Leszkowy — dawny kościół ewangelicki (Letzkau)

Leszkowy, po niemiecku Letzkau, leżą na Żuławach Steblewskich i przez stulecia były własnością miasta Gdańska. Od połowy szesnastego wieku do 1945 roku był to kościół luterański i siedziba samodzielnej parafii; katolicy należeli do parafii w Giemlicach. Po 1945 roku kościół przejęli katolicy jako filialny pod wezwaniem świętego Brata Alberta; zdewastowany po wojnie, został odbudowany na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych. Uchwałą nr 303 Rady Ministrów z 31 grudnia 1973 roku kościół przekazano nieodpłatnie na własność osoby prawnej jednego z kościołów lub związków wyznaniowych (M.P. 1973 nr 57, poz. 325, wykaz, poz. 45). W posadzce prezbiterium zachowały się cztery płyty nagrobne — z lat 1616, 1680, 1690 i 1701 — jedyne, co zostało z dawnego wyposażenia.

Osadnictwo poświadczone jest tu przed 1387 rokiem; w 1458 roku wieś spłonęła, a w 1626 osiedli w niej koloniści olęderscy. Nazwa wsi wiąże się z Konradem Letzkauem, burmistrzem gdańskim. Został zamordowany na zamku, bez przesłuchania i bez wyroku, wraz z drugim burmistrzem Arnoldem Hechtem i swoim zięciem, rajcą Bartholomeusem Grossem. Słownik geograficzny podaje rok 1410, Paul Simson — 6 kwietnia 1411 roku. Wcześniej ten sam Letzkau wraz z przedstawicielami Torunia, Elbląga i Braniewa wyprosił dla miast pruskich prawo mennicze, swobodę wywozu zboża i nieograniczony dostęp do ujścia Wisły.

Według Hermanna Freytaga w 1468 roku wymieniany jest tu Ebrardus, a w 1476 roku Johannes Szukow, zapewne ten sam, który wcześniej był proboszczem w Koźlinach.

Przywilej krzyżacki na 54 włóki potwierdzono w 1552 roku. Według rękopisu Praetoriusa dokument, w którym Zygmunt August potwierdził wsi łany, pochodzi jednak z 1562 roku; Ephraim Praetorius dodaje, że o Leszkowach mówi już przywilej króla Kazimierza z 1454 roku. Według Harnocha kościół w Leszkowach założono zapewne razem ze wsią i uposażono ziemią: trzema łanami kościelnymi i trzema plebańskimi.

Kościół stanął tu około czternastego wieku, pierwotnie w konstrukcji ryglowej; w drugiej połowie siedemnastego stulecia ściany szkieletowe zastąpiono ceglanymi, a na starych cegłach zachowały się napisy z tego wieku, w tym data 1671. Jeszcze w 1885 roku J. Heise widział w Leszkowach stary szczyt wschodni, ozdobiony trzema prostymi blendami — jedyną wyraźną pozostałość budowli średniowiecznej. Ksiądz Jakub Fankidejski wylicza Leszkowy wśród kościołów utraconych na obszarze ówczesnej parafii giemlickiej, a przyczynę widzi w prawie patronatu, które wykonywał magistrat gdański.

Według Abrahama Hartwicha pierwszym pastorem ewangelickim w Leszkowach był Tomasz Brommer, osadzony w 1592 roku, gdy Leszkowy i sąsiedni Kiezmark otrzymały pierwszych duchownych ewangelickich. Wykaz dekanatu Małej Wyspy Gdańskiej z 1593 roku notuje przy Leszkowach dwa łany wypuszczone w dzierżawę za około osiemdziesiąt florenów; dochodzą do tego dziesięciny wraz z akcydensami, o których — jak zapisano — nic pewnego nie wiadomo. W odróżnieniu od sąsiednich haseł tego samego wykazu zapis leszkowski nie mówi, w czyich rękach uposażenie wówczas było.

Według Abrahama Hartwicha (1723) po pierwszym pastorze Tomaszu Brommerze przyszedł do Leszków w 1605 roku Jan Fisebelius; później służyli tu magister Bernard Gesenus, Jan Albinus, który przybył w 1613 roku z Przebrna na Mierzei, oraz Maciej Lüschner. Hermann Freytag w opracowaniu o studentach uniwersytetu w Wittenberdze (1903) podaje, że Bernard Gesenus pochodził z Dessau, urodził się w 1554 roku i zapisał się w Wittenberdze 2 kwietnia 1581 roku; najpierw był nauczycielem gimnazjum gdańskiego, od 1595 roku duchownym kościoła świętej Barbary w Gdańsku, w 1612 roku przeniesiono go do Leszków z powodu kalwińskich nowinek, a w 1613 roku zrzekł się urzędu, by wyjechać do Hesji.

