Lędyczek — kościół ewangelicki (Landeck)

Lędyczek — po niemiecku Landeck — leży dziś w gminie Okonek, w powiecie złotowskim, ale przed 1945 rokiem był miasteczkiem powiatu człuchowskiego. Stoi nad Gwdą, u ujścia strugi Czarnej od strony pomorskiej i Dobrzynki od strony pruskiej, w samym rogu dawnego powiatu, przy granicy Pomorza i ziemi złotowskiej; po drugiej stronie Dobrzynki, już na ziemi złotowskiej, leżał dwór Lędyczek. Miasteczko stało przy bitym trakcie królewiecko-berlińskim, a na moście granicznym działała komora celna.

Lędyczek, po niemiecku Landeck, był za czasów krzyżackich — jak wynika z nadania wielkiego mistrza Konrada von Erlichshausen z 1447 roku — tylko wsią w prywatnym posiadaniu. Wielki mistrz Konrad von Erlichshausen nadał Siegfriedowi von Malen zamek Landeck wraz ze wsią leżącą przed zamkiem, czynszem z tej wsi i cłem z mostu.

Początki tutejszego zboru wiążą się z dworem za rzeką. To tam, w części złotowskiej, stał dawny kościół ewangelicki i mieszkał duchowny. Miejsce to nosi po niemiecku nazwę Adlig Landeck — Lędyczek Szlachecki — i leży w powiecie złotowskim (Kreis Flatow), po drugiej stronie Dobrzynki, naprzeciw miasteczka. Polskie źródła nazywają je „dworem lendyckim”, niemieckie „Adl. Landeck, Kreis Flatow”, ale jest to jedna i ta sama miejscowość.

Kościół ten wzniesiono wbrew ówczesnemu prawu Rzeczypospolitej i na rozkaz władzy trzeba go było rozebrać w 1721 roku, a ostatni pastor Jakub Grützmacher wyszedł za granicę. Odtąd ewangelicy z miasteczka byli wiernymi bez parafii: jeździli wedle uznania do Wallachsee albo do Lumzow na Pomorzu, a chrztów i ślubów udzielali im zwykle duchowni katoliccy z Lędyczka. Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom V, 1884) po rozbiórce zboru we dworze lędyckim wyjechał za granicę ostatni pastor Jakub Grützmacher, a w 1740 roku musiał opuścić wieś także luterański nauczyciel, który odprawiał nabożeństwa.

W 1790 roku magistrat wystąpił do władz o zgodę na budowę kościoła ewangelickiego; ponieważ przy kościele katolickim od lat nie odprawiano już żadnych czynności duchownych, rząd królewski darował miastu tę świątynię wraz z dwoma dzwonami. Kościół spłonął w 1809 roku, a w 1810 zastąpiła go budowla szachulcowa z niewielką wieżą i dwoma starymi dzwonami. Harnoch odnotowuje, że w 1811 roku ustanowiono w Lędyczku tymczasowego duchownego, który jednak nie mógł się utrzymać i wkrótce złożył urząd, a sprawy przejął pastor z Sierpowa; od 1827 roku pastorem połączonych parafii był duchowny, którego nazwisko odczytano jako Senkel, i sprawował ten urząd przez trzydzieści dziewięć lat.

Parafię Landeck utworzono 18 stycznia 1827 roku przez połączenie czterech gmin: Lędyczka, Breitenfelde, Krummensee i Wusters, czyli Ostrza w powiecie człuchowskim. Do 1827 roku siedzibą duszpasterza było Breitenfelde; gdy tamtejsza plebania podupadła, urząd przeniesiono do Lędyczka. Parafia należała do ewangelickiej diecezji chojnickiej i pod koniec XIX wieku liczyła sześć tysięcy dusz oraz około czterech tysięcy komunikantów.

