Łebunia — dawny kościół ewangelicki (ob. św. Michała Archanioła)

Łebunia, po niemiecku Labuhn, leży w dawnym powiecie lęborskim. Zachowany ceglany, neogotycki kościół z 1870 roku był ewangelicki; po 1945 roku przejęli go katolicy; dziś jest to kościół parafialny pod wezwaniem świętego Michała Archanioła, wpisany do rejestru zabytków 20 marca 1995 roku pod numerem A-1532. Przy kościele zachował się cmentarz. Łebuni nie należy mylić z Łebieniem (Labehn) — to inna wieś tego samego powiatu, a nazwy różnią się jedną sylabą.

Kościół jest według dwóch źródeł starszy niż pierwsza wzmianka o nim. Schematyzm diecezji chełmińskiej notuje go w 1410 roku, ale zakłada, że ufundował go znacznie wcześniej jeden z biskupów kujawskich, do których wieś należała; z obszaru tej parafii wydzielono później kościoły w Rozłazinie, Dzięcielcu i Bukowinie. Fundację przez biskupów kujawskich podaje także ksiądz Jakub Fankidejski.

W 1566 roku biskup Wolski sprzedał wieś Ernstowi von Weiher, a ten jako prywatny patron wprowadził tu Reformację. Pierwszego pastora odnotowano w 1570 roku (Franz Schultz nazywa go Cassiusem, Ernst Müller — Johannem Cossiusem), a w 1764 roku urząd sprawował Gallasius; patronat był honorowy. W 1643 roku pastorem był tu Georg Achilles: 18 listopada podpisał wraz z innymi duchownymi synodu janowickiego prośbę do gdańskiego Ministerium o pomoc dla pastora z Salina, któremu dwa razy podpalono dom.

Według opisu parafii z 1850 roku (Neuendorff) do 1637 roku patronami byli Grellowie; do parafii należał między innymi Dzięcielec z kaplicą, w której nabożeństwa odprawiano w święto Oczyszczenia Marii i jesienią.

Przez pewien czas kościół w Łebuni był filią Bukowiny. Tak figuruje w wykazie ewangelickich domów modlitwy dekanatu lęborskiego, sporządzonym przy wizytacji archidiakona Kazimierza Jugowskiego w latach 1710–1711, i tak zapisał później Heinrich Koops (1967). W 1719 roku parafia zapisała pięćdziesiąt jeden chrztów, siedem osób zaślubionych i trzydziestu dwóch zmarłych. W 1784 roku Łebunia leżała półtorej mili na południe od Lęborka. Obok folwarku mieszkali pastor i zakrystian oraz dziesięciu zagrodników; była karczma, kuźnia, cegielnia i trzy stawy, a nad rzeką Bukowiną folwark Labuhnsche Bohr — razem 28 dymów. Do kościoła należały między innymi Cewice, Popowo, Małoszyce, Dziechlino, Leśnice, Unieszyno, Unieszynko, Krępkowice, Maszewo Lęborskie, części Siemirowic i Bochowa oraz dwie wsie z Prus Zachodnich, Occalitz i Sarkzau.

Opis Pomorza z 1784 roku notuje świątynię, „która niegdyś była filią Bukowiny, teraz jednak jest parafią macierzystą należącą do inspekcji charbrowskiej”. Wcielono do niej kilkanaście wsi szlacheckich, między innymi Cewice, Popowo, Osowo, Maszewo i Krępkowice.

Według księgi duchownych Ernsta Müllera z 1912 roku pastorami w Łebuni, po niemiecku Labuhn, byli między innymi: Christian Henzelius (około 1680–1700), Johann Georg Bausius (1700–1732), Martin Böhm z Malborka (1732–1762), Johann Samuel Hechsel (1769–1795) i jego syn Johann Friedrich Hechsel (1796–1804), August Schwartze (1804–1850), Heinrich Christian Herzberg (1848–1861), Karl Johannes Kloß (1862–1873), Albert Sellentin (1874–1888), Otto Büttner (1888–1902) i Gustav Barckow (od 1903 roku). Pastor August Schwartze, urodzony 23 października 1768 roku w Lübzin jako syn tamtejszego duchownego, był znany ze swojej wiedzy medycznej — w 1831 roku, podczas epidemii cholery, pełnił obowiązki komisarza sanitarnego; 2 lipca 1846 roku obchodził pięćdziesięciolecie służby i zmarł 1 maja 1850 roku.