Według rękopisu Praetoriusa, który powołuje się na „zieloną księgę”, Tomasz Brönner (u Hartwicha Brommer) sprawował urząd w 1592 roku już ponad 35 lat, był więc pastorem w Leszkowach co najmniej od 1557 roku; w 1605 roku, z powodu podeszłego wieku, przeszedł na spoczynek. Jego następca Jan Fischelius (u Hartwicha Fisebelius), wprowadzony 5 kwietnia 1605 roku, został według tej samej księgi urlopowany i złożony z urzędu.

W 1607 roku powołano na jego miejsce Joachima Lubecusa, wprowadzonego 11 czerwca; według Zameliusa, na którego powołuje się rękopis, był on wcześniej pastorem w dwóch parafiach na Wielkich Żuławach Malborskich, w czasie gdy jego brat Martin Lubecus był pastorem w Malborku. W 1612 roku Joachim Lubecus przeszedł do Koszwał.

Przy kościele działała szkoła. W 1621 roku tutejszy nauczyciel powoływał się na dawny zwyczaj wolnego wypasu dwóch krów, a w 1683 roku dochody szkoły liczono na 24 floreny. Według Hartwicha w 1634 roku duchownym w Leszkowach był Bonawentura Lolejus, po jego śmierci przyszedł w 1639 roku Marcin Schmechel, po nim w 1649 roku Tobiasz Colerus z Wróblewa (Sperlingsdorf), a w 1658 roku Klemens Clementis, który zmarł tu w 1664 roku.

W 1649 roku o urząd tutejszego duchownego starał się nauczyciel z Wróblewa (Sperlingsdorf), od siedmiu lat na posadzie, i miał go otrzymać.

Księgę kościelną Leszków sporządził w 1661 roku, z polecenia Adriana von der Linde, tutejszy duchowny Klemens Clementis; na karcie tytułowej wpisano słowa „In Ecclesia omnia fiant ordine et decenter”. Spis pastorów w tej księdze podaje, że Tobiasz Colerus pochodził z Norymbergi. Według życiorysu Clementisa w tej samej księdze jego ojciec, również Klemens, był przez 42 lata pastorem i podpisał Księgę zgody wśród teologów elektora brandenburskiego, a sam Clementis został w 1623 roku ordynowany we Frankfurcie nad Odrą przez generalnego superintendenta Christopha Pelargusa. W Gdańsku, gdzie schronił się w 1655 roku, poznał Adriana von der Linde, najstarszego burmistrza i administratora tych Żuław, i po zatwierdzeniu przez radę Gdańska wygłosił w Leszkowach kazanie wstępne na Wielkanoc 1657 roku.

Obecny kościół pochodzi według Harnocha zapewne z czasów wkrótce po 1626 roku, kiedy Szwedzi spalili wieś, a w 1661 roku uzupełniono go dobudową chóru. Był murowany, choć ściana północna tylko w dolnej części, wyżej szachulcowa; drewniana wieża miała trzy dzwony, organy dziewięć głosów, a ołtarz był snycerski. Najobszerniejszym źródłem do dziejów samej budowli jest kronika parafii, którą w latach pięćdziesiątych dziewiętnastego wieku prowadził tutejszy pastor; zachowała się w Ewangelickim Archiwum Centralnym w Berlinie. Kronikarz przyznaje, że o zbudowaniu kościoła nie znalazł żadnej wiadomości, i nie umiał rozstrzygnąć, czy najstarsza świątynia przetrwała spalenie wsi 23 października 1626 roku. Jako pierwsze pewne prace wymienia chór wzniesiony w 1661 roku: podarowany niedawno kościołowi pozytyw ucierpiał w powodzi 1660 roku i odtąd chciano go ustawić wyżej.

Według tej samej kroniki przed 1660 rokiem kościół nie miał organów. W rachunku z tego roku zapisano, że pewien piwowar podarował kościołowi „na pamiątkę” pozytyw, którego naprawa kosztowała 26 florenów i 18 groszy. Już 17 stycznia 1660 roku przerwał się jednak nowy wał wiślany, zapewne przy samych Leszkowach, w stronę Kiezmarku; woda stanęła na łokieć ponad mensą ołtarza i zniszczyła pozytyw, którego naprawa w następnym roku kosztowała 30 florenów.

