Lębork — kościół Zbawiciela (ob. NMP Królowej Polski)

Kościół Zbawiciela w Lęborku (po niemiecku Salvatorkirche, St. Salvatorkirche) to orientowana budowla neogotycka. Składa się z potężnego korpusu, pięciobocznego prezbiterium przylegającego do nawy środkowej oraz równej mu szerokością wieży zachodniej o wysokości blisko 40 metrów. Wystrój elewacji nawiązuje do kościoła świętego Jakuba: tynkowane blendy łukowate i ślepe okulusy obiegające ściany prezbiterium; nad portalem zachodnim umieszczono medalion z głową Zbawiciela. Wnętrze organizują typowe dla zborów ewangelickich empory wstawione w nawy boczne, od zachodu spięte emporą muzyczną. Ambona ma bogato zdobiony korpus z przedstawieniami ewangelistów i dekorację ornamentalną z motywem maswerku. Po wojnie świątynię przejęli katolicy; od 1958 roku jest ona siedzibą rzymskokatolickiej parafii Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski.

Kościół wpisano do rejestru zabytków 20 maja 1988 roku pod numerem A-1226.

W 1454 roku zamek w Lęborku zajęli Gdańszczanie. Od 3 stycznia 1455 roku ziemia lęborska była pod opieką księcia pomorskiego Eryka, a od 1460 roku Lębork służył za oparcie wodzom zakonnym.

Według Jana Wilda nabożeństwa ewangelickie odprawiano w Lęborku prawdopodobnie już od 1518 lub 1519 roku. Franz Schultz przytacza notatkę z lęborskiego archiwum parafialnego, według której ewangelicy, gdy w 1639 roku katolicy odebrali im kościół, mieli go od 120 lat; gdyby brać ją dosłownie, pierwsi głosiciele Reformacji działaliby w Lęborku z powodzeniem i pozyskali tutejszą gminę już w 1519 roku — Schultz nie uważa tego za niemożliwe ze względu na ówczesne bliskie związki polityczne i handlowe Lęborka z Gdańskiem i dodaje, że „zyskuje to jeszcze na prawdopodobieństwie”, ponieważ pierwszy gdański reformator Jakub Knade wkrótce po wypędzeniu z Gdańska schronił się na Pomorzu. Zaznacza jednak, że pierwsze wystąpienie duchownego przejętego nauką luterańską nie oznacza jeszcze odejścia całej gminy.

Pierwszy znany ślad Reformacji w mieście wiąże się z rokiem 1526: wybuchły wtedy w Gdańsku rozruchy religijno-społeczne. Ich przywódca Jakub Hegge, wypędzony z miasta wraz z towarzyszami, schronił się w Lęborku, skąd przeniósł się do Kołobrzegu i Stralsundu, podsycając ruch protestancki na Pomorzu. Zygmunt Stary pisał w czerwcu i sierpniu 1526 roku do książąt Jerzego i Barnima, domagając się wygnania „autora jadowitych dogmatów”. Rok później ludność protestancka napadła na dobra biskupa kujawskiego w okręgu lęborskim. Pełna luteranizacja miasta nastąpiła około 1539 roku, a w 1571 roku zaburzenia religijne w ziemi lęborskiej i bytowskiej znalazły oddźwięk na sejmie Rzeczypospolitej. Wykaz duchownych pomorskich notuje Christophorusa Klocka, diakona lęborskiego i zarazem pastora w Nowej Wsi Lęborskiej, ordynowanego w 1570 roku przez Jakuba Hogensee.

Po śmierci ostatniego księcia pomorskiego ziemia lęborska wróciła do Korony, a biskup kujawski upomniał się o świątynie, które „z fundacji są katolickie”. Według Franza Schultza delegat biskupa Łubieńskiego przybył, aby przejąć kościół świętego Jakuba 15 kwietnia 1637 roku. Opis Pomorza z 1784 roku relacjonuje, że szlachta ewangelicka na wsi obroniła swoje prawa, ale miasto i urząd lęborski musiały ustąpić: luteranie opuścili wielki kościół świętego Jakuba, którego gmina „przy Reformacji stała się luterańska” i miała dotąd trzech duchownych — proboszcza i dwóch diakonów. Brüggemann wiąże ten stan z chwilą przekazania ziemi lęborskiej elektorowi Fryderykowi Wilhelmowi, co jest pomyłką osiemnastowiecznego autora — utrata fary nastąpiła w latach 1637–1640.

Luterański proboszcz stracił przy tym ziemię i pole pod miastem oraz dochody z urzędu — a że nie miał z czego żyć, porzucił urząd; przy gminie zostali tylko dwaj diakoni. Że Lębork był miastem ewangelickim, przyznawała strona katolicka w dokumencie urzędowym: kontrakt z 21 marca 1639 roku oficjał Maciej Jan Judycki zawarł na czterdzieści lat z „magistratem i całą gminą lęborską, przywiązaną do czystej konfesji augsburskiej”. Miasto płaciło odtąd ryczałtem sto dwadzieścia grzywien pruskich rocznie zamiast spowiedniego, ofertorium, kolędy i mesznego, a osobno pół imperiała za ślub, piętnaście groszy za chrzest i dziesięć za pogrzeb; kto nie mógł zapłacić z ubóstwa, miał być potraktowany miłosiernie.

Lęborski duchowny luterański Mikołaj Rubach mieszkał z łaski oficjała na plebanii do dnia świętego Michała 1639 roku; potem oskarżono go, że zabraniał mieszkańcom słuchać katolickich kazań, i ogłoszono kontumacyjnym. Opis z 1784 roku kończy się dwiema uwagami o codzienności: na wsi, w całym urzędzie lęborskim, luteranie musieli korzystać z dzwonów i cmentarzy katolickich, a cały urząd płacił katolickiemu proboszczowi meszne i kolędę.

Ewangelicy przenieśli nabożeństwa do ratusza. Pomieszczenia ratuszowe przystosowano do celów kultowych w latach 1638–1639, a główną salę na pierwszym piętrze poświęcono jako kościół Salvatora 2 grudnia 1638 roku. Sala, zwana oratorium, miała 100 × 18 stóp (około 30 × 5,5 m) i służyła także sejmikom oraz posiedzeniom rady miejskiej. W wykazie ewangelickich domów modlitwy dekanatu lęborskiego, sporządzonym przy wizytacji archidiakona Kazimierza Jugowskiego w latach 1710–1711, Lębork figuruje z dopiskiem „nad ratuszem”.

W 1784 roku kościół świętego Salwatora stał niemal pośrodku czworokątnego rynku, a pod nim mieściły się ratusz, szkoła miejska i miejska waga; obok stały mieszkania dwóch luterańskich duchownych, odwach i jatki. W mieście były wówczas trzy kościoły: ewangelicko-luterański świętego Salwatora, rzymskokatolicki świętego Jakuba — największy z nich — i reformowany. Rolę fary ewangelickiej pełniły w Lęborku kolejno trzy obiekty: kościół świętego Jakuba, sala Salvatora w ratuszu i wreszcie nowy kościół Salvatora.

Wykaz duchownych pomorskich wymienia tutejszy kościół Zbawiciela jako osobną pozycję, z własnym ciągiem pastorów od Johanna Benthera, który objął urząd w 1641 roku i zmarł w 1655 roku jako senior inspekcji. Pierwszym duchownym zboru w ratuszu był jednak Mikołaj Rubach: powołany do Lęborka 26 września 1636 roku, po odebraniu ewangelikom fary sam poświęcił ratusz na dom Boży i 21 maja 1639 roku został powołany na nowo. Benthera wybrano dopiero potem, jako drugiego duchownego. Spór o podział dochodów skończył się tym, że 10 lutego 1647 roku Benther zatrzymał wszystkie opłaty, a gdy Rubach dochodził ich sądownie, rada złożyła go z urzędu i zakazała mu wstępu do kościoła; Rubach prosił 18 lutego 1647 roku gdańskie Ministerium o opinię, lecz to bez wysłuchania drugiej strony nie chciało rozstrzygać.

