Łebień — kościół ewangelicki (Labehn)

Łebień, po niemiecku Labehn, był do 1945 roku wsią z majątkiem w powiecie lęborskim, zamieszkaną w większości przez ewangelików, i siedzibą parafii, która obejmowała także sąsiednią Białogardę. Kościół jest murowany, neogotycki, orientowany, z wieżą od zachodu; poświęcono go 16 października 1891 roku. Po 1945 roku przejęli go katolicy — dziś jest to kościół parafialny pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski; parafię erygowano w 1981 roku.

W 1379 roku komtur gdański Siegfried Walpot von Bassenheim, nadając Łebień Hermannowi Volczerowi na prawie chełmińskim, ustalił zarazem dochody proboszcza. Według Franza Schultza kościół w Łebieniu był przed Reformacją filią Białogardy; także w drugiej połowie XVI wieku stał tu kościół filialny tamtejszej parafii. W wizytacji z 13 grudnia 1686 roku zapisano: „katolików w tej wsi nie ma żadnych”. Drewniany kościół filialny świętego Michała, obity gontem od dołu po szczyt, nie miał ani wody chrzcielnej, ani Najświętszego Sakramentu, ani żadnych paramentów. W kościele nabożeństwa odprawiano rzadko, a plebanii i domu dla bakałarza nie było.

W 1784 roku Łebień leżał milę na północ od Lęborka, przy dwóch jeziorach. Mieszkali tu sołtys wolny, dziewięciu gospodarzy i trzech chałupników-budników, a obok kościoła stała plebania katolickiego proboszcza lęborskiego. Według opisu Pomorza Ludwiga Wilhelma Brüggemanna z 1784 roku Łebień, po niemiecku Labehn, liczył szesnaście ognisk (domostw) i miał kościół rzymskokatolicki, w którym nabożeństwo odprawiano raz w roku — w dzień świętego Michała; sama wieś była wtedy wcielona do parafii w Garczegorzu.

Dawny katolicki kościół świętego Michała, w 1379 roku filia Białogardy, popadł w ruinę i w 1818 roku przewrócił go wiatr. Dzwon o średnicy 72 centymetrów nosi napis gotycką minuskułą z 1491 roku, wzywający Boga, Marii i wszystkich świętych („gotis marien aller hilgen”). Drugi dzwon, o średnicy 66 centymetrów, z 1604 roku, ma napis „OPTIMUS ORANDI MAGISTER NECESSITAS”.

Obecny kościół zbudowano po wizytacji generalnej w 1887 roku, gdy uznano, że tutejsze parafie są za rozległe. W październiku 1890 roku ustanowiono w Łebieniu wikariat, a w ciągu jednego tygodnia października 1891 roku poświęcono w powiecie lęborskim trzy nowe świątynie — 13 października w Godętowie, 16 w Łebieniu i 18 w Ciekocinie; Schultz nazywa to wydarzeniem rzadkim, może jedynym w swoim rodzaju.

Kościół w sąsiedniej Białogardzie — wsi, której ziemia pojawia się w dokumentach w 1209 roku — poświęcono 25 września 1890 roku. Parafię Belgard-Labbehn erygowano 20 czerwca 1893 roku, składając ją z części parafii w Garczegorzu, Janowicach i Charbrowie, z siedzibą proboszcza w Łebieniu i — jak zapisano w dekrecie — bez patrona. Dnia 25 września 1905 roku wydzielono z niej gminę Białogarda, a samą parafię przemianowano na Labehn, zostawiając wspólny urząd parafialny. Pierwszym wikariuszem, a od 1893 roku proboszczem, był Karl August Friedrich Benkendorf (do 1897); od 1898 roku urzędował Paul Ernst Kohnke. Rozkazem gabinetowym z 2 grudnia 1911 roku (uzupełnienia Müllera, s. 578) król mianował pastora Kohnkego z Łebienia superintendentem diecezji lęborskiej, o czym 4 stycznia 1912 roku doniósł berliński „Deutscher Reichsanzeiger”.

Według Müllera do parafii Białogarda–Łebień należały: z parafii w Garczegorzu Białogarda (po niemiecku Belgard), Łebień i Crampe; z parafii w Janowicach Gans i Landechow; z parafii w Charbrowie Klein-Massow, Zdrewen i Koppenow.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje w gminie Łebień 771 ewangelików i ani jednego katolika; Schultz podaje 722 mieszkańców. Katolicy przed 1945 rokiem należeli do parafii w Lęborku. W 1923 roku parafia należała do synodu lęborskiego, a w 1940 roku liczyła około 3200 wiernych i obejmowała kilka okolicznych wsi. Księgi kościelne zachowały się i przechowuje je Archiwum Państwowe w Gdańsku.

W 1914 roku pastorem w Łebieniu był Nohnke. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 3106 dusz i gminę kościelną w Białogardzie, oddaloną o 5 kilometrów. Parafia była wolna od patronatu, a pastora wybierała gmina; urząd był wtedy nieobsadzony. Wcześniej, od 15 października 1923 roku, pastorem był tu Willy Haack, którego 1 października 1931 roku wybrano na trzecią posadę przy kościele Zbawiciela w Lęborku. W wykazie odznaczeń konsystorza zapisano starszego szeregowego Radzuweita, „Pfarrer in Labehn, Kirchenkreis Lauenburg”, odznaczonego w 1942 roku podczas służby wojskowej.

Wiosną 1945 roku wieś zajęła Armia Czerwona, ludność niemiecką wysiedlono, a na jej miejsce przybyli polscy osadnicy.

Strona diecezji pelplińskiej podaje, że parafię rzymskokatolicką w Łebieniu erygowano 29 kwietnia 1981 roku, wydzielając ją z parafii Brzeźno Lęborskie oraz z parafii Białogarda; w 1989 roku przeprowadzono w kościele kapitalny remont.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Podawany niekiedy rok budowy 1882 odbiega od daty poświęcenia kościoła, 16 października 1891 roku. W wykazie z 1914 roku pastor w Łebieniu nazywa się Nohnke, a pastor urzędujący od 1898 roku — Paul Ernst Kohnke.

Źródła: L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinter-Pommern”, cz. II, t. 2, Stettin 1784, s. 1050; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 251–252, 578; H. Lemcke, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Pommern”, cz. III, t. II, z. 5: „Die Kreise Bütow und Lauenburg”, Stettin 1911, s. 223; „Kirchliches Amtsblatt der Kirchenprovinz Pommern”, rocznik 1942; F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, 1912; Parafia NMP Królowej Polski w Łebieniu; „Kirchliches Amtsblatt des Evangelischen Konsistoriums der Provinz Pommern”, rocznik 1923; M. Biskup, A. Tomczak, „Mapy województwa pomorskiego w drugiej połowie XVI w.”, „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu” 58 (1955), z. 1, s. 59; „Documenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto”, zebrał P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toruń 1907–1911, s. 853–854; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1893 i 1905; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, Stettin 1912, hasło Labehn, s. 251–252; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; „Neues Adreßbuch der Stadt Stolp i. P.”, Stolp i. P. 1914, s. 323; wykaz parafii na stronie diecezji pelplińskiej (odczyt 13 października 2026 roku); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1050; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 112; „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 4 stycznia 1912 roku, s. 2 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal).