Lębork — cmentarz ewangelicki przy ulicy I Armii Wojska Polskiego (dziś park)

Dawny cmentarz ewangelicki w Lęborku jest dziś parkiem imienia Mieczysława Michalskiego (wcześniej imienia XX-lecia Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej), u zbiegu ulic I Armii Wojska Polskiego i 1 Maja. Ocalała kaplica cmentarna, spore fragmenty kamiennej podmurówki ogrodzenia i krótki odcinek oryginalnego żelaznego płotu na tyłach kaplicy; obok urządzono niewielkie lapidarium z jednym zachowanym krzyżem i kilkoma epitafiami. Na środku placyku stoi obelisk z czarnego marmuru w kształcie księgi, wystawiony w 2008 roku przez dawnych mieszkańców miasta i powiatu, z dwujęzycznym napisem rozpoczynającym się słowami „Chrystus mówi: Pokój wam!” z Ewangelii Łukasza (24,36). W rejestrze zabytków województwa pomorskiego kaplica figuruje jako ewangelicka kaplica cmentarna przy ulicy Wojska Polskiego 47, wzniesiona w 1870 roku; wpisano ją 17 sierpnia 2009 roku pod numerem A-1855.

Pełni ona rolę głównego kościoła ewangelickiego w mieście i do dziś jest miejscem kultu luterańskiego. Według Jana Wilda polski zbór luterański w Lęborku rozpoczął legalną działalność 1 stycznia 1955 roku; własnością Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego kaplica stała się dopiero w 1972 roku; do 1986 roku lęborscy ewangelicy należeli do parafii w Sopocie, a potem do słupskiej.

Do 1945 roku Lębork był miastem w przeważającej części ewangelickim — w 1931 roku ewangelicy stanowili blisko 87 procent mieszkańców. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii kościoła Zbawiciela 17 000 dusz; pastorami byli Arnold Rohde, Traugott Schneider i Willy Haack. Przewaga luterańska sięgała tu XVI wieku. O pobożności miasta tuż przed Reformacją mówi zapis z 8 sierpnia 1512 roku: wikariusz Grzegorz Vielte i lęborski rajca Hans Howeschild zawarli wtedy z gdańskim mistrzem Michałem umowę o wykonanie ołtarza. Pierwszy znany ślad Reformacji w Lęborku wiąże się z rokiem 1526: wybuchły wtedy w Gdańsku rozruchy religijno-społeczne, a ich przywódca Jakub Hegge wraz z towarzyszami, wypędzony z miasta, schronił się właśnie w Lęborku, skąd przeniósł się do Kołobrzegu i Stralsundu, podsycając ruch protestancki na Pomorzu.

Zygmunt Stary pisał w czerwcu i sierpniu 1526 roku do książąt Jerzego i Barnima, domagając się wygnania „autora jadowitych dogmatów”. Rok później ludność protestancka napadła na dobra biskupa kujawskiego w okręgu lęborskim, a w 1571 roku zaburzenia religijne w ziemi lęborskiej i bytowskiej znalazły oddźwięk na sejmie Rzeczypospolitej. Pierwszym znanym pastorem przy farze świętego Jakuba był Jakob Dalemann, obecny w 1545 roku na synodzie w Szczecinie, a Lukas Schubbe urzędował tu w 1560 roku.

Po śmierci Bogusława XIV w 1637 roku ziemia lęborska wróciła do Korony i rozpoczęła się rekatolicyzacja. Obie ziemie, lęborską i bytowską, wyjęto wtedy spod biskupstwa kamieńskiego i podporządkowano kujawskiemu; stamtąd przysłano wikariusza generalnego Macieja Jana Judyckiego, który usuwał ewangelickich duchownych i przejmował kościelne uposażenia. Według Franza Schultza delegat biskupa przybył 15 kwietnia 1637 roku, aby przejąć farę świętego Jakuba; pod datą 27 marca 1639 roku zapisano jej przejście w ręce katolików, a 10 października 1640 roku biskup Maciej Łubieński poświęcił ją ponownie jako kościół katolicki. Że Lębork był miastem ewangelickim, przyznawała strona katolicka w dokumencie urzędowym: kontrakt z 21 marca 1639 roku oficjał Maciej Jan Judycki zawarł na czterdzieści lat z „magistratem i całą gminą lęborską, przywiązaną do czystej konfesji augsburskiej”.