Po nim przyszli Karl Heinrich Büttner (1655–1693), Daniel Bunk z Rowów, syn tamtejszego pastora Davida, i Ernst Bock; osobno wyliczano diakonów, poczynając od Johanna Gaede ze Słupska, ordynowanego 21 maja 1647 roku. W głównym tekście hasła Müllera szereg zamyka Karl August Bogdan, który objął urząd w 1897 roku, był zarazem superintendentem i 1 października 1911 roku został przeniesiony na inną parafię; uzupełnienia Müllera (s. 576) dopisują jako następnego pastora Friedricha Karla Ottona Dibeliusa, od 1911 roku. Trzecie stanowisko proboszcza przy lęborskim kościele Zbawiciela erygowano 12 czerwca 1930 roku.

Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 17 000 dusz; pastorami byli Arnold Rohde, Traugott Schneider i Willy Haack. Patronem był magistrat Lęborka, a trzecia posada była wolna od patronatu. Wykaz duchownych ordynowanych w Gdańsku w latach 1705–1750, który podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Linka (1708) i Distla (1709).

Kilka wiadomości o lęborskich duchownych i o tutejszym kościele z przełomu XIX i XX wieku przechowała prasa. W listopadzie 1883 roku urzędowy „Deutscher Reichsanzeiger” ogłosił, że dotychczasowy superintendent synodu lęborskiego, pastor Pompe w Lęborku, powołany na parafię przy kościele świętego Bartłomieja w Demmin, został mianowany superintendentem synodu Demmin. W marcu 1885 roku „Norddeutsche allgemeine Zeitung” podała, że superintendentem synodu lęborskiego mianowano pastora Friedricha Kasischkego w Lęborku. We wrześniu 1897 roku berlińska „Deutsche Zeitung” odnotowała, że pastor Bogdan z Garczegorza został powołany na pastora w Lęborku. Pod datą 28 marca 1905 roku „Deutsche Tageszeitung” doniosła, że żonaty kościelny ewangelickiego kościoła w Lęborku, Friedrich Schlottmann, zniknął poprzedniego wieczoru, a w kościele brakuje ponad 6000 marek.

W maju 1930 roku „Bergische Zeitung”, odnotowując pięćdziesiąte urodziny duchownego Dibeliusa, przypomniała jego drogę: w 1910 roku został drugim pastorem przy kościele świętych Piotra i Pawła w Gdańsku, w 1911 roku pastorem naczelnym (Oberpfarrer) w Lęborku, a w 1915 roku powołano go do berlińskiego kościoła Zum Heilsbronnen. W grudniu 1915 roku berliński „Reichsbote” ogłosił, że pastora Rohdego z Brzeźna Lęborskiego mianowano pastorem naczelnym w Lęborku.

W Lęborku działała od końca XVII wieku także gmina reformowana; kalwiniści byli w mieście trzecim wyznaniem obok luteranów i katolików. Nabożeństwa odprawiano w sali zamkowej, a jej duchowny nosił tytuł duchownego zamkowego (Schlossprediger). Zanim go ustanowiono, lęborscy kalwiniści na Wieczerzę Pańską jeździli dwie mile do Zwartowa; w 1784 roku gminę obsługiwano już dojazdowo z Krokowej, dwa razy na kwartał. Reskryptem z 3 maja 1774 roku przeniesiono ją z inspekcji pomorskiej do Prus Zachodnich. Ani reformowani, ani katolicy nie mieli własnych szkół — ani w mieście, ani na wsi — i musieli posyłać dzieci do szkół luterańskich.