Według Hartwicha w 1665 roku przyszedł do Leszków z Herrengrebin Efraim Herlicius, powołany gdzie indziej w 1677 roku; jego miejsce zajął Sebald Meinerts, również z Herrengrebin, który odszedł w 1688 roku. W latach 1680–1681, przy budowie nowych organów, kościół przeszedł większy remont; ówcześni witrycy Georg Klein, Paul Lange i Michael Werner pożyczyli na ten cel 300 florenów, cieśla dostał 190, murarz 165, a wapno kosztowało 145 florenów. Dziewięć okien kupiono, dziewięć podarowali sąsiedzi. Nowe organy zamówili 29 lipca 1680 roku pastor Sebald Meinerts i witrycy u gdańskiego organmistrza Andreasa Nitrowskiego (w kontrakcie: Nietrowsky); instrument o dziewięciu głosach oddano 5 lutego 1682 roku, a całość kosztowała 650 florenów, z czego 550 dostał organmistrz.

W połowie dziewiętnastego wieku w kościele stały wciąż te same organy, choć po kilku przeróbkach i naprawach, między innymi w latach 1772 i 1782. W 1683 roku pomalowano oba chóry — organowy i chór dla czeladzi — a także organy i strop; w latach 1697 i 1699 bielono zakrystię, a w 1705 roku malowano jej strop. Według Hartwicha po Sebaldzie Meinertsie pastorem w Leszkowach był Jan Endeler, w 1694 roku powołany do Koszwał, następnie Piotr Golz, przeniesiony w 1698 roku do Kobbelgrube, i Karol Taut, przeniesiony w 1705 roku do Kiezmarku; po nim przyszedł Bernard Krüger, który zmarł tu w 1714 roku, a jego następcą został Marcin Schultz.

Rękopis Praetoriusa wymienia też magistra Jacoba Tesza, który przyszedł do Leszków w 1745 roku, a w 1754 roku odszedł do Ostrowitego (Osterwick).

Spis pastorów w księdze kościelnej podaje też dzienne daty zmian na urzędzie. Martina Schultza wprowadzono w urząd 12 sierpnia 1714 roku, a 14 lutego 1727 roku przeniesiono go do Rokitnicy (Müggenhahl). Carla Gottfrieda Heiniusa wprowadził 6 kwietnia 1727 roku, w Niedzielę Palmową, Johann Georg Abicht, doktor teologii, pastor kościoła Świętej Trójcy w Gdańsku i rektor Gimnazjum Gdańskiego; kazanie wstępne Heinius wygłosił w Wielki Piątek. Pastor, którego nazwisko w spisie jest nieczytelne, wcześniej konrektor szkoły przy kościele świętego Jana w Gdańsku, został 4 października 1745 roku jednogłośnie wybrany przez trzy ordynki miasta, 12 października ordynowany, a 17 października, w 18. niedzielę po Trójcy Świętej, wprowadzony w urząd; kazanie pożegnalne wygłosił 15 września 1754 roku.

Johanna Carla Weidmanna (w spisie: Weidemann) wprowadzono w urząd 3 listopada 1754 roku, a 31 maja 1756 roku powołano go do kościoła Bożego Ciała w Gdańsku. Abraham Raht otrzymał powołanie 13 października 1757 roku; 30 października, w 21. niedzielę po Trójcy Świętej, wprowadził go w urząd Johann Benjamin Dragheim, pastor kościoła świętej Katarzyny w Gdańsku, a 6 listopada Raht wygłosił kazanie wstępne. Gottfried Völker otrzymał powołanie 10 grudnia 1759 roku, 23 grudnia, w czwartą niedzielę Adwentu, został wprowadzony w urząd, a 2 października 1782 roku powołano go do Ostrowitego (Osterwick). Ernsta Ludwiga Brausera wprowadzono w urząd 19 marca 1809 roku, w niedzielę Judica; kazanie pożegnalne wygłosił 19 lipca 1812 roku.

