Lichnowy — dawny kościół ewangelicki (Groß Lichtenau, nieistniejący)

W Lichnowach (po niemiecku Groß Lichtenau) na Żuławach Malborskich kościoła ewangelickiego już nie ma — po drugiej wojnie światowej budowlę rozebrano. W południowej części wsi zachowały się szczątki cmentarza ewangelickiego. Obok gminy ewangelickiej działała we wsi rzymskokatolicka parafia świętej Urszuli z gotyckim kościołem, który stoi do dziś.

Wieś wzmiankowano w 1254 roku, a przywilej lokacyjny wystawiono dla niej w Malborku w dzień Oczyszczenia Najświętszej Maryi Panny. Słownik geograficzny datuje go na 1321 rok i przypisuje wielkiemu mistrzowi Karolowi z Trewiru, dodając, że dokumenty tej grupy — obok Lichnów także dla Lichnówek i Marynów (Marienau) — wystawiał w jego imieniu wielki komtur Werner von Orseln. Harnoch wymienia przy Lichnowach samego Orselna i tytułuje go wielkim mistrzem, choć godność tę objął dopiero w 1324 roku i piastował do 1330 roku.

Według Hermanna Eckerdta (1868) w czasach krzyżackich proboszczem w Lichnowach, po niemiecku Groß Lichtenau, był Johann von Wildenberg, wysłany w 1362 roku do Pragi, do cesarza, jako poseł i doradca komtura toruńskiego w sprawie duchownej; parafia miała tu sześć wolnych włók, podczas gdy zwykle było ich cztery. Według Wiesława Długokęckiego pierwsza wzmianka o parafii pochodzi z 1316 roku, kiedy należącą do Lichnów kaplicę w Lisewie Malborskim uposażono dwoma łanami; w 1355 roku mieszkańców Parszewa zobowiązano do oddawania mesznego, czyli daniny dla duchownego, księdzu w Lichnowach, od którego przyjmowali sakramenty, a zapewne jeszcze w czasach krzyżackich powstała kaplica filialna w Lichnówkach.

Parafia obejmująca siedem wsi dorównywałaby, jak pisze autor, miejskiej parafii w Nowym Stawie, a na jej rangę wskazywała także wielkość kościoła, znacznie odbiegająca od typowej świątyni wiejskiej; autor uważa za prawdopodobne, że parafię erygowano już w XIII wieku, być może przed 1263 rokiem.

Ewangelicka gmina istniała tu już w 1602 roku. Potwierdza to atlas historyczny Prus Królewskich z drugiej połowy XVI wieku: wymienia Lichnowy Wielkie wśród dawnych parafii katolickich zajętych pod koniec XVI wieku przez protestantów. W tym samym roku powołano pierwszego duchownego — Nikolausa Weismanna (u Harnocha: Weißmann) z frankońskiego Uffenheim. Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (tom V, 1884) ewangelicy w Lichnowach po przybyciu z Frankonii pierwszego pastora w 1602 roku musieli zwrócić katolikom kościół i przez dłuższy czas odprawiali nabożeństwa prywatnie u jednego z gospodarzy.

Według Abrahama Hartwicha i Agathona Harnocha w 1609 roku wypędzono go, jak zapisano, dla Ewangelii. Według Hartwicha w 1609 roku pastora z Lichnów, po niemiecku Groß Lichtenau, wojewoda uwięził, a potem wypuścił i wygnał z Żuław, zakazując gminie przyjęcia innego pod karą 500 florenów węgierskich; mimo to 27 marca 1610 roku gmina przywołała swojego pastora z powrotem i zapłaciła za to karę 500 dukatów. Hermann Freytag podaje przebieg inaczej: nękany przez katolików i skłócony z częścią własnej gminy, duchowny sam starał się w 1608 roku o inną posadę; 28 kwietnia 1608 roku powołano go do Kobbelgrube, a 30 listopada 1609 roku wprowadzono na probostwo w Koźlinach (Güttland).

Według Piotra Bireckiego w 1608 roku chłopów z Lichnów ukarano grzywną 200 talarów węgierskich za zbudowanie kaplicy protestanckiej, a pastora wygnano, grożąc mu karą sądową 500 talarów węgierskich, gdyby wrócił bez zgody; owe 500 talarów zapłacono, lecz — jak pisze autor — za sprowadzanie duchownych ewangelickich na pogrzeby mieszkańców wsi.

