229; „Visitationes archidiaconatus Pomeraniae Hieronymo Rozrażewski Vladislaviensi et Pomeraniae episcopo factae”, zeszyt I, s. 39, i indeks w zeszycie III; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 346; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1024–1025 i 1044–1048; „Specification Wie viel in denen Landen Lauenburg und Bütow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719”, Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, 1912; H. Lemcke, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 5: „Die Kreise Bütow und Lauenburg”, Stettin 1911, s. 286–288; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 502–503; „Heimat-Kalender für den Kreis Lauenburg i. Pom.”, Lauenburg i. Pom. 1934, s. 56–57; „Heimatkalender für den Kreis Lauenburg i. Pom.”, Lauenburg i. Pom. 1929, s. 91; „Der Gedenkstein auf dem »Alten Friedhof« von Leba”, „Bürgerbrief” Bund der Lebaer e.V. (przekazała Claudia Fredrich 7 października 2026 roku); Claudia Fredrich (Bund der Lebaer e.V.), tekst o kościele świętego Mikołaja w Łebie i jego wyposażeniu (z powołaniem na kronikę kościelną pastora Alpermanna) wraz z tekstami o kaplicy rodu von Weiher — „Die Franz von Weiher'sche Begräbniskapelle in Leba”, „Heimatkalender für den Kreis Lauenburg i. Pom.” 1923, przedruk w „Bürgerbrief” Bund der Lebaer e.V. — i o korespondencji rodziny von Weiher z parafią w latach 1931–1933 (kopie w „Leba-Archiv”), przekazany autorowi atlasu 8 października 2026 roku; zdjęcia archiwalne kościoła, jego otoczenia i wyposażenia ze zbiorów Pommersches Landesmuseum Greifswald, przekazane przez Claudię Fredrich 8 października 2026 roku; wykaz parafii na stronie diecezji pelplińskiej (odczyt 13 października 2026 roku); Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 111; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 113; „Allgemeine preußische Staats-Zeitung” (Berlin), 11 lipca 1837 roku, s. 1 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Tageszeitung” (Berlin), 24 maja 1914 roku, s. 27 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); H. Berghaus, „Landbuch des Herzogthums Pommern”, cz. II, t. 7, Berlin–Wriezen 1874, s. 1036.