Lędyczek Drugi — cmentarz ewangelicki

Lędyczek Drugi jest dziś przysiółkiem wsi Krzemieniewo w gminie Czarne; do 1954 roku stanowił część miasta Lędyczek, po niemiecku Landeck. Miasto leżało przed 1945 rokiem w powiecie człuchowskim — do lat 1919–1920 w Prusach Zachodnich, w latach 1920–1938 w Marchii Granicznej Poznań–Prusy Zachodnie, a od 1 października 1938 roku w prowincji Pomorze. Osobne hasło Słownika geograficznego dotyczy dóbr Adlig Landeck — innej miejscowości, leżącej w powiecie złotowskim.

Sam kościół katolicki był, zanim przeszedł w ręce ewangelików, niewielki i drewniany, patronatu rządowego, z dwoma dzwonami na dzwonnicy i jednym ołtarzem; w 1617 roku arcybiskup Gembicki przyłączył go jako filialny do Frydlandu. Połowa miasteczka należała do starostwa, drugą część miał w 1653 roku Zygmunt Grudziński, wojewoda kaliski, a po nim Działyńscy. Ksiądz Jakub Fankidejski zapisał, że na początku XVIII wieku tutejsi luteranie rozebrali stary kościół katolicki i na jego miejscu postawili własny zbór.

W 1721 roku, jak pisze Fankidejski, musieli go rozebrać na rozkaz ówczesnego dziedzica, Jakuba Działyńskiego. Słownik geograficzny umiejscawia ten zbór we dworze i mówi o zniesieniu go z rozkazu władz w latach 1721–1722. Ostatnim pastorem był J. Grützmacher, który wyjechał za granicę. Agathon Harnoch podaje, że kościół ewangelicki wraz z siedzibą duchownego stał w dobrach Adlig Landeck w powiecie złotowskim, a gmina miejska tworzyła z tamtejszą jeden związek kościelny. Po zburzeniu tamtej świątyni — według Harnocha przez Polaków — i zniesieniu tamtejszego probostwa tutejsi ewangelicy zostali bez własnego duszpasterza: jeździli, jak kto wolał, do Wallachsee albo do Lumzowa na Pomorzu, a chrzty, śluby i pogrzeby sprawowali dla nich najczęściej duchowni katoliccy w Lędyczku.

W czasach pruskich ewangelikom oddano dawny kościół katolicki. W 1790 roku magistrat wystąpił o zgodę na budowę kościoła ewangelickiego, a ponieważ przy kościele katolickim od dawna nie sprawowano żadnych czynności duszpasterskich, rząd królewski darował miastu tę świątynię wraz z obydwoma dzwonami. W 1809 roku kościół spłonął i w następnym roku zastąpiła go budowla szachulcowa z niewielką wieżą i dwoma starymi dzwonami. Samodzielna parafia powstała 18 stycznia 1827 roku z połączenia czterech gmin: Lędyczka, Sierpowa (Breitenfelde), Krzemieniewa (Krummensee) oraz Wusters. Wcześniej, od 1811 roku, ustanowiony tu tymczasowo duchowny nie zdołał się utrzymać, a opiekę nad gminą sprawował pastor Frank z Sierpowa — do swojej śmierci w 1827 roku. Murowany kościół, który stoi do dziś, zaczęto wznosić 10 maja 1885 roku, a poświęcono 29 września 1886; od 1945 roku służy katolikom.

Słownik geograficzny notuje w mieście 854 ewangelików wobec trzydziestu czterech katolików i 112 Żydów, przy 272 budynkach. Słownik osobno wylicza dobra Adlig Landeck — 550 ewangelików i szesnastu katolików. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku wykazał w mieście 980 mieszkańców: 761 ewangelików, czterdziestu dwóch katolików i 177 Żydów. Liczby ze spisu z 1885 roku — 39 mieszkańców, 36 ewangelików i trzech katolików — nie dotyczą przysiółka: pochodzą z wiersza opisanego jako „Landeck, Oberförsterei”, czyli z tutejszego nadleśnictwa o pięciu domach (strona 162, pozycja 114). Osobnej pozycji dla przysiółka wykaz w tym miejscu nie ma.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów prowadzone dla Sierpowa, gdzie dawniej była siedziba parafii, od 1683 roku, a dla Lędyczka od 1798 roku, wykaz komunikantów od 1894 roku i księgi konfirmacji od 1882 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St für Breitenfelde (wo früher die Pfarre) 1683 —, für Landeck 1798 — K 1894 — Konf 1882 —”.

Karta cmentarza z 30 września 1992 roku ocenia jego stan słowami: „nagrobki zniszczone, drzewostan w pełnym rozwoju”. Cmentarz leżał wtedy w lesie, około dwustu metrów na południe od osady, miał czytelne granice dawnego układu przestrzennego i zajmował trzynaście arów; przy czterdziestu ośmiu mogiłach zachował się jeden nagrobek wolno stojący, a najstarszym zachowanym upamiętnieniem był krzyż z 1903 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W relacji Fankidejskiego luteranie postawili zbór na miejscu rozebranego kościoła katolickiego, w Słowniku geograficznym zbór mieści się we dworze, a u Harnocha kościół ewangelicki stoi w dobrach Adlig Landeck w powiecie złotowskim.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w mieście 712 ewangelików, a w majątku Adlig Landeck 330; w całej tutejszej parafii 1227 dusz.

Źródła: M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, strony 158 i 162; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, hasło Lendyczek; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, 1890, s. 501; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 333; karta cmentarza w Lędyczku Drugim, oprac. H. Grecki, 1992 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 80.