Według Harnocha nabożeństwa odprawiano najpierw w domu prywatnym, potem w kościele wzniesionym prawdopodobnie w czasie pierwszej albo drugiej wojny szwedzkiej. Po pierwszej wojnie szwedzkiej, w 1635 roku, materiał budowlany kaplicy w Lichnówkach, po niemiecku Klein Lichtenau, zużyto na budowę luterańskiego domu modlitwy w Lichnowach, po niemiecku Groß Lichtenau. Piotr Birecki (2021) wymienia Lichnowy wśród miejscowości, w których nowe budynki kościelne o konstrukcji szkieletowej powstały, gdy realizowano między innymi nakazy szwedzkiego króla Gustawa Adolfa.

Według księdza Jana Wiśniewskiego, który opiera się na protokołach wizytacji diecezji pomezańskiej, dom modlitwy — w aktach nazywany „synagogą” — urządzono w Lichnowach jeszcze przed wojną szwedzką, a później zbudowano tu własną świątynię; dzieci uczył nauczyciel w szkole innowierczej, toteż w 1636 roku polecono proboszczowi wypędzić heretyckiego nauczyciela i organistę. Wizytacja z 1640 roku zapisała, że poza domownikami plebanii wszyscy parafianie są heretykami. W oświadczeniu z 17 października 1640 roku ekonom malborski Gerhard Denhoff, sam kalwinista, który w kwietniu tego roku zgodził się na ograniczenie praw innowierców na Żuławach, twierdził: „Przed wojną było tylko dwóch predykantów, a to w Lasowicach i w Lichnowie”.

W 1647 roku duchowny ewangelicki, który dotąd nauczał w domu prywatnym, mieszkał już w niedawno zbudowanej „synagodze”, a na jej piętrze nauczał i udzielał sakramentów.

Według Abrahama Hartwicha (1723) po wygnanym Weismannie duchownym w Lichnowach, po niemiecku Groß Lichtenau, był Fryderyk Zwicker z Szawałdu, również wypędzony, który w 1611 roku został pastorem przy kościele świętego Bartłomieja w Gdańsku; w tym samym roku przyszedł z Tczewa Johann Weiß, urzędujący do 1624 roku, po nim Michael Schellenberger, a następnie Richard Eccardi z Szawałdu, zmarły w Lichnowach w 1648 roku.

Według Hartwicha w 1648 roku gmina w Lichnowach powołała z Lubieszewa (Ladekopp) Andrzeja Hinniusa z Gothy, który w 1657 roku przeszedł do kościoła Mariackiego w Elblągu; po nim przyszedł Abraham Blievernik z Torunia, wygnany wcześniej z Poznańskiego, który w 1664 roku otrzymał powołanie do Bojanowa. Jak podaje Abraham Hartwich (1723), w 1662 roku sufragan i oficjał chełmiński Stanisław Dzianott pozwał przed konsystorz pastorów z Lichnów i z Lasowic Wielkich za to, że w czasie wojny szwedzkiej i przy zawarciu pokoju chodzili na katolickie cmentarze, odmawiali tam modlitwy i wygłaszali mowy pogrzebowe; sprawę załatwili grafowie i przysięgli groblowi, płacąc 40 talarów, a dekret zakazał odtąd pastorom luterańskim sprawowania obrzędów nad zmarłym na cmentarzach.

Schnaase przytacza z akt gdańskiego Ministerium prośbę ewangelickich gospodarzy z Lichnów z 1664 roku: chcieli zatrzymać pastora, którego nazywa Aaronem Bliewernitzem — u Hartwicha to Abraham Blievernik — mimo jego powołania do Bojanowa i choć Nathanael Strauß wygłosił już u nich kazanie. W październiku 1664 roku Ministerium uznało powołanie za wiążące: Bliewernitz, znakomicie znający polski, był potrzebny właśnie w Bojanowie, a Lichnowom wakat nie groził; samego pastora upomniano, by na przyszłość nie przyjmował powołania tak pochopnie i uprzedzał gminę zawczasu.

Według Schnaasego później, jako duchowny w Toruniu, Bliewernitz wyróżnił się jako polski pisarz religijny i przełożył na polski m.in. „Meditationes sacrae” Johanna Gerharda.