Miasto płaciło odtąd ryczałtem sto dwadzieścia grzywien pruskich rocznie zamiast spowiedniego, ofertorium, kolędy i mesznego, a osobno pół imperiała za ślub, piętnaście groszy za chrzest i dziesięć za pogrzeb; kto nie mógł zapłacić z ubóstwa, miał być potraktowany miłosiernie. Lęborski duchowny luterański Mikołaj Rubach mieszkał z łaski oficjała na plebanii do świętego Michała 1639 roku; potem oskarżono go, że zabraniał mieszkańcom słuchać katolickich kazań, i ogłoszono kontumacyjnym. Ewangelicy przenieśli nabożeństwa do sali ratusza, gdzie 2 grudnia 1638 roku poświęcono kościół Zbawiciela (Salvatorkirche); służył on do 1866 roku, gdy zastąpił go nowy kościół ewangelicki, a sam ratusz rozebrano w 1874 roku.

Opis Pomorza z 1784 roku notuje w mieście trzy kościoły. Niemal pośrodku czworokątnego rynku stał ewangelicko-luterański kościół świętego Salwatora, pod którym mieściły się ratusz, szkoła miejska i miejska waga; obok znajdowały się mieszkania dwóch luterańskich duchownych, odwach i jatki. Największy był rzymskokatolicki kościół świętego Jakuba, którego gmina „przy Reformacji stała się luterańska” i miała trzech duchownych — proboszcza i dwóch diakonów. Brüggemann wiąże ten stan z chwilą przekazania ziemi lęborskiej elektorowi Fryderykowi Wilhelmowi, co jest pomyłką osiemnastowiecznego autora — utrata fary nastąpiła w latach 1637–1640.

Gdy biskup kujawski upomniał się o świątynie, które „z fundacji są katolickie”, szlachta ewangelicka na wsi obroniła swoje prawa, ale miasto i urząd lęborski musiały ustąpić: luteranie opuścili wielki kościół świętego Jakuba i dostali w zamian rynkowy kościół świętego Salwatora. Luterański proboszcz stracił przy tym ziemię i pole pod miastem oraz dochody z urzędu — a że nie miał z czego żyć, odszedł; przy gminie zostali tylko dwaj diakoni. Opis kończy się dwiema uwagami o codzienności: na wsi, w całym urzędzie lęborskim, luteranie musieli korzystać z dzwonów i cmentarzy katolickich, a cały urząd płacił katolickiemu proboszczowi meszne i kolędę.

W Lęborku działała od końca XVII wieku także gmina reformowana — trzecie wyznanie obok luteranów i katolików. Nabożeństwa odprawiano w sali zamkowej, a jej pastor był duchownym zamkowym (Schlossprediger). Zanim go ustanowiono, lęborscy kalwiniści jeździli po Wieczerzę Pańską dwie mile do Zwartowa. Reskryptem z 3 maja 1774 roku gminę przeniesiono z inspekcji pomorskiej do Prus Zachodnich; w 1784 roku obsługiwano ją już dojazdowo z Krokowej, dwa razy na kwartał. Ani reformowani, ani katolicy nie mieli własnych szkół — ani w mieście, ani na wsi — i musieli posyłać dzieci do szkół luterańskich.

