Lębork — kościół św. Jakuba Apostoła

Gotycka fara świętego Jakuba w Lęborku to czteroprzęsłowy, trójnawowy kościół halowy z cegły, z wieżą zachodnią, wyodrębnionym prezbiterium zamkniętym prostą ścianą i sklepieniem gwiaździstym we wnętrzu. Od 1945 roku opiekują się nim franciszkanie konwentualni, a klasztor erygowano 3 marca 1973 roku. Dekretem biskupa pelplińskiego Jana Bernarda Szlagi z 25 lipca 2010 roku kościół podniesiono do godności diecezjalnego sanktuarium świętego Jakuba Starszego, położonego na Pomorskiej Drodze świętego Jakuba. Jest wpisany do rejestru zabytków pod numerem A-268 (12 grudnia 1961 roku).

Początki świątyni wiążą się z lokacją miasta w 1341 roku przez wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego Dietricha von Altenburg, wskazywanego jako fundator; akt lokacyjny wymienia już proboszcza i jego uposażenie. Kalendarz powiatowy z 1930 roku notuje też, że 28 września 1519 roku starosta Bone prosił Gdańsk o odszkodowanie za 30 uli skradzionych probostwu świętego Jakuba przez gdańskich złodziei, a czeladnik kapelusznik Jakub Schele zapisał kościołowi 4 grzywny.

Według przekazów luteranizm zapanował w mieście już w 1519 roku; Franz Schultz pisze, że fara była świątynią ewangelicką przez sto dwadzieścia lat, a pierwszego pastora ewangelickiego notuje pod rokiem 1560. W 1583 roku wizytacja biskupa Hieronima Rozrażewskiego w ogóle tu nie dotarła. Przy dekanacie lęborskim zapisano krótko: „qui non est visitatus ob periculum salutis” — nie został zwizytowany z powodu niebezpieczeństwa dla życia. Wizytator wymienił osiem tutejszych kościołów — Lębork, Garczegorze, Brzeźno, Janowice, Białogardę, Łebę, Osieki i Zawołyniec, czyli Salino — i przy wszystkich postawił tę samą uwagę: omnes ab haereticis occupatae, wszystkie zajęte przez „heretyków”, jak źródło katolickie nazywa tutejszych ewangelików. Przy samym Lęborku dodał, że tamtejszy klasztor był zniszczony (coenobium vastatum).

Kalendarz powiatowy z 1930 roku opisuje nagrobki z czasów, gdy kościół należał do ewangelików, to jest do 1637 roku. Część leżała dawniej w posadzce i jest mocno wytarta; przy odnowieniu w latach 1898–1899 ustawiono je w południowej i południowo-wschodniej ścianie prezbiterium. Najlepiej zachowała się płyta z 1629 roku z herbem Weiherów i imionami Antoniusa von Natzmera, dziedzica na Guzmin, i Nikolainy von Weiher oraz czworga dzieci Weiherów zmarłych w latach 1614–1625. Z tego czasu pochodzi też naturalnej wielkości posąg z piaskowca starosty lęborskiego i bytowskiego Joachima von Zitzewitza, zmarłego w 1563 roku — rycerza w zbroi, z odkrytą głową i rękami złożonymi do modlitwy — z szesnastoma herbami przodków; obok jest pomnik jego córki Dorothei, urodzonej po śmierci ojca i zmarłej 10 kwietnia 1566 roku, w czasie zarazy.

Po śmierci ostatniego księcia pomorskiego Bogusława XIV (10 marca 1637 roku) ziemia lęborsko-bytowska wróciła do Polski, a 15 kwietnia 1637 roku Lębork zajął wojewoda chełmiński Melchior Weyher. Według przytaczanej zapiski z archiwum kościelnego świątynię odebrano ewangelikom 27 marca 1639 roku, a czynności dokonał oficjał Maciej Jan Judycki w imieniu biskupa Macieja Łubieńskiego. Schultz podaje, że katolicy ponownie poświęcili farę 10 października 1640 roku. Ernst Müller w księdze duchownych pomorskich z 1912 roku pisze, że ewangelicy posiadali ten kościół przez sto dwadzieścia lat, że odebrano im go w 1639 roku i że 10 października 1640 roku biskup Maciej poświęcił go na nowo na nabożeństwa katolickie.

