Lębork — cmentarz przy ulicy Kaszubskiej (dziś komunalny)

Cmentarz przy ulicy Kaszubskiej w Lęborku, dawnej Spechtshagener Chaussee, jest dziś czynną nekropolią miasta i okolicznych parafii wiejskich. W ewidencji zabytków figuruje jako cmentarz historyczny, obecnie komunalny. Uchwałą nr 303 Rady Ministrów z 31 grudnia 1973 roku nieruchomość ujętą w wykazie jako cmentarz przy ulicy Kaszubskiej w Lęborku przekazano nieodpłatnie na własność osoby prawnej jednego z kościołów lub związków wyznaniowych (M.P. 1973 nr 57, poz. 325, wykaz, poz. 55); wykaz nie podaje numeru ani granic tej nieruchomości. Z dawnych grobów i pomników zachowały się: grobowiec przedwojennych lęborskich pastorów ze stelą, na której wypisano ich nazwiska, płyta nagrobna duchownego z Wierzchucina, a nad zbiorową mogiłą więźniów obozu Stutthof — obelisk przeniesiony ze starego cmentarza ewangelickiego.

W 1526 roku wybuchły w Gdańsku rozruchy religijno-społeczne, a ich przywódca Jakub Hegge wraz z towarzyszami, wypędzony z miasta, schronił się w Lęborku. Zygmunt Stary pisał w czerwcu i sierpniu 1526 roku do książąt Jerzego i Barnima, domagając się wygnania „autora jadowitych dogmatów”. Z Lęborka Hegge przeniósł się do Kołobrzegu i Stralsundu, podsycając ruch protestancki na Pomorzu. Rok później ludność protestancka napadła na dobra biskupa kujawskiego w okręgu lęborskim, a w 1571 roku zaburzenia religijne w ziemi lęborskiej i bytowskiej znalazły oddźwięk na sejmie Rzeczypospolitej.

Farę świętego Jakuba ewangelicy użytkowali do 1637 roku (tak Schultz i Lemcke; Ernst Müller podaje rok 1639); potem nabożeństwa przeniesiono do sali ratusza, poświęconej 2 grudnia 1638 roku jako kościół Zbawiciela. 21 marca 1639 roku oficjał Maciej Jan Judycki zawarł na czterdzieści lat kontrakt z „magistratem i całą gminą lęborską, przywiązaną do czystej konfesji augsburskiej”. Miasto płaciło odtąd ryczałtem sto dwadzieścia grzywien pruskich rocznie zamiast spowiedniego, ofertorium, kolędy i mesznego, a osobno pół imperiała za ślub, piętnaście groszy za chrzest i dziesięć za pogrzeb; kto nie mógł zapłacić z ubóstwa, miał być potraktowany miłosiernie. Lęborski duchowny luterański Mikołaj Rubach mieszkał z łaski oficjała na plebanii do świętego Michała 1639 roku; potem oskarżono go, że zabraniał mieszkańcom słuchać katolickich kazań, i ogłoszono kontumacyjnym.

W czasie epidemii cholery, którą Marek Drzewiecki datuje na 1831 rok (jako rok założenia cmentarza podaje jednak 1830), inspektor Schwartz wytyczył tu miejsce na pochówki, w którym złożono około 100 ciał. Ewangelicy mieli wtedy swój cmentarz w środku Lęborka — w archiwach zachowała się ordynacja gminy kościelnej Zbawiciela dotycząca tamtego cmentarza. W sali ratusza gmina pozostała według Schultza do 1866 roku, gdy przeniosła się do nowego kościoła ewangelickiego (Lemcke podaje, że sala służyła do ukończenia tego kościoła w 1870 roku); sam ratusz rozebrano w 1874 roku.

W okresie międzywojennym władze miejskie postanowiły zamknąć ciasną nekropolię w centrum i przenieść pochówki na teren przy Zinzelitzer Chaussee (późniejszej Spechtshagener Chaussee). W 1932 roku wzniesiono tam kaplicę, ogrodzono obszar i zaczęto chować tu lęborczan. Zmiana przyjmowała się opornie: przyzwyczajenia trzymały mieszkańców przy starym cmentarzu i mało kto chciał chować bliskich na nowym.

Po 1945 roku usunięto większość niemieckich nagrobków, a od lat pięćdziesiątych XX wieku chowano tu katolików. W latach siedemdziesiątych XX wieku teren powiększono o 6 hektarów.

Źródła: Marek Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej”; Franz Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; „Documenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto”, zebrał P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toruń 1907–1911, s. 778–781; A. Kucner, „Dzieje polityczne Lęborka i Bytowa w latach 1454–1637”, „Przegląd Zachodni” 1989, nr 2, s. 94–95; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart”, cz. II, Stettin 1912, s. 230–231 (hasło Lauenburg); uchwała nr 303 Rady Ministrów z 31 grudnia 1973 roku (M.P. 1973 nr 57, poz. 325), wykaz, poz. 55.