Dokładna data założenia cmentarza nie jest znana. Przypuszcza się, że mieszczanie przenieśli pochówki poza miasto zaraz po rozpoczęciu kontrreformacji, a więc między 1637 a 1640 rokiem, prawdopodobnie na miejsce starego cmentarza przy szpitalu świętego Jerzego, leżącego wówczas poza murami. Nekropolia rosła w trzech etapach, rozszerzając się ku zachodowi, aż przybrała kształt trójkąta o powierzchni 4,01 hektara: część wschodnia, najstarsza, pochodziła z pierwszej połowy XVII wieku, środkowa z przełomu XVIII i XIX stulecia, najmłodsza z pierwszej połowy XX wieku. Około 1870 roku firma C. Hahna z Lęborka wzniosła tu kaplicę przedpogrzebową na gruncie udostępnionym przez znaną lęborską rodzinę Nipkow, a w 1906 roku cmentarz otoczono niskim murem z ciosanych głazów z ozdobną żelazną kratą; miał trzy bramy i dwie furty.

W najstarszej części stanęły cztery okazałe grobowce: rodziny Troike, rodziny burmistrza Karla Hönego oraz rodziny królewskiego poborcy podatkowego Johanna Friedricha Schmalza i jego żony Friederike z domu Retzlaff; czwartego dotąd nie rozpoznano. W grobowcu burmistrza pierwszy spoczął jego ojciec, a nad wejściem widniał napis „Ruhestaette für Joh. Christian Hoene und die seinigen Anno 1813”. Chowano tu nie tylko wiernych parafii ewangelickiej, lecz także staroluteranów i członków ewangelicko-luterańskiej gminy separatystycznej, a nadto zmarłych ze szpitala świętego Jerzego i, na przełomie XIX i XX wieku, ze szpitala joannitów — bez względu na wyznanie.

Na formy nagrobków wpłynęły miejscowe zakłady: odlewnia żeliwa braci Stützke przy dzisiejszej ulicy Gdańskiej, założona w 1866 roku, kamieniarze z rodziny Peglow i zakład Caspera, a także firma pogrzebowa Emila Rogalskiego z filiami w Łebie, Choczewie, Pobłociu i Potęgowie.

W okresie międzywojennym władze Lęborka zamierzały zamknąć cmentarz ewangelicki leżący w środku miasta i szukały terenu pod nową nekropolię. Wybór padł na miejsce przy ówczesnej Zinzelitzer Chaussee (później Spechtshagener Chaussee), dziś ulicy Kaszubskiej, gdzie w 1932 roku wzniesiono kaplicę cmentarną i ogrodzono teren — ale lęborczanie nowego cmentarza nie chcieli i chowano tam rzadko. W wykazie miejsc grzebalnych miasta oba założenia figurują osobno: cmentarz ewangelicki przy ulicy I Armii Wojska Polskiego i cmentarz komunalny przy ulicy Kaszubskiej.

Działania wojenne nie wyrządziły cmentarzowi większych szkód; zniszczenia przyniosły dopiero powojenne poszukiwania rzekomych skarbów przy grobach. Ewangelikom pozostawiono po wojnie cmentarz wraz z kaplicą, jednak na początku lat sześćdziesiątych władze miasta zdecydowały o likwidacji nieczynnej już od dawna nekropolii. Kasację rozpoczęto wiosną 1963 roku i prowadzono do jesieni 1965: płyty nagrobne rozprzedano, część kamienia trafiła do przedsiębiorcy ze Śląska, kilka wagonów wywieziono w ramach akcji odbudowy Warszawy, żeliwne krzyże, płotki i łańcuchy przygrobowe poszły na złomowisko, a gruz posłużył do odrestaurowania schodów wiodących do wieży ciśnień w parku imienia Bolesława Chrobrego.

Źródła: F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, hasło Lauenburg, s. 230–231; M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej”; wojewódzka ewidencja zabytków; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie”, Informator Parafialny Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku, numer 5 z 2024 roku; H. Freytag, „Danzig und Wittenberg”, Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins 38, 1898; Erich Winguth, „Die Geschichte des Kreises Bütow”, odbitka z „Die Kunst- und Kulturdenkmäler der Provinz Pommern. Kreis Bütow”, Stettin 1938; Franz Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; „Documenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto”, zebrał P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toruń 1907–1911, s. 778–781; A. Kucner, „Dzieje polityczne Lęborka i Bytowa w latach 1454–1637”, „Przegląd Zachodni” 1989, nr 2, s. 94–95; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1034–1036; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 112–113.