Nowy kościół poświęcono 14 listopada 1870 roku: neogotycki, na siedemset pięćdziesiąt miejsc, z wieżą wysoką na sto cztery stopy. Spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku notuje w gminie wiejskiej Łebunia 234 ewangelików i 14 katolików, a w obwodzie dworskim — 260 ewangelików i 33 katolików; razem 494 ewangelików i 47 katolików. Katolicy podlegali parafii w Lęborku. 15 lutego 1901 roku wydzielono z parafii w Łebuni gminę w Krępkowicach z własnym proboszczem. Leksykon Meyersa notuje we wsi własny kościół ewangelicki i 284 mieszkańców według spisu z 1910 roku; tyle samo mieszkańców gminy wiejskiej podaje Franz Schultz, a dla obwodu dworskiego o powierzchni 540 hektarów — 317. Liczbę około 2100 wiernych parafii w 1940 roku podaje się bez wskazania źródła.

Według kroniki powiatu z 1864 roku, streszczonej w kalendarzu z 1937 roku, do probostwa w Łebuni należał majątek Popowo A z 380 morgami roli i 25 morgami lasu. W 1914 roku duchownym był tu Barkow, w 1927 roku — Barkow i Haack. Spis parafii pomorskich z 1932 roku podaje dla parafii 2000 dusz i kaplicę w Maszewie, oddaloną o 7 kilometrów. Patronat sprawowały pani von Rotteck z Łebuni i Landbank w Berlinie jako właściciel Cewic, wolne od ciężarów patronatu, lecz z prawem wyboru. Pastorem był od 1 stycznia 1903 roku Gustav Barckow.

W kościele w Łebuni były dwa brązowe lichtarze ołtarzowe z XVI wieku, wysokie na 54 centymetry, wsparte na kątownikach. Srebrny, częściowo złocony kielich z XVIII wieku, wysoki na 23 centymetry, ma na stopie przynitowaną złoconą figurę Ukrzyżowanego; gładka patena nosi datę 1775.

Strona diecezji pelplińskiej podaje, że 29 września 1946 roku proboszcz lęborski ksiądz Stefan Chodukiewicz poświęcił tę świątynię dla kultu katolickiego pod wezwaniem świętego Michała Archanioła.

Źródła: E. Müller, „Die evangelischen Geistlichen Pommerns”, cz. II, Stettin 1912, s. 239–240; H. Lemcke, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Pommern”, cz. III, t. II, z. 5: „Die Kreise Bütow und Lauenburg”, Stettin 1911, s. 223; F. Schultz, „Geschichte des Kreises Lauenburg in Pommern”, 1912; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, 2026; pruski spis powszechny z 2 grudnia 1895 roku; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880; M. Kerntopf, strona „evangelische Kirche Labuhn” (pom-wpru.kerntopf.com), z wypisami z opisu parafii Neuendorffa (1850), z H. Koopsa (1967) i ze schematyzmu diecezji chełmińskiej; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 346; L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II, cz. 2, Stettin 1784, s. 1073; „Specification Wie viel in denen Landen Lauenburg und Bütow Gebohren, Getraut und Gestorben sind, Anno 1719”, Sächsische Landesbibliothek — Staats- und Universitätsbibliothek Dresden, sygn. Hist.Pomm.0007, misc. 24; zestawienie K.-D. Kreplina, 2001; „Kirchliches Amtsblatt” konsystorza ewangelickiego prowincji Pomorze, roczniki 1869–1943; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 502–503; „Heimat-Kalender für den Kreis Lauenburg i. Pom.”, Lauenburg i. Pom. 1937, s. 43; „Neues Adreßbuch der Stadt Stolp i. P.”, Stolp i. P. 1914, s. 323; „Heimatkalender für den Kreis Lauenburg i. Pom.”, Lauenburg i. Pom. 1928, s. 37; wykaz parafii na stronie diecezji pelplińskiej (odczyt 13 października 2026 roku); L. W. Brüggemann, „Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preußischen Herzogthums Vor- und Hinterpommern”, t. II cz. 2, Stettin 1784, s. 1073; „Das Evangelische Pommern”, cz. II, Stettin 1932, s. 112.