Leszkowy — cmentarz ewangelicki

Cmentarz w Leszkowach otacza kościół i był ewangelickim cmentarzem parafialnym. Do rejestru zabytków województwa pomorskiego wpisano go razem ze świątynią: kościół filialny pod wezwaniem świętego Brata Alberta i „cmentarz przy kościele” figurują pod wspólnym numerem A-1889 z 19 listopada 2012 roku. Ochrona obejmuje działkę numer 101 wraz z rosnącym na niej starodrzewem.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Letzkau 37 budynków mieszkalnych i 558 mieszkańców, w tym 359 ewangelików, 197 katolików i dwóch mennonitów. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Giemlicach; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Leszkowy (po niemiecku Letzkau) leżą na Żuławach Gdańskich, na dawnych Żuławach Steblewskich. Należały do powiatu Danziger Niederung — do 1920 roku w Prusach Zachodnich, w latach 1920–1939 w Wolnym Mieście Gdańsku, a w latach 1939–1945 w okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreußen).

J. Heise, opisując w 1885 roku zabytki powiatu gdańskiego, zaliczył kościół w Leszkowach do świątyń, w których z dawnego kościoła przetrwały tylko resztki. Heise zapisał, że ze starej budowli pozostał tam wyłącznie szczyt wschodni, ozdobiony trzema prostymi blendami. Rejestr zabytków datuje budowlę na przełom XIV i XV wieku, z przebudowami w XVI stuleciu, w drugiej połowie XIX wieku oraz w latach 1970–1980. Opis krajoznawczy Żuław przedstawia kościół jako drewniano-ceglany, o konstrukcji ryglowej wypełnionej cegłą, z wieżą i kruchtą oraz z dostawionymi w XIX wieku nawą boczną i neogotyckim szczytem, wzorowanym na świątyni w Trutnowach.

Kościół w Leszkowach użytkowali luteranie, później unijni, do 1945 roku. W cegłach wyryto w tym czasie inskrypcje (1602, 1645, 1671); cztery kamienne płyty nagrobne w posadzce prezbiterium datowane są od 1616 do 1701 roku. Ksiądz Jakub Fankidejski wymienia „kościół w Leczkowach (Letzkau)” w zwartej grupie świątyń dawnego dekanatu steblewskiego i tłumaczy ich los prawem patronatu, które wykonywał magistrat gdański.

W 1880 roku pisał, że wszystkie te kościoły „istnieją dotąd w ręku innowierców, z wyjątkiem kościoła w Suchymdębie, który zaginął”.

Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 350 mieszkańców: 236 luteranów, 105 katolików i 9 mennonitów. W rubryce świątyń spis podaje jeden kościół ewangelicki; parafię luterańską miały Leszkowy na miejscu. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich notuje tu kościół parafialny luterski w miejscu oraz 359 ewangelików, 197 katolików, 2 mennonitów i 37 domów. Księgi metrykalne tutejszej parafii ewangelickiej zaczynają się w 1643 roku.

Po 1945 roku opuszczoną i częściowo zniszczoną świątynię przejął Kościół rzymskokatolicki. Odbudowano ją w latach 1989–1992 staraniem księdza Jana Szczepańskiego; dziś nosi wezwanie świętego Brata Alberta i jest filią parafii w Cedrach Wielkich.

Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów z 1643 roku oraz od 1649, wykaz komunikantów od 1817 i księgi konfirmacji od 1877 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St 1643; 1649— K 1817— Konf 1877—. Ziv.-Reg. im St.-A. Danzig: Geb St 1809—11 Tr 1809—10. Dupl. im St.-A. Danzig: Tf Tr St 1795—1806. Dupl. A.-G. Danzig: 1814—74”.

Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz jako jedyny cmentarz parafii w Leszkowach, liczącej wtedy 272 ewangelików.

Kronika parafii z lat pięćdziesiątych dziewiętnastego wieku notuje, że do 1819 roku na cmentarzu stała kostnica — przy ogrodzeniu od strony głównej drogi, mniej więcej w połowie drogi między szkołą a głównym wejściem; rozebrano ją w tym roku, a materiał sprzedano. Cmentarz otaczał wtedy niski płot z desek. Nagrobki przenoszono do kościoła: płytę George’a Bibersteina z 1690 roku, opartą wcześniej o mur, wniesiono do środka w 1853 roku, a kronikarz pisze, że na cmentarzu została tylko jedna płyta, z 1680 roku, przed drzwiami kruchty.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w tutejszej parafii 280 ewangelików.

Źródła: M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 4, nr 53; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; J. Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 204–205; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, Bd. 1, H. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 78; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026 roku; R. Rose, „Die Kirchenbücher der evangelischen Kirchen Ost- und West-Preussens”, Papiermühle 1909; opis krajoznawczy Leszkowów w serwisie zulawy.infopl.info; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 204–205, nr 92; Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 27–28; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/5740, „Sonstige Verzeichnisse 1592–1865” (księga kościelna nr 4 z „Chronik des Kirchspiels Letzkau”), skany 29, 32–33 i 43, dostęp przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 48, pozycja 171; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26.