Że Lębork był miastem ewangelickim, przyznawała strona katolicka w dokumencie urzędowym: kontrakt z 21 marca 1639 roku oficjał Judycki zawarł na czterdzieści lat z „magistratem i całą gminą lęborską, przywiązaną do czystej konfesji augsburskiej”. Miasto płaciło odtąd ryczałtem sto dwadzieścia grzywien pruskich rocznie zamiast spowiedniego, ofertorium, kolędy i mesznego, a osobno pół imperiała za ślub, piętnaście groszy za chrzest i dziesięć za pogrzeb; kto nie mógł zapłacić z ubóstwa, miał być potraktowany miłosiernie. Lęborski duchowny luterański Mikołaj Rubach mieszkał z łaski oficjała na plebanii do dnia świętego Michała 1639 roku; potem oskarżono go, że zabraniał mieszkańcom słuchać katolickich kazań, i ogłoszono kontumacyjnym.

Jak blisko siebie żyły tu obie wspólnoty, widać w inwentarzu fary spisanym około 1642 roku: w zakrystii przechowywano „książki heretyckie”, czyli luterańskie, a ich spis prowadzili świeccy opiekunowie kościoła.

Lęborski zbór przeniósł się do sali urządzonej w ratuszu, zwanej oratorium; Schultz podaje, że poświęcono ją 2 grudnia 1638 roku. Służyła ponad dwieście lat, do przeniesienia nabożeństw do nowego kościoła Zbawiciela; sam ratusz rozebrano w 1874 roku. Jej wyposażenie nie przepadło: ambonę, empory i organy przeniesiono do kaplicy ewangelickiej w Roszczycach, gdzie stały jeszcze w 1911 roku, gdy opisywał je Lemcke.

Fara ucierpiała w pożarze wzniecionym przez odchodzących Szwedów w październiku 1657 roku, a w 1682 roku nowy pożar zniszczył rozpoczętą odbudowę. Wizytator z lat 1686–1687 zanotował, że w lęborskim kościele parafialnym nie ma organów — tymczasem w dziesięciu innych świątyniach miejskich archidiakonatu pomorskiego instrument już wtedy stał.

Urzędowy wykaz sporządzony dla całej ziemi lęborskiej i bytowskiej podaje, że w 1719 roku w mieście Lęborku — liczonym razem dla gminy ewangelickiej i katolickiej — zanotowano sześćdziesiąt osiem osób ochrzczonych, szesnaście zaślubionych i osiemdziesiąt sześć zmarłych. Jeszcze w latach 1727–1728 ewangelicy ziemi lęborsko-bytowskiej w sprawach małżeńskich podlegali w praktyce biskupowi kujawskiemu. Gdy król pruski Fryderyk Wilhelm I polecił, by o dyspensy prosili odtąd wyłącznie jego, starosta Lęborka i Bytowa von Grumbkow wyliczył w raporcie przypadki z przeszłości: podpułkownik von Kochanski za zgodę na ślub z siostrą zmarłej żony zapłacił czterysta talarów na kościół katolicki w Lęborku, a tutejsza szlachta, skoligacona z polską, bez dyspensy biskupiej straciłaby w Rzeczypospolitej posagi i spadki.

W kwietniu 1728 roku król zostawił sprawę po staremu, nie chcąc jej poruszać przed polskim sejmem.

Jak wyglądał Lębork pod koniec XVIII wieku, mówi opis Pomorza z 1784 roku. W mieście stały trzy kościoły. Niemal pośrodku czworokątnego rynku — ewangelicko-luterański świętego Salwatora, pod którym mieściły się ratusz, szkoła miejska i miejska waga; obok kościoła stały mieszkania dwóch luterańskich duchownych, odwach i jatki. Największy był rzymskokatolicki kościół świętego Jakuba, którego gmina — jak pisze autor opisu — „przy Reformacji stała się luterańska” i zachowała dotychczasowych trzech duchownych, proboszcza i dwóch diakonów, aż do przekazania ziemi lęborskiej i bytowskiej elektorowi Fryderykowi Wilhelmowi.

