Lichnowy — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Lichnowach, po niemiecku Groß Lichtenau, leży w południowej części wsi, przy ulicy Wiatracznej, na działce 71, i jest ujęty w wojewódzkiej ewidencji zabytków. Jest dziś zdewastowany, z częściowo zachowanym starodrzewem alei. Na 1 października 2022 roku Urząd Gminy Lichnowy, Stowarzyszenie „Malbork wczoraj i dziś” i Stowarzyszenie Historyczne „Żuławiak” zapowiedziały akcję porządkową z zamiarem odtworzenia cmentarza albo urządzenia lapidarium.

Wspólnota ukształtowała się w 1602 roku i w tym samym roku powołała pierwszego duchownego — Nikolausa Weismanna (u Harnocha: Weißmann) z Uffenheim we Frankonii. Według Abrahama Hartwicha i Agathona Harnocha w 1609 roku wypędzono go, jak zapisano, dla Ewangelii. Hermann Freytag podaje przebieg inaczej: nękany przez katolików i skłócony z częścią własnej gminy, duchowny sam starał się w 1608 roku o inną posadę; 28 kwietnia 1608 roku powołano go do Kobbelgrube, a 30 listopada 1609 roku wprowadzono na probostwo w Koźlinach (Güttland). Nabożeństwa odprawiano najpierw w domu prywatnym.

Na Żuławach Malborskich kościoły ewangelickie budowali i utrzymywali gospodarze — posiadacze gospodarstw na prawie chełmińskim — z własnych środków, wraz z plebaniami i szkołami kościelnymi. Na mocy przywileju z 1633 roku gospodarze powoływali swoich duchownych i kościelnych oraz zapewniali im pensje. Formę tę nazwano patronatem wolno-chełmińskim (freiköllmisches Patronat).

Bernhard Schmid zapisał, że po pierwszej wojnie szwedzkiej, w 1635 roku, materiał budowlany rozebranej kaplicy w Lichnówkach posłużył do wzniesienia luterańskiego domu modlitwy w Lichnowach; w 1654 roku z owej kaplicy zostały tylko mury cmentarne i zakrystia. Kościół, który z tego wyrósł, trzeba było rozebrać w 1695 roku, a następny stawiano przy głośnym sprzeciwie duchowieństwa katolickiego. Ten stał do 1842 roku. Ostatnią świątynię — ryglową, pod patronatem gospodarzy — poświęcono według Harnocha w 1844 roku, według Bernharda Schmida w 1843 roku. W tym kościele ołtarz i ambona tworzyły jedną całość, a organy zbudował Scherweit: dwa manuały, pedał, 19 głosów. Budowlę rozebrano po 1945 roku.

W urzędowym spisie miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku zapisano 558 mieszkańców: 178 luteranów, 355 katolików, 20 mennonitów i 5 Żydów, z parafią luterańską na miejscu. W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Lichnowy jako wieś na prawie chełmińskim. Notował tu 54 budynki mieszkalne i 734 mieszkańców, w tym 233 ewangelików, 459 katolików, 27 mennonitów, siedmiu Żydów i siedmiu baptystów. Ewangelicy i katolicy należeli do miejscowych parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Spis z 1 grudnia 1885 roku naliczył tu 655 mieszkańców: 400 katolików, 229 ewangelików, 19 osób z innych Kościołów chrześcijańskich i 7 Żydów. Według Agathona Harnocha parafia w Lichnowach liczyła w 1890 roku 700 dusz i obejmowała Parszewo, Lichnówki, Dąbrowę i Pordenowo z Altenau i Trappenfelde. Do Stołu Pańskiego przystępowało wtedy około 400 osób rocznie. Na czterech cmentarzach parafii chowano wówczas zmarłych. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku wymienia ten cmentarz wśród czterech cmentarzy parafii w Lichnowach, liczącej wtedy 811 ewangelików.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 334 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 818 dusz.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, na podstawie spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, oprac. Königliches statistisches Bureau; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 431; Bernhard Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, I: „Die Städte Neuteich und Tiegenhof und die ländlichen Ortschaften”, Danzig 1919, s. 140; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 169, 188, 228; H. Freytag, „Geschichte des Kirchspiels Stüblau im Danziger Werder”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 54 (1912), s. 180; wojewódzka i gminna ewidencja zabytków; karty ewidencyjne Narodowego Instytutu Dziedzictwa; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 36, nr 71; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 32; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 150, pozycja 69; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35.