Leśniewo — kościół ewangelicki (Leßnau, 1893)

Leśniewo, po niemiecku Lessnau albo Leßnau, to kaszubska wieś w powiecie puckim (do 1920 roku Kreis Putzig, rejencja gdańska, Prusy Zachodnie). Nazwę wzięła od jeziora Leszno, wspomnianego w dokumencie z 1334 roku jako źródło strumienia napędzającego młyn pucki; wcześniej stała tu osada Struga. Miejscowość rozwinęła się pod opieką opactwa oliwskiego i pod koniec XVI wieku nosiła nazwę Neu-Mechow; liczyła wtedy 25 włók chełmińskich, miała sołtysa i czterech gburów.

W 1772 roku był to folwark należący do Oliwy, od 18 lipca 1783 roku wydzierżawiony amtmanowi Hevelkemu, a w 1789 roku królewski folwark wieczysto-dzierżawny o 15 paleniskach w domenie Starzyno. Leśniewo uznano za samodzielny okręg gminny 17 kwietnia 1874 roku. Katolicy należeli do parafii w Mechowie; dzieci chodziły do szkoły w Starzynie.

Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Lessnau jako królewską wieś chłopską z 18 gospodarstwami chłopskimi i 26 zagrodami chałupniczymi. Mieszkańców było wtedy 587, w tym 258 ewangelików i 329 katolików. Ewangelicy należeli do parafii w Krokowej; katolicy — do parafii w Mechowie; miejscowość miała własny okręg szkolny.

W 1867 roku, w miarę rozdrabniania folwarku, naliczono w Leśniewie pięćdziesięciu dziewięciu właścicieli i samodzielnych zagrodników. Resztę majątku odkupiła 19 września 1887 roku od dotychczasowego właściciela, pana v. Bosc, Ewangelicka Naczelna Rada Kościelna — za 24 000 marek i w tym celu, by założyć tu parafię. Nabożeństwa odprawiano najpierw na plebanii. Konsystorz gdański zarządził wydzielenie gminy kościelnej 28 lipca 1888 roku, a od 1 października tego roku Leśniewo było samodzielną parafią w superintendenturze wejherowskiej. Pierwszy duchowny, Gustav Müller, przybył 6 czerwca 1888 roku jako pomocnik dla parafii w Bolszewie, Krokowej i Pucku, a proboszczem został mianowany 20 lutego 1891 roku. W dniu 29 maja 1892 roku położono kamień węgielny pod kościół, a poświęcenia dokonano 16 maja 1893 roku. Stanął murowany kościół z wolnostojącą dzwonnicą obok.

Według katalogu reklamowego elbląskiej firmy Augusta Terletzkiego, omówionego przez Wiktora Z. Łyjaka, w 1893 roku zakład zbudował do tego kościoła organy o siedmiu głosach. Od 16 maja 1904 roku proboszczem był tu Johannes Otto.

Wszystkie te władze — Ewangelicka Naczelna Rada Kościelna, konsystorz w Gdańsku i superintendentura wejherowska — należały do Ewangelickiego Kościoła Unii Staropruskiej.

Prasa kościelna śledziła losy nowej parafii. W październiku 1887 roku „Der Reichsbote” zamieścił ogłoszenie, że dla parafii nowo założonej przez wydzielenie z trzech parafii diasporalnych szuka się „dzielnego, wiernego Biblii pastora”; oferowano okazałą plebanię w parku, w perspektywie kościół obok, 15 hektarów pola i łąk oraz 1400 marek dopłaty do opłat za posługi, a wiadomości udzielał pastor W. Reimer z Krokowej. Z relacji o poświęceniu kościoła 16 maja 1893 roku wiadomo, że uroczystość rozpoczęło krótkie przemówienie superintendenta Luckowa z Wejherowa, którym pożegnano dotychczasową salę modlitw na plebanii. Drzwi kościoła otworzył tutejszy pastor Müller; mowę poświęcającą wygłosił radca konsystorza Koch, a kazanie świąteczne — Müller. Obecni byli prezes konsystorza Meyer z Gdańska, starszy radca rejencji Bergmann i pucki landrat doktor Albrecht. Organy zbudował Terletzki z Elbląga.

