Łebieniec — cmentarz ewangelicki

Łebieniec, po niemiecku Labenz, po kaszubsku Lebine, leży dziś w gminie Wicko w powiecie lęborskim, a przed 1945 rokiem należał do powiatu lęborskiego (Kreis Lauenburg in Pommern) w rejencji koszalińskiej. Dawny cmentarz ewangelicki wsi odnotował Marek Drzewiecki w swoim wykazie punktów cmentarnych w 2013 roku, karty opisowej jednak mu nie poświęcił.

Losy wsi związały się wcześnie z Charbrowem i Osiekami: wszystkie trzy były dobrami stołowymi biskupów włocławskich. W 1402 roku Łebieniec figuruje jako wieś biskupia z pięcioma hakami na prawie polskim. Biskup Nicolaus Wolski sprzedał te trzy wsie staroście Ernstowi von Weiherowi, starszemu bratu biskupa kamieńskiego Marcina von Weihera, za 12 000 talarów, i to bez zgody Stolicy Apostolskiej. Datę sprzedaży źródła podają różnie: Reinhold Cramer i Franz Schultz w dziejach Charbrowa — 1564 rok, Schultz w hasłach o Łebieńcu i Osiekach — 1566. Tę datę Schultz uznaje za jedynie właściwą, bo Wolski objął biskupstwo dopiero w 1565 roku. Później wieś przeszła wraz z Charbrowem w ręce Krokowskich, a od 1660 roku — rodu von Somnitz.

Własnego kościoła Łebieniec nie miał; był gminą filialną parafii ewangelickiej w Charbrowie, którą Ernst Müller wymienia w składzie: Freest, Labenz (Łebieniec), Vietzig (Wicko), Speck (Gać), Nesmachow (Nieznachowo), Nieder- i Ober-Kansow, Scharschow i Roschütz (Roszczyce). W 1802 roku wieś razem z Gacią (Speck) zażądała niemieckiego nauczyciela zamiast polskiego. Müller podaje tylko nazwę Freest i odsyła do Brüggemanna (s. 1066); ten wymienia przy Charbrowie królewską wieś Freist (Wrzeście) i szlachecką wieś Freist (później Adlig Freest, dziś Wrześcienko), a spis z 1895 roku przypisuje obie do parafii w Charbrowie. Nieder- i Ober-Kansow to u Brüggemanna Nieder- i Ober-Comsow, dla których Schultz podaje słowiańską nazwę Komoszewo (tego utożsamienia nie potwierdza drugie źródło atlasu).

Świątynią macierzystą był tamtejszy kościół, wzniesiony w 1669 roku na miejscu starszego, według Schultza za 4904 talary, przez właściciela wsi Lorenza Christopha von Somnitz, wyznania reformowanego. Marek Drzewiecki łączy odbudowę z Krokowskimi. Od 1947 roku świątynia ta jest kościołem rzymskokatolickim pod wezwaniem świętego Józefa. Parafia długo zachowała mowę kaszubską: kazania głoszono w niej po polsku, a nabożeństwa kaszubskie odprawiano mniej więcej do 1870 roku (Franz Tetzner podaje rok 1871). Tetzner notuje też kaszubską nazwę wsi, Lebine, a za J. C. L. Hakenem (1821) wymienia Łebieniec wśród miejscowości, w których mieszkali jeszcze Kaszubi.

W 1784 roku Łebieniec leżał dwie i ćwierć mili na północ-północny zachód od Lęborka; była tu szkoła, a cała wieś liczyła dziesięć dymów. Ponieważ mieszkało w niej wielu chłopów i półchłopów (jeszcze w 1784 roku sześciu chłopów i dwóch półchłopów), a część rycerska była znikoma, 22 sierpnia 1847 roku skreślono ją z matrykuły dóbr szlacheckich i odtąd była tylko gminą wiejską. Według Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon (dane spisu z 1910 roku) liczyła 312 mieszkańców, a według Schultza (1912) — 342; urząd stanu cywilnego i pocztę miała w Charbrowie, a sąd w Lęborku.

Wieś była wyznaniowo jednorodna. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku naliczył tu 411 ewangelików (202 mężczyzn i 209 kobiet) i ani jednego katolika, a jako ich parafię wskazał Charbrowo; obwód urzędowy Łebieniec miał wówczas we Wrześciu Królewskim. Po 1945 roku ludność ewangelicką wysiedlono i cmentarz utracił opiekę.

W zestawieniu cmentarzy dawnej parafii łebskiej, przesłanym przez Claudię Fredrich, dołączono opis tego cmentarza, przetłumaczony z polskiego opracowania, którego autora nie udało się ustalić. Według niego cmentarz założono w 1878 roku — wcześniej mieszkańców Łebieńca chowano w Charbrowie. Leży w północno-wschodniej części wsi, na wysokim wzgórzu, i zajmuje 0,37 hektara; dochodzi się do niego od głównej drogi, za kościołem, w prawo, drogą gruntową. Z bramy został jeden słupek. Większość nagrobków jest rozbita, do czego przyczyniło się kopanie torfu w pobliżu; wiele, zwłaszcza w północno-zachodnim narożniku, zniszczono przy wykopach w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku. Przy wejściu leży płyta z napisem „Hier ruhet in Gott der Eigentümer Wilhelm Pahnke” (ur. 29 maja 1873, zm. 10 lutego 1925) i słowami „Was Gott tut, das ist wohlgetan”.