Według zapisu w księdze kościelnej w niespokojnych czasach wojny Leszkowy tak podupadły, że w 1812 roku nie zdołano wykupić gotówką srebra kościelnego i 21 maja trzeba je było oddać w ratuszu. Po odejściu Brausera parafii nie obsadzono, lecz tymczasowo połączono ją z Osicami (Wossitz); kronikarz zanotował: „Dlaczego wybrano akurat Osice, choć Kiezmark i Cedry Wielkie leżały bliżej i dogodniej, nie wiadomo”. Pastor Osic Christoph Heinrich Naumann wygłosił w Leszkowach kazanie wstępne 29 listopada 1812 roku, w pierwszą niedzielę Adwentu. Za pastora Gustava Victora Siewerta, wprowadzonego w Osicach 13 listopada 1836 roku, w 1840 roku rozebrano starą plebanię w Leszkowach, bo była mocno zniszczona, a materiał sprzedano.

Według kroniki wieś tymczasem się podźwignęła: w 1849 roku kościół miał majątek 2233 talarów, a ziemia plebańska przynosiła rocznie 400 talarów dzierżawy. Mieszkańcy chcieli znów mieć własnego pastora, także dlatego, że konfirmanci przy czasem nieprzejezdnych drogach często nie mogli dojść do Osic. Gdy Siewert 30 czerwca 1850 roku przeniósł się do Przebrna (Pröbbernau), przełożeni kościelni wystąpili do władz o własnego pastora i obiecali zbudować z kasy kościelnej nową plebanię.

Kronikarza, który objął parafię w 1851 roku, magistrat gdański jako patron wybrał na pastora w Leszkowach 17 marca 1851 roku. Urodził się 22 sierpnia 1810 roku w Gdańsku, w latach 1825–1834 uczęszczał do Gimnazjum Gdańskiego, w latach 1834–1837 studiował w Królewcu, a potem przez 14 lat uczył w Gdańsku. 16 kwietnia 1851 roku ordynował go w Królewcu generalny superintendent Sartorius; 8 maja zamieszkał z rodziną w Leszkowach u gospodarza i przełożonego kościelnego Schulza, 14 maja, w dzień pokutny, wygłosił pierwsze kazanie, a w urząd wprowadził go dopiero 20 lipca zarządca superintendentury, pastor Bertling z Wocławów (Wotzlaff); kazanie wstępne wygłosił na słowa z Drugiego Listu do Koryntian (5,20).

Budowę nowej plebanii, którą za 2130 talarów przejął mistrz ciesielski z Gdańska, rozpoczęto na początku lipca 1851 roku; 20 listopada budynek przekazano, a 24 listopada pastor wprowadził się do niego z rodziną.

Kościół miał, jak daleko sięgają zapiski, zawsze trzy dzwony; wylicza je już najstarszy inwentarz z 1697 roku. Najmniejszy, odlany według napisu w 1642 roku, za pastora Marcina Schmechela, nosił w górnym wieńcu słowa „Gloria in excelsis Deo” i nazwiska witryków Valentina Kleina, Petera Langa i Michaela Kleina. Średni przelał w 1705 roku w Gdańsku ludwisarz Benjamin Wittwerck za 298 florenów i 11 groszy, z czego 60 florenów dał urząd żuławski; ważył 8 cetnarów i 12 funtów, a obok nazwisk ówczesnych burmistrzów gdańskich nosił nazwiska pastora Karola Tauta i witryków. Duży dzwon pękł podczas dzwonienia 2 maja 1650 roku i milczał aż do 1669 roku, kiedy przelał go w Gdańsku Absalon Wittwerck; ważył wtedy 26¾ cetnara, a całość kosztowała 900 florenów.

Przelewano go jeszcze w 1728 roku, za pastora Heiniusa, kosztem 1252 florenów, oraz w 1801 roku, za pastora Haberkanta, w Gdańsku u ludwisarza Ericha Lindemanna. Od 1836 roku był pęknięty i służył tylko do wybijania godzin, aż w 1852 roku popłynął parowcem z Gdańska do Królewca, gdzie przelał go ludwisarz J. Gross; kosztowało to 632 talary, 14 srebrnych groszy i 6 fenigów. Kronikarz, który objął parafię w 1851 roku, zastał w użyciu tylko mały i średni dzwon; duży uważał za zbyt ciężki na mały kościół i słabą wieżę.

Ephraim Praetorius w rękopisie „Evangelisches Danzig” z XVIII wieku opisuje kościół jako mały, w dobrych, starych murach; według Praetoriusa mówiono, że był dawniej kaplicą, filią Kiezmarku, a według innych — Steblewa. Wnętrze miało 60 na 30 stóp, wieża 30 na 27; były malowane chóry, organy, chrzcielnica i ołtarz, zegar bijący z tarczą, drewniane ogrodzenie cmentarza i osobna murowana kostnica.