Według Harnocha do parafii w Lędyczku należał też dom modlitwy w Crummenfließ, zbudowany w 1703 roku, odnowiony w 1871 roku i wyposażony wtedy w organy, od 1874 roku filia Lędyczka; nowy kościół w Lędyczku, pod patronatem magistratu, Harnoch nazywa okazałą budowlą.

Miasteczko żyło z handlu i rzemiosła. Handel i rzemiosło ściągały osadników z zachodu, a ci przynosili ze sobą swoje wyznanie. W połowie XIX wieku spośród 145 rodzin aż 42 trudniły się tkactwem, a warsztatów szewskich naliczono trzydzieści cztery. W 1885 roku miasteczko liczyło 980 mieszkańców: 761 ewangelików, 42 katolików i 177 Żydów.

W lutym 1885 roku konsystorz ogłosił w „Amtliche Mittheilungen” (nr 2, s. 25), że probostwo w Lędyczku z filiami w Sierpowie (Breitenfelde), Krzemieniewie (Crummensee), Krummenfließ i Ostrzu (Wusters), pod patronatem prywatnym, zwolniło się po śmierci pastora Hartwiga. Dawało około 2834 marek dochodu bez mieszkania i około 3117 marek z mieszkaniem, z którego jednak trzeba było pokrywać koszty dojazdów do filii; parafia liczyła około 6000 dusz i miała 13 szkół z 17 nauczycielami, a zgłoszenia przyjmował magistrat Lędyczka jako patron kościoła macierzystego. W lipcu 1886 roku pismo ogłosiło (nr 11, s.

82–83) dokument z 5 marca i 7 kwietnia 1886 roku, którym ewangelików nowo utworzonego królewskiego nadleśnictwa Landeck w powiecie człuchowskim, dotąd nienależących do żadnej parafii, włączono do parafii w Lędyczku; ich ewentualne świadczenia wobec sąsiedniego kościoła katolickiego pozostały bez zmian.

Dzisiejszy kościół powstał pod koniec XIX wieku, w formach eklektycznych, łączących elementy zaczerpnięte z kilku dawniejszych stylów. Statystyka kościelna Harnocha podaje, że kamień węgielny położono 10 maja 1885 roku, a poświęcenie odbyło się 29 września 1886 roku. Świątynia stała pod patronatem magistratu, a na ścianach ołtarzowych umieszczono dwa obrazy pędzla artysty związanego z akademią monachijską: „Chrystus i Samarytanka” oraz „Jezus w Ogrójcu”. Inwentarz zabytków z 1887 roku wpisał tutejszy kościół na listę kościołów ewangelickich powiatu człuchowskiego jako budowlę murowaną z 1886 roku. O dawnym wyposażeniu zboru, poza obrazami ołtarzowymi, mówi także spis dzwonów Fritza Mertinata.

Spis dzwonów kościołów ewangelickich Grenzmarku, ogłoszony przez Fritza Mertinata w latach 1941–1942, tuż przed wojenną rekwizycją, wymienia trzy dzwony staliwne odlane w 1886 roku w Bochum; w wigilie świąt dzwoniono tu dawnym zwyczajem krótkich, rytmicznych uderzeń.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 1163 ewangelików; patronem był magistrat Lędyczka, a pastorem był od 1886 roku Paul Müller. W październiku 1901 roku pastor Müller otrzymał Order Czerwonego Orła czwartej klasy. Pastor z Lędyczka obsługiwał także gminy w Sierpowie (Breitenfelde), Krzemieniewie (Crummensee), Krummenfließ i Ostrzu (Wusters).

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów dla Breitenfelde od 1683 roku, a dla Lędyczka od 1798, wykaz komunikantów od 1894 i konfirmacje od 1882 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St für Breitenfelde (wo früher die Pfarre) 1683 —, für Landeck 1798 — K 1894 — Konf 1882 —. Ein Blatt aus dem Register für Breitenfelde, und zwar Tf Tr St 1683, Januar bis April, findet sich im St.-A. Danzig, Abt. 78,3.”

