Lichnówki — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Lichnówkach, po niemiecku Klein Lichtenau, założono w północno-wschodniej części wsi. Pozostałości kryją się wśród kępy drzew, a z nagrobków przetrwał pojedynczy cippus (kamienny słup nagrobny). Obiekt figuruje w wojewódzkiej ewidencji zabytków na działce 65.

Lichnówki leżały pośród Żuław w ówczesnym powiecie malborskim, po prawym brzegu Wisły, o milę od Tczewa. Wieś nadał 2 lutego 1321 roku wielki komtur Werner von Orseln Wilhelmowi i Johannowi na prawie niemieckim, z 71 łanami. W 1341 roku Dietrich von Altenburg dodał 2 łany i 3,5 morgi nadmiaru. W dokumentach z 1321 i 1341 roku wieś nazywa się Nuwe Lichtenow, a od końca XIV wieku pojawia się w księdze czynszowej dzisiejsza nazwa Kleine Lichtenow.

W Lichnówkach stała niegdyś kaplica katolicka. Bernhard Schmid wywodzi jej powstanie z końca XIV wieku i przytacza zapis Zinsbuchu, wedle którego pleban z Lichnów ściągał do siebie czynsz z dwóch włók chłopskich; gminna ewidencja datuje ją na XVI wiek. Wiesław Długokęcki wiąże kaplicę z przynależnością Lichnówek do parafii w Lichnowach: w 1529 roku wikariusz otrzymywał z czynszu płaconego przez wieś 6 grzywien, a jego osadzenie i budowę kaplicy, istniejącej jeszcze przed 1626 rokiem, autor odnosi zapewne do czasów krzyżackich.

W 1635 roku, po pierwszej wojnie szwedzkiej, materiał rozebranej kaplicy zużyto na budowę luterańskiego domu modlitwy w Lichnowach. Piotr Birecki, za Józefczykiem, wymienia budynek kościelny w Lichnówkach wśród 23 z 64 wiejskich budynków kościelnych diecezji pomezańskiej i chełmińskiej, które wkraczająca od 1626 roku armia szwedzka zniszczyła, zdewastowała lub okradła. W 1654 roku zostały z kaplicy mury cmentarne i zakrystia; w 1749 roku wizytacja biskupa Wojciecha Stanisława Leskiego odnotowała już tylko — jak podaje Dariusz Piasek — ruiny dawnego kościoła filialnego i zachowaną na miejscu kropielnicę.

W 1776 roku odnotowano we wsi mennonickie nazwiska Barckmann, Friesen, Claassen, Mattis, Neyfeldt, Penner i Toews. W 1820 roku na 341 mieszkańców wsi 44 osoby były wyznania mennonickiego. Urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej z 1869 roku przedstawiał Klein Lichtenau jako wieś na prawie chełmińskim z 39 budynkami mieszkalnymi. Mieszkańców było wtedy 461, w tym 124 ewangelików, 273 katolików i 64 mennonitów. Ewangelicy i katolicy należeli do parafii w Lichnowach; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Słownik geograficzny podaje dla wsi 155 włók obszaru i 34 domy, a szkołę wskazuje w Lichnowach. Wymienia też we wsi 21 gburów i 5 zagrodników. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył we wsi 469 mieszkańców, w tym 236 katolików, 163 ewangelików i 70 osób z innych Kościołów chrześcijańskich. Statystyka Harnocha wymienia wieś wśród miejscowości parafii ewangelickiej w Lichnowach, liczącej 700 dusz i mającej cztery cmentarze. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz wśród czterech cmentarzy parafii w Lichnowach, liczącej wtedy 811 ewangelików.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Ewidencja i serwis gminy Lichnowy podają ten cmentarz jako ewangelicki. W katalogu zabytków osadnictwa holenderskiego w środku wsi figuruje cmentarz określany, z zastrzeżeniem autora, jako mennonicki: kilka starodrzewów i pięć fragmentów nagrobków, w tym przewrócony cippus Luisy Lopem, zmarłej w 1856 roku, i stela Johanna Reimera z 1855 roku. Bernhard Schmid, który opisywał wieś przed 1919 rokiem, zanotował na tutejszym cmentarzu przykościelnym kilka starszych nagrobków, a wśród nich stelę z piaskowca dla Johanna Reimera, zmarłego w 1855 roku — wyznania cmentarza nie podał.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Lichnowy (Groß Lichtenau) i podaje tu 116 ewangelików.

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom V, hasło Lichnówki; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau; Bernhard Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, I: „Die Städte Neuteich und Tiegenhof und die ländlichen Ortschaften”, Danzig 1919, s. 140–141; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 431; katalog zabytków osadnictwa holenderskiego; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 32; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 150, pozycja 70; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35; W. Długokęcki, „Najstarsza organizacja parafialna na Żuławach Wielkich (do połowy XV w.)”, „Studia Elbląskie” XX, 2019, s. 19; P. Birecki, „Konflikty o kościoły pomiędzy katolikami a protestantami w Prusach Królewskich i Książęcych w I połowie XVII wieku”, „Studia Elbląskie” XXI, 2020, s. 13; D. Piasek, „Średniowieczne chrzcielnice kamienne w kościołach na terenie Żuław Wiślanych: inwentaryzacja, funkcje, symbolika”, „Studia z Dziejów Średniowiecza” 26, 2023, s. 136.