Według rękopisu Praetoriusa, inaczej niż w podanych wyżej datach, jeden z trzech dzwonów odlał w 1676 roku, za burmistrza Adriana von der Linde, Absalon Wittwerck, a średni, ze starym napisem mnisim, pękł w 1704 roku, gdy dzwoniono po śmierci burmistrza Ferbera, i po przelaniu zabrzmiał po raz pierwszy jeszcze w tym samym roku. Jeden z dwóch łanów plebańskich zasypał piasek po przekopaniu wałów przez nieprzyjaciela w ostatniej wojnie szwedzkiej.

Na lewo od drzwi kruchty wisiał portret pastora Carla Gottfrieda Heiniusa (ur. 8 lipca 1685 roku, zm. 31 sierpnia 1745 roku), który sprawował tu urząd od 6 kwietnia 1727 roku, a pod nim tablice pamiątkowe, między innymi pastora Christiana Haberkanta (ur. 2 października 1738 roku, zm. 12 grudnia 1808 roku), duszpasterza Leszków od 23 października 1782 roku. Pastor Johann Moneta z Cedrów Wielkich, opisując oblężenie Gdańska w 1734 roku, zanotował, że Żuławy nie spłonęły, ale w Leszkowach wojska zniszczyły nie tylko plebanię, lecz także sam kościół, który został „gänzlich ruiniert und sehr übel zugerichtet” — całkowicie zrujnowany i bardzo źle potraktowany. Pastor Heinius uszedł z życiem, lecz stracił niemal całą swoją piękną bibliotekę. Moneta dodał, że w Leszkowach na nieszczęście nie było nawet nauczyciela, więc nikt nie pilnował kościoła.

Drugi wielki remont przypadł na rok 1769. Upamiętniała go owalna czarna tablica na stropie w pobliżu organów: kościół odnowiono za administracji Carla Gröddecka, ówczesnego burgrabiego królewskiego, najstarszego burmistrza Gdańska, protoscholarchy i patrona wszystkich kościołów Żuław Steblewskich. Herb namalowany na stropie nad ołtarzem kronikarz uważał za herb rodziny Gröddecków. Rachunki z tego roku notują 17 600 nowych cegieł i dwóch murarzy pracujących przez 20 tygodni, a organmistrz otrzymał 120 florenów. Kronikarz przypuszczał, że wtedy przemurowano szczyt od strony głównej drogi i dobudowano kruchtę; nabożeństwa wróciły do kościoła zapewne dopiero w 1770 roku.

Wieża była w całości drewniana i stała na fundamencie z kamieni polnych, wystającym niewiele ponad ziemię. W 1720 roku podmurowano ją, zdjęto i pozłocono kulę i wieniec, odmalowano tarcze zegara; kosztowało to 991 florenów. Gruntowna przebudowa przyszła w 1801 roku: fundament podmurowano i ściągnięto kotwami, zbudowano nową dzwonnicę, a koszt przekroczył 3500 florenów. Kulę, wieniec i kurka znów pozłocono, a do kuli włożono na pamiątkę ołowianą płytkę.

W 1852 roku, przed zawieszeniem przelanego dużego dzwonu, trzeba było ratować wieżę, która mocno osiadła: cieśla podniósł ją śrubami za 560 talarów i podłożył całkiem nowy fundament, wstawił nowe słupy i belki, wymienił podłogi, schody, okna i większą część zewnętrznego oszalowania.

Kronika opisuje też budowlę z połowy dziewiętnastego wieku. Kościół stał pośrodku wsi i cmentarza, ogrodzonego niskim płotem z desek. W świetle murów mierzył 55½ stopy długości, 32¾ stopy szerokości i 15¼ stopy wysokości, miał strop gipsowy i dach kryty dachówką. Szczyt wschodni, ściana frontowa i kruchta były murowane, ściana północna i szczyt od strony wieży — tylko do wysokości 8½ stopy, wyżej był szachulec. Główne drzwi, prowadzące przez wieżę, otwierano wyłącznie wtedy, gdy wnoszono do kościoła trumnę. Nad wejściem do małej zakrystii w północno-wschodnim narożniku widniał napis „Soli Deo Gloria”. Dopisek z 1859 roku mówi, że przy odnawianiu wnętrza okazało się, iż szczyt wschodni wcale nie jest murowany: to szachulec wypełniony gliną i obłożony z zewnątrz warstwą cegły, w środku niemal całkiem spróchniały, tak że — jak zapisano — wkrótce trzeba będzie postawić cały szczyt na nowo.