Na początku XIX wieku gminy luterańskiej, liczącej ponad dwa tysiące osób, nie mieściła już sala w ratuszu. W 1839 roku sporządzono spis ewangelików Lęborka i miejscowości parafialnych: wśród 4410 mieszkańców (3144 w samym Lęborku) do parafii należały 4023 osoby, w tym 2464 powyżej 14. roku życia; przyjęto, że kościół ma pomieścić dwie trzecie dorosłych, czyli 1643 osoby. Projekt świątyni i miejsce budowy ustalono w 1860 roku, nabożeństwa zaczęto odprawiać w 1866 roku, a po czterech latach doposażania kościół poświęcono w 1870 roku. Dawna sala w ratuszu nie przepadła bez śladu: według Hugona Lemckego oratorium rozebrano w 1870 roku, a jego ambonę, empory i organy przeniesiono do kaplicy ewangelickiej w Roszczycach, gdzie stały jeszcze w 1911 roku; Schultz podaje, że cały ratusz rozebrano w 1874 roku.

W latach 1895–1896 założono w nowym kościele centralne ogrzewanie i oświetlenie gazowe, a pierwszy generalny remont przeprowadzono w latach 1910–1911. W marcu 1945 roku częściowo uszkodzono dach, okna, instalację elektryczną i centralne ogrzewanie, a organy zdewastowano; prace porządkowe i remont w 1946 roku wykonali jeszcze miejscowi ewangelicy.

Kalendarz powiatowy z 1930 roku wspomina płyty nagrobne przed wejściem do kościoła Zbawiciela, tak wytarte, że napisy są ledwo czytelne.

Strona diecezji pelplińskiej podaje, że poewangelicki kościół poświęcono 20 października 1946 roku, nadając mu tytuł Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski, a przejęła go wówczas parafia świętego Jakuba Apostoła jako kościół filialny. Parafię erygowano dekretem z 17 grudnia 1958 roku, a konsekracji świątyni jako katolickiej dokonano 21 czerwca 1986 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Według Jana Wilda nabożeństwa ewangelickie odprawiano w Lęborku prawdopodobnie już od 1518 lub 1519 roku, według innego zapisu pierwszy znany ślad Reformacji w mieście pochodzi dopiero z 1526 roku; sam Wild zaznacza, że sporne jest, czy pierwszy etap Reformacji w Lęborku przypadł na lata 1518–1519, czy na około 1526–1527.

Źródła: wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Jan Wild, „Ewangelickie Pomorze — miejsca i ludzie. Lębork (cz. 1)”, „Informator Parafialny” Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Słupsku, nr 5 (258)/2024, s. 9; F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Ernst Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, s. 231–233, 576; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 345; „Documenta quae exstant de cultu religionis catholicae in districtibus Buetoviensi et Leoburgensi saeculo XVII restituto”, zebrał P. Panske, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu XV, Toruń 1907–1911, s. 778–781; A. Kucner, „Dzieje polityczne Lęborka i Bytowa w latach 1454–1637”, „Przegląd Zachodni” 1989, nr 2, s. 94–95; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1034–1036; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869–1943; H. Lemcke, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin”, t. II, z. 5: „Die Kreise Bütow und Lauenburg”, Stettin 1911; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 504, 420–421; „Heimatkalender für den Kreis Lauenburg i. Pom.”, Lauenburg i. Pom. 1930, s. 56; wykaz parafii na stronie diecezji pelplińskiej (odczyt 13 października 2026 roku); Th. Hirsch, „Geschichte des Karthauser Kreises bis zum Aufhören der Ordensherrschaft”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 6 (1882), s. 104, 110, 112; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 112–113; „Deutscher Reichsanzeiger und Preußischer Staatsanzeiger” (Berlin), 23 listopada 1883 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Norddeutsche allgemeine Zeitung” (Berlin), 22 marca 1885 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Zeitung” (Berlin), 5 września 1897 roku, s. 7 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutsche Tageszeitung” (Berlin), 29 marca 1905 roku, s. 13 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Bergische Zeitung”, 13 maja 1930 roku, s. 7 (obraz strony: Universitäts- und Landesbibliothek Bonn, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 27 grudnia 1915 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal).