Leśna Jania — cmentarz ewangelicki

Do dziś zachował się w Leśnej Jani cmentarz z grobowcem dawnych właścicieli majątku. ⚠ Wojewódzka ewidencja zabytków prowadzi go jako cmentarz dworski, nie ewangelicki. W grobowcu spoczywali dawni właściciele majątku, ale nie ustalono, z którego rodu. Sam zespół dworski — dwór, spichrz zwany „willą włoską” i park, z końca XIX wieku — wpisano do rejestru zabytków 26 sierpnia 1986 roku pod numerem A-1130.

Leśna Jania, po niemiecku Lesnian, była drugą główną częścią rozległych dóbr jańskich. Wielki mistrz krzyżacki Konrad von Jungingen nadał je w 1400 roku braciom Filipowi i Jerzemu. Jako osobni właściciele Leśnej Jani występują w 1570 roku Konopaccy, a w 1630 roku Jerzy Konopacki, starosta mitawski.

Wizytacja biskupa włocławskiego Hieronima Rozrażewskiego z 1596 roku zapisała wieś jako dobra „D. Konopaczki” z czternastoma poddanymi, z których każdy oddawał na kościół miarę żyta i tyleż owsa. Parafia mieściła się w Kościelnej Jani, przy drewnianym kościele świętego Mikołaja (dziś pod wezwaniem Świętej Trójcy), który wtedy nie miał własnego proboszcza: od pięciu lat służył w nim komendarz Mikołaj Boruczki, a parafianie prosili wizytatora o innego kapłana. W starszej wizytacji tego samego dekanatu liczono w Leśnej Jani szesnastu kmieci.

Ksiądz Jakub Fankidejski podaje, że w 1626 roku Jerzy Konopacki, starosta mitawski, wraz z żoną Anną Konarską zobowiązał się dostarczać klasztorowi w Nowem na wieczne czasy — z dóbr Rynkówki i Leśnej Jani — dwa łaszty jęczmienia, łaszt żyta oraz po pięćdziesiąt złotych na wino i na wosk. Wcześniej, w 1603 roku, Jerzy Konopacki, kasztelan chełmiński, przyczynił się do odzyskania klasztoru nowskiego, który po Reformacji stał opustoszały.

Według pruskich ksiąg hipotecznych Leśna Jania, razem z Rynkówką i Kamionką, należała do Magdaleny, owdowiałej księżnej Czartoryskiej, od 1683 roku do jej brata Stanisława Aleksandra Konopackiego, od 1715 roku do jego siostry Teofili, zamężnej Czapskiej, od 1746 roku do jej syna Franciszka Czapskiego (zmarłego w 1802 roku). W wykazie wasali z lat 1774–1775 Franciszek Czapski, wówczas 44-letni, mieszkał w Rynkówce.

W 1800 roku majątek przeszedł na jego synów, hrabiów Karola i Stanisława, od 1802 roku należał do Jana Goetzendorf-Grabowskiego, od 1809 roku do Samuela Nehringa, a potem do jego brata Ferdinanda.

W drugiej połowie XIX wieku majątek liczył 819 hektarów, miał gorzelnię oraz folwarki Słuchacz i Piecki, a jego dziedzicem był E. von Rabe. Słownik geograficzny rozdzielił ludność dworu i wsi: w dobrach naliczono 171 katolików i 23 ewangelików, we wsi zaś 319 katolików i czterech ewangelików.

Wykaz gmin ze spisu z 1 grudnia 1885 roku podaje oba wiersze osobno. Gmina wiejska Leśna Jania: 58 budynków mieszkalnych, 116 gospodarstw domowych i 533 mieszkańców, w tym 54 ewangelików, 474 katolików i pięciu Żydów. Obwód dworski Leśna Jania: 16 budynków mieszkalnych, 40 gospodarstw domowych i 237 mieszkańców, w tym 31 ewangelików, 203 katolików i trzech innych chrześcijan. W obu wypadkach parafia ewangelicka mieściła się w Nowem, katolicka zaś w Kościelnej Jani.

W 1891 roku majątek Leśna Jania, liczący 819 hektarów, należał do pani von Raabe, a w 1903 roku do Therese von Rabe z domu von Schenck i jej współspadkobierców; zarządzał nim administrator Emil Bloy. Według księgi adresowej majątków Prus Zachodnich z 1912 roku właścicielem szlacheckiego majątku Leśna Jania, po niemiecku Lesnian, był Oskar von Rabe. Generał Oskar von Rabe był właścicielem od 1909 do co najmniej 1928 roku; w 1912 roku administratorem był Arke, a ewangelicy należeli do parafii w Smętowie (Schmentau).

Po zmianie granic pierwszy spis Rzeczypospolitej, z 30 września 1921 roku, wykazał we wsi 64 budynki mieszkalne i 552 mieszkańców — 536 rzymskich katolików i 16 ewangelików — przy czym narodowość polską podały 543 osoby, a niemiecką dziewięć. W 1930 roku 270 hektarów z majątku Lilli Schenck wpisano do wykazu ziemi przeznaczonej do przymusowego wykupu, a do 1935 roku państwo przymusowo wykupiło 187 hektarów majątku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Schmentau i podaje tu 21 ewangelików i 8 w obszarze dworskim.

Źródła: E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 153; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. III, hasło „Jania” (3.), i t. V, hasło „Leśna Jania” (areał, folwarki, właściciele i liczby wyznaniowe); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, s. 76–77, poz. 65 (gmina wiejska) i s. 82–83, poz. 158 (obwód dworski); Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat gniewski, s. 18, poz. 21; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880 (rozdział „Kaplica Konopackich”); Wizytacje archidiakonatu pomorskiego Hieronima Rozrażewskiego z lat 1583–1599, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, opis parafii Kościelna Jania; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Wyciąg z wojewódzkiej ewidencji zabytków — Gmina Smętowo Graniczne; wykaz zabytków wpisanych do rejestru zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku (Narodowy Instytut Dziedzictwa); M. Bär, „Der Adel und der adlige Grundbesitz in Polnisch-Preußen zur Zeit der preußischen Besitzergreifung”, Leipzig 1911, nr 255 (s. 10), nr 1212 (s. 87–88); „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 154; „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, Stettin 1903, s. 128–129; „Handbuch des Grundbesitzes”, Prusy Zachodnie, 1909, s. 226; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1930 nr 8 poz. 60, pozycja 22; „Pomorski Dziennik Wojewódzki” 1935, nr 8; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1178; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 87.