Ambona była prosta, dębowa, szara z odrobiną złoceń; na ścianie za nią widniał złotymi literami na czarnym tle werset z Drugiego Listu do Koryntian (4,5): „Wir predigen nicht uns selbst”. Daty powstania ołtarza kronikarz nie znalazł; ostatni raz odnawiano go w 1769 roku, z czego pozostały nazwiska ówczesnych witryków nad obrazem głównym. Murowaną mensę zamykała drewniana nastawa szeroka na około 11 stóp i sięgająca stropu: w dolnej części Ostatnia Wieczerza malowana na desce, wyżej obraz główny, po bokach kolumny z ornamentem i złoceniami, a na szczycie mały obraz Przemienienia albo Wniebowstąpienia Pańskiego. W kościele wisiały trzy żyrandole. Najmniejszy, mosiężny, o sześciu ramionach, podarował ludwisarz gdański Absalon Wittwerck, kiedy w 1669 roku przelał duży dzwon.

Największy, z metalu dzwonowego, miał pierwotnie 24 ramiona w trzech rzędach; podarowali go kościołowi 2 stycznia 1757 roku gospodarz Peter Preuß (w napisie na żyrandolu: Preis), witryk od 1731 roku, i jego żona Anna Elisabeth; ważył 156 funtów. Trzeci, mosiężny, o szesnastu ramionach, był darem miejscowego gospodarza Petera Heinrichsa z 1769 roku. W nocy z 6 na 7 października 1832 roku włamywacze skradli szesnaście ramion największego i sześć ramion średniego żyrandola; w listopadzie 1857 roku duży żyrandol był właśnie w naprawie.

Kronikarz wylicza też tablice z lat czterdziestych dziewiętnastego wieku, między innymi rodziny Klattów, i wyjaśnia, że były to blaszane tabliczki z nazwiskami, przytwierdzane w czasie pogrzebu do trumien, a potem oprawiane i wieszane w kościele na pamiątkę. Posadzkę kościoła tworzyły częściowo płyty nagrobne. Zdaniem kronikarza tylko jedna leżała na pierwotnym miejscu: płyta pastora Heiniusa przed ołtarzem, tam gdzie w 1656 roku pochowano żonę pastora Tobiasza Colerusa. Pozostałe przekładano przy kolejnych zmianach posadzki, a część przyniesiono z cmentarza — jak płytę George’a Bibersteina z 1690 roku, którą w 1853 roku przeniesiono do kościoła i położono pod chrzcielnicą.

Spis wymienia między innymi płytę Michaela Kleina, starszego witryka pochowanego w 1662 roku, i jego żony Reginy (1649), płytę witryka Andreasa Klinga, który w 1701 roku kazał ją położyć dla siebie, żony i dzieci, płytę Martena Langego i George’a Bibersteina z 1616 roku, płyty z lat 1680 i 1681 oraz dwie z nazwiskami Johannesa Witte (1615) i Martinusa Lubecusa (1611), które kronikarz wiązał z dawnymi pastorami. Wszystkie cztery daty płyt zachowanych dziś w prezbiterium — 1616, 1680, 1690 i 1701 — występują w tym spisie.

Inwentarz kościoła z lat pięćdziesiątych dziewiętnastego wieku wymienia trzy włóki ziemi kościelnej i dwie włóki plebańskiej, srebrny kielich z pateną — dar całej gminy z 1852 roku — oraz cynową chrzcielnicę z 1738 roku, podarowaną przez gospodarza Jacoba Klinga. Do tutejszych fundatorów należało też małżeństwo Bibersteinów, których płyty leżały w posadzce: Anna z domu Nachtigall, poślubiona Georgowi Bibersteinowi w 1644 roku i zmarła w grudniu 1681 roku, podarowała cynowy dzban na wino, a jej mąż, witryk, dał w 1663 roku cynową flaszę do przywożenia wina z miasta.

W 1850 roku gospodarz i witryk Simon David Klatt ufundował fioletowe aksamitne nakrycia ołtarza i ambony.