Na budowę złożyły się szkatuła króla (16 400 marek), Naczelna Rada Kościelna, Towarzystwo Gustawa Adolfa i pani von Graß z Klanina, która dała 8000 marek; podczas uroczystości zebrano około 100 marek na drugi dzwon. We wrześniu 1917 roku posadę ogłoszono do obsadzenia od 15 października: parafia liczyła 478 dusz, miała nowy kościół, obszerną plebanię z ogrodem i resztkami parku, 40 mórg pola i 10 mórg łąki, a ogłoszenie zachwalało zdrowe powietrze. W sierpniu 1919 roku zarejestrowano w Pucku spółkę „Augusta Viktoria-Krankenhaus”, prowadzącą szpital, z kapitałem zakładowym 25 500 marek; sprawy spółki prowadził (jako Geschäftsführer) pastor Willy Haack z Leśniewa, a parafie w Pucku, Leśniewie i Krokowej wniosły do niej nieruchomość z wyposażeniem wycenioną na 24 000 marek. 6 września 1920 roku zmarł w Leśniewie, w wieku 61 lat, tutejszy pastor Karl Georg Franz.

Statystyka kościołów ewangelickich Agathona Harnocha z 1890 roku notuje przy tutejszej parafii, w diecezji wejherowskiej, 485 dusz. W statystyce Harnocha sąsiednim kościołem katolickim jest Mechowo. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku zapisał w Leśniewie 542 mieszkańców, w tym 216 ewangelików i 326 katolików. W spisie tym mieszkańców przypisano do parafii ewangelickiej w Krokowej i katolickiej w Mechowie. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich z lat osiemdziesiątych XIX wieku liczy tu 329 katolików i 258 ewangelików, roku nie podając; leksykon Meyersa — 549 mieszkańców według spisu z 1910 roku, własny urząd stanu cywilnego i ewangelicki kościół parafialny. W monografii powiatu z 1907 roku gmina wiejska liczy 552 mieszkańców i należy do okręgu urzędowego Darzlubie.

Parafia ewangelicka przestała istnieć w 1945 roku. Kościół przejęli katolicy, najpierw jako filię Mechowa, a od 1975 roku jako parafię Niepokalanego Serca Maryi. Świątynia jest zachowana i czynna do dziś.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów i ślubów oraz wykaz komunikantów od 1888 roku, a księgi zgonów i konfirmacji od 1889 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr K 1888— St Konf 1889—”.

Według kroniki Harnocha z 1890 roku w sali modlitw na plebanii w Leśniewie, po niemiecku Leßnau, gdzie przed budową kościoła odprawiano nabożeństwa, stało fisharmonium, a jedyny dzwon podarowała parafia w Krokowej.

Piotr Birecki podaje, że kościół z boczną wieżą zbudowano według projektu toruńskiego inspektora powiatowego E. Goldbacha.

Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 536 ewangelików; nie miała patrona, a pastorem był od 1891 roku Gustav Müller.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W jednym z opisów kościół ma wolnostojącą dzwonnicę, według Piotra Bireckiego — boczną wieżę.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 240 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 478 dusz.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Gustav Theophil Müller (1891), Max Theodor Johannes Otto (1904), Willi Haack (1918), Karl Franz (1920).

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 450–451; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 12, nr 174; F. Schultz, „Geschichte der Kreise Neustadt und Putzig”, Danzig 1907, s. 606–607; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (Kreis Putzig, s. 64, poz. 30); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom V, hasło Leśniewo; Meyers Orts- und Verkehrs-Lexikon des Deutschen Reichs; P. Birecki, „Ewangelickie budownictwo kościelne w Prusach Zachodnich”, Toruń 2014, s. 161, 186; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 46; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 181, pozycja 203; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 39; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 2, s. 513; t. 3, s. 690; t. 4, s. 1227; t. 5, s. 1314; „Der Reichsbote” (Berlin), 6 października 1887 roku, s. 14 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 19 maja 1893 roku, s. 3 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 15 września 1917 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); „Deutscher Reichsanzeiger” (Berlin), 8 września 1919 roku, s. 24 (obraz strony: Universitätsbibliothek Mannheim, Deutsches Zeitungsportal); „Der Reichsbote” (Berlin), 14 września 1920 roku, s. 4 (obraz strony: Staatsbibliothek zu Berlin, Deutsches Zeitungsportal); W. Z. Łyjak, „Katalog reklamowy firmy organmistrzowskiej »August Terletzki« z Elbląga (1857–1908)”, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1999, nr 1, s. 54.