W 2017 roku cmentarz był, jak zanotowała Claudia Fredrich, całkowicie zarośnięty, opanowany przez bez, ale zachowało się na nim jeszcze bardzo wiele krzyży i nagrobków. Według pisma Urzędu Gminy Wicko z 7 lutego 2018 roku cmentarz leży na działce 231, której właścicielem jest gmina Wicko, i nie był przez nią porządkowany. W wiadomości z 7 października 2026 roku Claudia Fredrich dodaje, że cmentarz jest całkowicie zarośnięty i opanowany przez bez, ale leży na nim jeszcze wiele nagrobków i krzyży; należy do gminy Wicko (po niemiecku Vietzig) i według jej wiedzy nikt się nim nie opiekuje.

Na jej zdjęciach z 5 listopada 2017 roku widać między innymi ceglany słupek dawnej bramy i rozbitą czarną tablicę z napisem „… ruhet in Frieden”, końcówką nazwiska „…aschke” i fragmentem wersetu „…so will … des Lebens geben”; te słowa zawiera werset Apokalipsy (2,10): „Sei getreu bis an den Tod, so will ich dir die Krone des Lebens geben”.

W kronice wsi, którą spisał Manfred Hensel — po jego śmierci Bund der Lebaer ma zgodę na korzystanie z niej — zachowały się zdjęcia kilku nagrobków z tego cmentarza, część z marca 2008 roku. Na żeliwnej tablicy odczytać można imię Karoline Kadewske z domu Märtens (odczyt nazwisk niepewny), ur. 20 stycznia 1848 roku, zm. 18 grudnia 1902 roku. Żeliwny krzyż, czarny ze złoconymi literami, upamiętnia Auguste Kloske z domu Fick, ur. 14 września 1875 roku, zm. 8 września 1905 roku. Na innym żeliwnym krzyżu wypisano imię Bernharda Pahnkego, ur. 13 września 1896 roku, zm. 9 lutego 1901 roku — dziecka, które przeżyło niespełna pięć lat. Kamienna tablica z czarną płytą należy do gospodarza Wilhelma Pahnkego, ur. 29 maja 1873 roku, zm. 10 lutego 1925 roku, z napisem „Was Gott tut, das ist wohlgetan” („Co Bóg czyni, to dobrze czyni”).

Rozbita płyta upamiętnia żonę kupca, z domu Schlacht, po mężu Schnur, zmarłą 12 grudnia 1921 roku (imię i rok urodzenia nieczytelne).

Na fragmencie jeszcze jednego żeliwnego krzyża zachował się wiersz dla dziecka: „Zeuch hin, mein Kind, der Herr hat dich genommen, du bist zu ihm in seine Freud’ gekommen” (odczyt wiersza niepewny). Kamienny krzyż upamiętnia Franza Hugona Steinhardta, syna nauczyciela Steinhardta, ur. 7 sierpnia 1895 roku, zm. 13 lutego 1896 roku (rok urodzenia słabo czytelny). Granitowy nagrobek należy do Emilie Noffke z domu Hauschulz, ur. 8 lipca 1856 roku, zm. 6 marca 1923 roku, z wersetem „Siehe, ich sterbe, und Gott wird mit euch sein” (1 Mż 48,21). Kilka starszych żeliwnych krzyży sfotografowano zdjętych z mogił. Jeden, podwójny, upamiętnia małżonków Jaschob: Christine z domu Noffke, zm. 22 listopada 1874 roku, i Christiana, zm. 2 lutego 1870 roku (wiek zmarłych i rok śmierci Christiana słabo czytelne).

Drugi, także podwójny, to krzyż gospodarza Michaela Noffkego, zmarłego w wieku 63 lat, i jego żony Christine z domu Noffke, zmarłej w wieku 85 lat; na jego trzonie wyryto: „Nun schlafet wohl, das Grab ist kein Vergehn, ein schöner Tag ruft uns zum Wiedersehn” („Śpijcie spokojnie, grób to nie przemijanie, piękny dzień wezwie nas do ponownego spotkania”).

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W opracowaniu nazwisko z płyty przy wejściu odczytano jako Dahnke, na zdjęciu płyty z kroniki Manfreda Hensela widnieje Pahnke.

Źródła: O. Knoop, „Die Abnahme der kassubischen Bevölkerung im Kirchspiel Charbrow”, „Baltische Studien” AF 33 (1883), s. 369; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, 1912, t. 2, s. 2; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, hasło Charbrow; Franz Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899; R. Cramer, „Geschichte der Lande Lauenburg und Bütow”, t. 1, Königsberg 1858, s. 183, 191; F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1066; M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej”, hasło „Charbrowo — Degendorf, Charbrow”, oraz wykaz punktów cmentarnych (plik GPX); Claudia Fredrich, zestawienie „Friedhöfe Kirchengemeinde Leba v. 1939” (stan na 2017–2018) wraz z dołączonymi notatkami, przekazane autorowi atlasu 6 października 2026 roku; pismo Urzędu Gminy Wicko do Claudii Fredrich z 7 lutego 2018 roku, znak GG.6724.19.2018 (wykaz działek i właścicieli dawnych cmentarzy); kopie przekazane autorowi atlasu przez Claudię Fredrich 7 października 2026 roku; Claudia Fredrich, wiadomość „Friedhof Labenz/ Lebieniec” i zdjęcia z 5 listopada 2017 roku, przekazane autorowi atlasu 7 października 2026 roku; kronika wsi Łebieniec (Labenz) Manfreda Hensela — zdjęcia nagrobków, częściowo z marca 2008 roku, udostępnione przez Bund der Lebaer e.V.; przekazała Claudia Fredrich 7 października 2026 roku; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1073.