Kościół posiadał z dawnych czasów kosztowne naczynia liturgiczne, między innymi dwa duże kielichy z perłami i kamieniami, które magistrat gdański zabrał na spłatę francuskiej kontrybucji wojennej. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje tu 350 mieszkańców: 236 luteranów, 105 katolików i 9 mennonitów; wieś miała własną parafię luterańską i jeden kościół ewangelicki. W latach 1812–1851 Leszkowy i Osice miały wspólnego pastora; parafia liczyła według Harnocha 358 dusz.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej notował w Letzkau 37 budynków mieszkalnych i 558 mieszkańców, w tym 359 ewangelików, 197 katolików i dwóch mennonitów. Ewangelicy należeli do miejscowej parafii; katolicy — do parafii w Giemlicach; miejscowość miała własny okręg szkolny. Według Słownika geograficznego wieś liczyła później 359 ewangelików, 197 katolików i 2 mennonitów — obecność mennonicka była tu więc śladowa.

W drugiej połowie dziewiętnastego wieku świątynię rozbudowano: wydzielono nawę boczną i postawiono nową ścianę wschodnią, zapewne też nową wieżę. Dalszy tom kroniki, prowadzony od 1865 roku, odnotowuje zmiany z ostatnich dekad dziewiętnastego wieku. W 1876 roku powiększono zakrystię, dotąd bardzo małą i wąską, tak że mieściła około osiemdziesięciu osób; postawiono w niej mały ołtarz z obrazem „Jezus w Ogrójcu” i odprawiano tam spowiedź i Wieczerzę Pańską dla niewielkiej liczby komunikantów. Ponieważ drewniana wieża przy dzwonieniu kołysała się — na wysokości kalenicy kościoła nawet o około 10 centymetrów — w 1885 roku przewieszono wszystkie trzy dzwony według systemu berlińskiej firmy Charlesa Colliera i obrócono je o 45 stopni, by serca uderzały w nienaruszone miejsca.

Odtąd duży dzwon, do którego rozkołysania trzeba było wcześniej dwóch mężczyzn, mógł obsłużyć jeden, a dwa mniejsze — chłopcy. W 1892 roku przebudowano organy: z dziewięciu dawnych głosów zachowano pięć, dodano trzy nowe i pedał; pracę wykonał organmistrz Heinrichsdorff z Gdańska, a koszt wyniósł około 1900 marek. W tym samym roku trzeba było całkowicie wymienić północną ścianę wieży, bo stare belki były tak spróchniałe, że groziło niebezpieczeństwo; samą dzwonnicę w górnej części uznano wtedy za wciąż mocną. Ziemia kościelna liczyła wówczas 49 hektarów. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 366 ewangelików; patronem był magistrat Gdańska, a pastorem był od 1893 roku Bernhard Stümer.

Przed 1920 rokiem wieś należała do powiatu Nizin Gdańskich (Kreis Danziger Niederung), w latach 1920–1939 do Wolnego Miasta Gdańska, a w latach 1939–1945 do okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Leszkowach liczyła wtedy 272 ewangelików. Nie miała własnego pastora — obsługiwał ją urząd parafialny w Kiezmarku, gdzie od 1920 roku pastorem był lic. Bruno Elsner.

Z tutejszej parafii ewangelickiej — w źródłach niemieckich „Letzkau” — zachowały się duplikaty ksiąg z lat 1809–1874, czyli odpisy składane władzom, często jedyne, co przetrwało. Figurują w inwentarzu ksiąg kościelnych Prus Zachodnich jako mikrofilmy i kopie cyfrowe. Spis ksiąg metrykalnych Prus Zachodnich, sporządzony w 1908 roku przez Maxa Bära, notuje przy tutejszej parafii ewangelickiej księgi chrztów, ślubów i zgonów z 1643 roku i od 1649, wykaz komunikantów od 1817 roku i księgi konfirmacji od 1877 roku. Jego zapis brzmi: „Tf Tr St 1643; 1649— K 1817— Konf 1877—. Ziv.-Reg. im St.-A. Danzig: Geb St 1809—11 Tr 1809—10. Dupl. im St.-A. Danzig: Tf Tr St 1795—1806. Dupl. A.-G. Danzig: 1814—74”.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Według jednego ujęcia kościół był luterański od połowy szesnastego wieku, według Hartwicha pierwszego pastora ewangelickiego, Tomasza Brommera, osadzono dopiero w 1592 roku; według rękopisu Ephraima Praetoriusa, który powołuje się na „zieloną księgę”, Brommer (w rękopisie Brönner) sprawował w 1592 roku urząd już ponad 35 lat. Według jednego opisu ściany szkieletowe zastąpiono ceglanymi w drugiej połowie siedemnastego stulecia, według Harnocha obecny, murowany kościół pochodzi zapewne z czasów wkrótce po 1626 roku. Sam rękopis Praetoriusa podaje dwie daty przejścia Joachima Lubecusa z Leszków do Koszwał: w ustępie o Leszkowach rok 1612, w ustępie o Koszwałach jego wprowadzenie 22 maja 1611 roku.