Po drugiej wojnie światowej budowla nie została opuszczona ani rozebrana: konsekrowano ją jako kościół rzymskokatolicki 29 czerwca 1946 roku, w dzień świętych Apostołów Piotra i Pawła, których wezwanie nosi do dziś. W lipcu 1948 roku ksiądz Krieger, administrator rzymskokatolickiej parafii w Uniechowie, wymieniał Lędyczek wśród należących do niej wsi ze zborami poewangelickimi, które, jak pisał, już poświęcił. Od poświęcenia w 1886 roku, podanego przez Harnocha, do zmiany wyznania minęło sześćdziesiąt lat. Strona diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej podaje, że parafię rzymskokatolicką erygowano 25 stycznia 1974 roku, a świątynia pod wezwaniem świętych Apostołów Piotra i Pawła pełni dziś funkcję kościoła parafialnego. W dekrecie z 25 stycznia 1974 roku parafia nosiła nazwę Prusinowa, z wezwaniem Matki Bożej Królowej Polski, a kościół w Lędyczku był proparafialny.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. 🟡 Harnoch podaje lata 1885–1886, nowsze opracowania datują budowę kościoła na lata 1882–1883. 🟡 Almanach z 1897 roku podaje dla parafii 1163 ewangelików, podczas gdy pod koniec XIX wieku parafia miała liczyć sześć tysięcy dusz.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Michael Zabel (1714), Jacob Grützmacher (1727), Johann Jacob Masuch (1783), Christian Gottlieb Frank (1805), Gustav Daniel Natango Hartwich (1866), Georg Finke (1935). Bez podanego roku: Gustav Adolph Henkel.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w mieście 712 ewangelików, a w majątku Adlig Landeck 330; w całej tutejszej parafii 1227 dusz.

Źródła: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. V, hasło „Lendyczek”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 501, 501–502; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreußen”, z. 4: „Die Kreise Konitz, Schlochau, Tuchel, Flatow”, Danzig 1887, s. 387, 388; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 14, nr 211; Kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Lędyczku; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 501–502 (diecezja chojnicka, hasło „Landeck, Breitenfelde, Crummensee und Wusters”); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. V, hasła „Lendyczek” (1. miasteczko i 2. wieś), t. VII, hasło „Ostrze”, i t. XIV, hasło „Wusters”; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs, t. 2, s. 1066, hasło „Wallachsee 1)”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, powiat człuchowski, poz. 3; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten… Westpreußen”, Königsberg 1834, s. 22; Benedykt Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, Borowy Młyn — Rumia 2008, s. 27 i 124; F. Mertinat, „Die Glocken der evangelischen Kirchen in der Grenzmark”, „Grenzmärkische Heimatblätter” 1941–1942, s. 146; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 84–85; wykaz parafii na stronie diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej (odczyt 13 października 2026 roku); „Koszalińsko-Kołobrzeskie Wiadomości Diecezjalne”, 1974, nr 4, s. 108–109; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 80; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 2, s. 487, 512, 668; t. 3, s. 724, 767; t. 4, s. 1149; t. 7, s. 2029; „Amtliche Mittheilungen des Königlichen Konsistoriums der Provinzen Ost- und Westpreußen” (Königsberg), 1885, nr 2, s. 25 oraz 1886, nr 11, s. 82–83 (Warmińsko-Mazurska Biblioteka Cyfrowa); „Deutscher Reichsanzeiger” (Berlin), 15 października 1901 roku, s. 1 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); Archiwum Państwowe w Szczecinie, Urząd Wojewódzki Szczeciński, sygn. 65/317/0/5/1295 („Sprawy wyznaniowe”, 1947–1948), k. 571–572 (list ks. Kriegera, administratora parafii rzymskokatolickiej w Uniechowie, do starostwa człuchowskiego, Bińcze, 22 lipca 1948 roku).