Według jego relacji biskup kujawski upomniał się wtedy o świątynie, które „z fundacji są katolickie”. Szlachta ewangelicka na wsi obroniła swoje prawa, ale miasto i urząd lęborski musiały ustąpić: luteranie opuścili wielki kościół świętego Jakuba i dostali w zamian rynkowy kościół świętego Salwatora. Luterański proboszcz stracił przy tym ziemię i pole pod miastem oraz dochody z urzędu, a że nie miał z czego żyć, porzucił urząd; przy gminie zostali tylko dwaj diakoni. Opis kończy się dwiema uwagami o codzienności: na wsi, w całym urzędzie lęborskim, luteranie musieli korzystać z dzwonów i cmentarzy katolickich, a cały urząd płacił katolickiemu proboszczowi meszne i kolędę.

Kościół ucierpiał jeszcze podczas huraganu w styczniu 1818 roku. W latach 1907–1910 przeprowadzono gruntowną restaurację, wprowadzając nowe sklepienia i detal neogotycki; 13 września 1910 roku świątynię ponownie poświęcono.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Ugodę Judyckiego z miastem, zawartą na czterdzieści lat, z opłatą stu dwudziestu marek pruskich rocznie, Berghaus w 1874 roku datuje na 28 marca 1639 roku, a kontrakt opisany wyżej nosi datę 21 marca 1639 roku. Ponowne poświęcenie fary przez biskupa Macieja Łubieńskiego Schultz i Müller datują na 10 października 1640 roku, Berghaus — na 20 października 1640 roku. Datowanie budowy jest w źródłach rozbieżne: wspomina się o kościele z wieżą i proboszczu Ulrichu w 1337 roku, a Hugo Lemcke, powołując się na Cramera, podaje, że kościół miał zostać ukończony w 1343 albo 1345 roku; zachowaną budowlę uznał jednak za późniejszą, pochodzącą dopiero z pierwszej połowy XV wieku. Schultz podaje dla pożaru wzniecionego przez Szwedów rok 1658.

Franz Schultz notuje pierwszego pastora ewangelickiego pod rokiem 1560, spis duchownych Ernsta Müllera otwiera natomiast Jakob Dalemann, obecny w 1545 roku na synodzie w Szczecinie. Hugo Lemcke i Franz Schultz wiążą utratę fary przez ewangelików z 1637 rokiem, a według przytaczanej zapiski z archiwum kościelnego świątynię odebrano im 27 marca 1639 roku; Ernst Müller podaje rok 1639. Opis z 1784 roku wiąże utratę fary przez luteranów z przekazaniem ziemi lęborskiej i bytowskiej elektorowi Fryderykowi Wilhelmowi, inne źródła — z latami 1637–1640.

Według Lemckego oratorium w ratuszu służyło do ukończenia w 1870 roku kościoła Zbawiciela, według Schultza — do 1866 roku.

Źródła: wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; wizytacje archidiakonatu pomorskiego biskupa Hieronima Rozrażewskiego, około 1583, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; T. Nowicki, „Organy w kościołach archidiakonatu pomorskiego w XVI–XVIII wieku”, „Roczniki Humanistyczne” 66 (2018), z. 2, s. 59–84 (przyp. 39); „Documenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto”, zebrał P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toruń 1907–1911, s. 778–781; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1034; „Specification Wie viel in denen Landen Lauenburg und Bütow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719”, Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; H. Lemcke, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 5: „Die Kreise Bütow und Lauenburg”, Stettin 1911, s. 228–233, 299; F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912; Archiwum Państwowe w Szczecinie, zesp. 65/2/0, sygn. I.4225 (dyspensy małżeńskie ewangelików w Lęborku i Bytowie, 1727–1728), k. 1–24; „Heimatkalender für den Kreis Lauenburg i. Pom.”, Lauenburg i. Pom. 1930, s. 56–57, 67; H. Berghaus, „Landbuch des Herzogthums Pommern”, cz. II, t. 7, Berlin–Wriezen 1874, s. 1036; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns von der Reformation bis zur Gegenwart”, cz. II, Stettin 1912, s. 230 (hasło Lauenburg); Parafia pod wezwaniem świętego Jakuba Apostoła Starszego w Lęborku, serwis diecezji pelplińskiej (diecezja-pelplin.pl); ks. M. Świgoń, „U bram lęborskiego Santiago de Compostela”, „Gość Gdański” (gdansk.gosc.pl), 17 kwietnia 2021 roku.