Życiorys Clementisa w księdze kościelnej podaje, że kazanie wstępne w Leszkowach wygłosił na Wielkanoc 1657 roku; spis pastorów w tej samej księdze, Hartwich i księga pastorów podają rok 1658, a Rhesa Wielkanoc 1648 roku. Według księgi pastorów Abraham Raht był pastorem w Leszkowach od 23 października 1757 roku; według spisu w księdze kościelnej tego dnia pożegnał się ze Spendhaus w Gdańsku, a w urząd w Leszkowach wprowadzono go 30 października. Johanna Philippa Zolla według spisu w księdze kościelnej wprowadzono w urząd w Leszkowach 25 lipca 1756 roku, a według księgi pastorów ordynowano go 27 lipca 1756 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje w tutejszej parafii 280 ewangelików.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Bonaventura Lojelus (1634), Clemens Clementis (1658), Johann Endler (1688), Peter Goltz (1694), Carl Taut (1699), Martin Schulz (1714), Carl Gottfried Heinius (1727), Johann Philipp Zoll (1756), Abraham Raht (1757), Albert Wilhelm Cölestin Gräntz (1876), Bernhard Emil Friedrich Hermann Stümer (1893), Heinz Decker (1936). Bez podanego roku: Gottfried Völker.

Źródła: A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 185, 193, 200, 209; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 400; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 4; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; P. Simson, „Geschichte der Stadt Danzig”, t. 1; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, s. 204–205; J. Heise, „Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen”, Bd. 1 H. 2: Der Landkreis Danzig, Danzig 1885, s. 78; wykaz dekanatu Małej Wyspy Gdańskiej z 1593 roku — kodeks 30 archiwum kapituły włocławskiej, folio 124–125, wśród akt roku 1598, Fontes Towarzystwa Naukowego w Toruniu; E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 495, 499–500 i 501–502; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 204–205, nr 92; „Germany, Prussia, West Prussia, Catholic and Lutheran Church Records — Inventory”, FamilySearch Wiki (inwentarz mikrofilmów i kopii cyfrowych); Leszkowy (Letzkau) — Żuławy Wiślane, zulawy.infopl.info; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 185; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 27–28; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 35; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/5740, „Sonstige Verzeichnisse 1592–1865” (księga kościelna nr 4 z „Chronik des Kirchspiels Letzkau”), skany 28–36, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/5740, „Sonstige Verzeichnisse 1592–1865” (księga kościelna nr 4 z „Chronik des Kirchspiels Letzkau”), skany 34–42, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/5743, „Sonstige Verzeichnisse 1865–1942” (kronika parafii Leszkowy), skany 24–25, dostęp przez portal Archion; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, sygn. EZA 980/5724, „Sonstige Verzeichnisse 1733–1865” (kronika parafii Groß Zünder pastora Johanna Monety, 1733), skan 11, dostęp przez portal Archion; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 48, pozycja 171; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 26; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 301; t. 2, s. 359, 442, 620, 632; t. 3, s. 756; t. 4, s. 1104; t. 5, s. 1426; t. 6, s. 1656, 1788; t. 7, s. 1812, 1886, 2057; Hermann Freytag, „Landgeistliche aus der Umgegend von Danzig vor der Reformation”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 58, 1918, s. 115; H. Freytag, „Die Preussen auf der Universität Wittenberg und die nichtpreussischen Schüler Wittenbergs in Preussen von 1502 bis 1602”, Leipzig 1903, s. 110–111; E. Praetorius, »Evangelisches Danzig«, cz. 2, rękopis XVIII w. (Staatsbibliothek zu Berlin, Ms. boruss. fol. 268), k. 49r–52v; Księga kościelna parafii ewangelickiej w Leszkowach (Letzkau) z 1661 roku, spis pastorów z lat 1592–1851 („Sonstige Verzeichnisse 1592–1851”), Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 980/5737 (Archion 226537).