Łebunia — cmentarze ewangelickie

Łebunia, po niemiecku Labuhn, miała więcej niż jeden cmentarz ewangelicki. Pierwszy leży przy kościele; wojewódzka ewidencja zabytków prowadzi go dziś jako nieczynny, datowany na drugą połowę XIX wieku, z nagrobkami i drzewostanem w bardzo złym stanie. Program Opieki nad Zabytkami Powiatu Lęborskiego na lata 2024–2027 ujmuje go w wojewódzkiej ewidencji zabytków jako cmentarz ewangelicki z drugiej połowy XIX wieku, określony jako „nieczynny”. Drugi leży około 150 metrów na północ od kościoła, na północnych obrzeżach wsi, w lesie za pozostałościami dawnej szkoły, i w ewidencji zabytków nie figuruje. Dawna droga dojazdowa praktycznie nie istnieje, granice wyznaczają pola uprawne i skarpa wąwozu, a teren jest zarośnięty młodym drzewostanem i zdewastowany.

Zachowały się rzędy podstaw krzyży, kwatera dziecięca, kwatera z dużymi grobami i grobowcami oraz zawalony grobowiec rodziny von Rotteck; żeliwnych krzyży nie ma. Odczytano między innymi inskrypcje z nagrobków Christel Westühal (1907) i Marthy Schröder (1906–1927). Trzeci cmentarz, z grobowcem Grelów na południe od pałacu, zlikwidowano w czasach PGR-u.

Łebunia była wsią z majątkiem rycerskim w powiecie lęborskim, w rejencji koszalińskiej, w prowincji Pomorze. Wieś leżała w wąskim pasie powiatu przylegającym do Prus Zachodnich, który Tetzner opisał jako kaszubski, wymieniając Łebunię obok Bukowiny, Popowa i Dziecielic. Sama Łebunia stała na granicy dwóch diecezji, biegnącej rzeką Łebą; Schultz zalicza ją do parafii lewobrzeżnych, podległych biskupstwu kamieńskiemu, odnotowując przy tym, że wymieniana bywa po obu stronach tej granicy. Parafie na prawym brzegu Łeby należały do biskupstwa włocławskiego. Reformację, jak pisze Schultz, przygotowywano tu powoli odgórnie, a najbardziej sprzyjał jej książę Barnim XI; wprowadził ją sejm w Trzebiatowie, który 13 grudnia 1534 roku większością głosów przyjął naukę luterańską.

Łebunia miała własną parafię ewangelicką z kościołem parafialnym — pierwotnie filię Bukowiny. Nauczanie luterańskie sięgało tu czasów Reformacji, a pierwszego duchownego źródła datują na około 1570 rok: Ernst Müller otwiera listę pastorów Łebuni Johannem Cossiusem, Schultz pisze o pastorze Cassiusie. Patronat był honorowy, a w 1764 roku probostwo trzymał Gallasius.

W 1784 roku Łebunia leżała półtorej mili na południe od Lęborka. Obok folwarku mieszkali pastor i zakrystian oraz dziesięciu zagrodników; była karczma, kuźnia, cegielnia i trzy stawy, a nad rzeką Bukowiną folwark Labuhnsche Bohr — razem 28 dymów. Kościół, dawniej filia Bukowiny, był już macierzystym kościołem inspekcji charbrowskiej; należały do niego między innymi Cewice, Popowo, Małoszyce, Dziechlino, Leśnice, Unieszyno, Unieszynko, Krępkowice, Maszewo Lęborskie, części Siemirowic i Bochowa oraz dwie wsie z Prus Zachodnich, Occalitz i Sarkzau.

Pastorzy łebuńscy przez długie lata administrowali sąsiednią parafią w Bukowinie: według Ernsta Müllera August David Benjamin Schwartze do 1850 roku, Heinrich Christian Herzberg do 1859, a Albert Sellentin od 1885 roku, zanim w 1888 roku przeszedł do Bukowiny na stałe.

Obecny kościół — ceglany, neogotycki — wzniesiono w 1870 roku w miejsce starszej, zrujnowanej świątyni; dzwony odlano w tym samym roku w Bochum, organy sprowadzono w 1906 roku ze Szczecina.

Do lat trzydziestych XIX wieku należała do rodu Grelów, a do 1944 roku do rodziny von Rotteck; dwór z parkiem pochodzi według Drzewieckiego z 1863 roku, według innego zapisu z 1865. Majątek kilkakrotnie zmieniał właścicieli. Według księgi adresowej majątków rycerskich Pomorza z 1879 roku właścicielem majątku rycerskiego Łebunia, po niemiecku Labuhn, był Poll. W 1892 i 1905 roku majątek należał do Rothów, w 1911 roku do Roberta Sinnera z Karlsruhe, którego pełnomocnikiem był Gustav von Rotteck, a w 1928 roku do majora von Rottecka. Robert Sinner był radcą handlowym z Karlsruhe w Badenii, a Gustav von Rotteck — jego pełnomocnikiem generalnym.

Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku prowadzi Łebunię w dwóch wierszach: gmina wiejska (strona 186, pozycja 29) liczyła 234 ewangelików i czternastu katolików, a obwód dworski (strona 192, pozycja 114) — 260 ewangelików i 33 katolików; razem 494 ewangelików i 47 katolików. Katolicy należeli wówczas do parafii w Lęborku. Ludność była tu słowiańska i mieszana wyznaniowo; Tetzner zaliczał parafię łebuńską do południowych parafii powiatu, w których — jak pisał z niemieckiego punktu widzenia — katolicyzm posuwał się od południa ku północy, i odnotował, że ostatnie ewangelickie nabożeństwo po polsku odprawiono w powiecie w Osiekach w 1865 roku. Należało do niej sześć miejscowości, wśród nich Cewice i Popowo oraz Occalitz i Werder, leżące już po zachodniopruskiej stronie granicy: spis z 1910 roku prowadzi je w powiecie wejherowskim, przy parafii Labuhn w prowincji Pomorze.

Do parafii należała też prywatna kaplica w Mallschütz. Spis parafii pomorskich z 1932 roku wymienia wieś jako siedzibę parafii i podaje 2000 dusz oraz kaplicę w Maszewie, oddaloną o 7 kilometrów. Pastorem był Gustav Barckow.

Po 1945 roku świątynię przejęli katolicy. Poświęcił ją 29 września 1946 roku ksiądz Stefan Chodukiewicz, a parafię rzymskokatolicką pod wezwaniem świętego Michała Archanioła erygowano w 1951 roku.

Dwa łebuńskie cmentarze — ewangelicki i katolicki — łączą losy jednej rodziny. W lipcu 1944 roku Kanonienków, Jana i Lubę z córkami Ireną i trzytygodniową Niną, wysiedlono z ziem wschodnich; do Łebuni przybyli w październiku tego roku z nakazu niemieckiego Urzędu Pracy w Lęborku i zamieszkali z czterdziestoma dziewięcioma innymi rodzinami w baraku stojącym tam, gdzie dziś szkoła. Kobiety z baraków kradły groch z pól, żeby nakarmić dzieci — wracając, śpiewały głośno, bo śpiew zagłuszał grzechotanie ziarna schowanego pod spódnicami. Obie dziewczynki zmarły po wojnie i spoczęły na cmentarzu ewangelickim. Jan Kanonienko zmarł w 1950 roku i jako pierwszy dorosły został pochowany na nowym cmentarzu katolickim; jego grób jest tam najstarszy.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Gregorius Licetzky, wzmiankowany w 1571 roku, wymieniany bywa jako pastor Łebuni, a Ernst Müller (cz. II, s. 238) podaje go jako pastora sąsiedniej Bukowiny. Leksykon Meyersa notuje dla Łebuni 284 mieszkańców, co nie odpowiada żadnemu z dwóch wierszy spisu z 1895 roku. 🟡 Majątek przypisuje się rodzinie von Rotteck do 1944 roku, a księgi adresowe wymieniają w 1879 roku Polla, w latach 1892 i 1905 Rothów, w 1911 roku Roberta Sinnera.

Źródła: P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, „General-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche”, z. 2: „Die Provinz Pommern”, Berlin 1879, s. 249; M. Drzewiecki, „Cmentarze Ziemi Lęborskiej”, karty „Łebunia — Labuhn” i „Kanonienko — Łebunia”; F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, Lauenburg i. Pom. 1912; E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, część II, Stettin 1912, s. 237–240; Franz Tetzner, „Die Slowinzen und Lebakaschuben”, Berlin 1899; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis z 1 grudnia 1910 roku; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Pommern”, rocznik 1871; wojewódzka ewidencja zabytków; Program Opieki nad Zabytkami Powiatu Lęborskiego na lata 2024–2027 (uchwała nr X/71/2025 z 20 marca 2025 roku); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1073; P. Ellerholz, H. Lodemann, H. von Wedell, „General-Adressbuch der Ritterguts- und Gutsbesitzer im Deutschen Reiche”, z. 2: „Die Provinz Pommern”, Berlin 1879, s. 248–249; „Pommersches Güter-Adressbuch”, Stettin 1892, s. 118–119; „Pommersches Güter-Adressbuch”, wyd. 2, Stettin 1905, s. 128–129; „Güter-Adressbuch für die Provinz Pommern”, wyd. 3, Leipzig 1911, s. 136–137; „Landwirtschaftliches Adressbuch der Rittergüter, Güter und Höfe der Provinz Pommern”, wyd. 8, Leipzig 1928, s. 125; „Güter-Adreßbuch für die Provinz Pommern” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. I), wyd. 3, Leipzig 1911, hasło Labuhn; „Handbuch des Grundbesitzes im Deutschen Reiche: Pommern”, wyd. P. Parey, Berlin 1928, hasło Labuhn; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 112.