Według Hartwicha od 1664 roku pastorem w Lichnowach był Nathanael Strauß z Gdańska, zmarły 20 kwietnia 1677 roku i pochowany 27 kwietnia w Steblewie (Stüblau); jego następca Franciszek Keule z Trzebiatowa, przeniesiony z Nowej Cerkwi (Neukirch), zmarł w 1681 roku i także spoczął w Steblewie. Według Hermanna Eckerdta (1868) w 1674 roku katolicki proboszcz w Lichnowach, po niemiecku Groß Lichtenau, pozwał tutejszych ewangelików za to, że pracowali w katolickie święta.

Według Hartwicha Daniel Hopffner ze Szczecina przyszedł do Lichnów w 1681 roku z Pogorzałej Wsi (Wernersdorf), a Zachariasz Brendel — w 1696 roku z Lubieszewa (Ladekopp); po śmierci Brendla 14 stycznia 1704 roku jego następcą został kandydat Benjamin Keyser z Gdańska.

Jeszcze w 1677 i 1681 roku pastorów Lichnów chowano w Steblewie, na terytorium gdańskim; dopiero Daniel Hopffner, zmarły w 1696 roku, i Zachariasz Brendel, zmarły w 1704 roku, spoczęli w samym ewangelickim domu modlitwy w Lichnowach. Według miejscowego zwyczaju zmarłego pastora grzebano dopiero wtedy, gdy na plebanii zamieszkał jego następca — ciało Brendla czekało na pogrzeb cztery tygodnie.

Kościół wzniesiony w czasie wojny szwedzkiej trzeba było rozebrać w 1695 roku. Następną postawiono w październiku tego samego roku w ciągu jednego tygodnia, mimo głośnego sprzeciwu duchowieństwa katolickiego i zakazów pod karą dwóch, a potem czterech tysięcy florenów węgierskich. Proboszcz Dąbrowski, kanonik włocławski, pozwał pastora i obu sołtysów przed Trybunał w Piotrkowie i opieczętował drzwi kościoła, ale urzędnicy przysłani z Malborka zdjęli pieczęć, a deputaci gminy wyjednali u króla 6 lutego 1696 roku pełne bezpieczeństwo.

Według Hartwicha biskup chełmiński Teodor Potocki w zarządzeniu z 16 marca 1700 roku zarzucił mieszkańcom Lichnów, że niedawno, wbrew zakazom urzędu, znacznie powiększyli swój dom kościelny, i nałożył na nich 1000 florenów kary pod groźbą rozbiórki budynku. Abraham Hartwich (1723) zapisał, że gdy na Wielkich Żuławach trzeba było naradzić się nad ważną sprawą, deputaci z każdego zakątka i kwartału zjeżdżali na zgromadzenie do Lichnów, do tutejszego kościoła ewangelickiego, albo w inne dogodne miejsce.

W 1740 roku pastorem w Lichnowach był Johann Growe. Wykaz duchownych ordynowanych w Gdańsku w latach 1705–1750, który podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Walthera (1748). Według księdza Jana Wiśniewskiego wizytacja z czerwca 1749 roku odnotowała, że w Lichnowach mieszka wielu luteranów i schodzą się tu gospodarze z siedmiu wsi parafii, a pastor i nauczyciel mają bardzo dobre mieszkania. Podczas generalnej wizytacji kościołów żuławskich w 1765 roku dysydenci z Lichnów prosili biskupa o pozwolenie na remont kaplicy, zbudowanej z muru pruskiego, która od strony mieszkania pastora, od frontu i od tyłu, była spróchniała i pochylona.

Biskup zezwolił jednorazowo na remont kaplicy i przylegającej do niej szkoły dysydenckiej, bez jakiejkolwiek rozbudowy, pod warunkiem, że parafianie najpierw zbudują szkołę katolicką z mieszkaniem i ogrodzą cmentarz, powiększony kosztem ogrodu organisty.

Według ksiąg parafialnych z XVIII wieku gmina 19 lutego 1742 roku ustaliła zasady roku wdowiego dla wdowy po pastorze Johannie Growem i dla przyszłych wdów po pastorach: rok ten liczono od dnia po świętym Marcinie. Według tej samej uchwały następcę Growego powołano 20 lutego 1741 roku. W maju 1745 roku przysięgły groblowy Nathanael Krüger z Lichnów kazał własnym staraniem zbudować plebanię; w 1751 roku urządzono na jej piętrze pokój do nauki, a w 1754 roku zrobiono nową studnię i wyłożono deskami przedsionek. Parafianie obdarowywali kościół: w 1746 roku witryk Jacob Döring z Parszewa ofiarował lichtarz ścienny przy ambonie, w 1748 roku George Zimmermann z Dąbrowy z żoną misę i dzban, a w 1749 roku Christina Walther, którą autor wpisu nazywa swoją żoną, białą jedwabną nakrywę. W latach 1773–1774 sołtysi z Lichnówek i Parszewa ofiarowywali na ołtarz pary woskowych świec.

Cornelius Pohlmann z Lichnów zapisał 16 lutego 1769 roku przed królewskim urzędem sołeckim ubogim parafii (Hausarmen) na wieczne czasy legat w wysokości 2000 florenów; kapitał witrycy pożyczyli na pięć procent rocznie Ephraimowi Maderowi, który dał poręczyciela. Miejsca w ławkach kościelnych, męskie i kobiece, numerowane rzędami, były przedmiotem umów sprzedaży i zamiany między gospodarzami; księga zawiera odpis takiej umowy z 11 sierpnia 1725 roku, w której stroną był Johann Tornier, sołtys i gospodarz w Lichnówkach.

Świątynia z 1695 roku stała do 1842 roku, a kolejną poświęcono w 1844 roku; stąd biorą się rozbieżne daty budowy. Kamień węgielny pod ostatni kościół położono 24 maja 1842 roku, a poświęcono go według Schmida w 1843 roku. Piotr Birecki opisuje świątynię z 1844 roku jako budowlę o nawie w konstrukcji ryglowej (fachwerk, tak zwany mur pruski) z murowaną wieżą; pracami kierował inspektor budowlany Klopsch z Malborka. Agathon Harnoch nazywa ją krótko budowlą ryglową i o wieży nie wspomina, a opis miejscowy — szachulcową, orientowaną, z masywną wysoką wieżą od zachodu.

Według Schmida nawę zbudowano z wypełnionego cegłą muru pruskiego, a wieża była murowana i nakryta hełmem krytym łupkiem. Według Schmida wieża z nietynkowanej cegły była wczesnym i udanym przykładem nawrotu do form średniowiecznych; nawa była prostokątem o wymiarach 23,7 na 13,1 metra, z wbudowaną absydą i emporami bocznymi.

Kościół stał pod patronatem miejscowych gospodarzy. Ołtarz i ambona, powstałe równocześnie z budową, tworzyły jedną całość — typowe dla świątyń luterańskich połączenie ołtarza z amboną. Ołtarz połączony z amboną, wykonany w 1842 roku, obramowywały dwie kolumny jońskie o surowym rysunku, z belkowaniem i szczytem. Organy o dziewiętnastu głosach, z dwoma manuałami i pedałem, zbudował Scherweit. Trzy dzwony odlał w 1843 roku H. Bauer w Gdańsku; napis na największym głosi, że Johann Adler, królewski graf groblowy w Tropiszewie (Trappenfelde), zostawił ewangelickiej gminie w Lichnowach legat na wieżę kościelną, z którego kupiono także te dzwony. Zapis Adlera pochodził z 1802 roku; wzorem dla wieży miały być wieże w Osicach, po niemiecku Wossitz, i w Tujsku, po niemiecku Tiegenort.

Kościół ewangelicki w Lichnowach posiadał kielich z 1605 roku. Ewangelickie księgi metrykalne zaczynają się w 1661 roku, katolickie — w 1744 roku. Księga kościelna z 1661 roku ma pergaminową oprawę, którą jest dawny rękopis Ewangelii z około 1400 roku. W kościele wisiały tarcze nagrobne, między innymi Martina Torniera, zmarłego w 1831 roku, i pastora doktora Johanna Bobrika, urodzonego w 1753, zmarłego w 1836 roku, którego portret olejny także się zachował.

Tutejszy pastor Schulz zasiadał w 1848 roku w pruskim Zgromadzeniu Narodowym jako poseł z okręgu wyborczego Malbork. Jak pisał w 1884 roku J. Loewenberg w artykule o Oskarze Peschlu, ówczesnym berlińskim korespondencie „Allgemeine Zeitung”, Peschel po przyjeździe do Berlina w niedzielę 22 października 1848 roku przypadkiem zamieszkał w pokoju obok pastora Schulza.

Około 1860 roku parafia należała do ewangelickiej superintendentury malborskiej (22 parafie, 26 kościołów i 23 pastorów) i obejmowała Starynię (Altenau), Dąbrowę (Damerau), Lichnówki (Kl. Lichtenau), Tropiszewo (Trappenfelde) i Pordenowo (Pordenau). Gościnnie, bez formalnego włączenia, korzystał z niej także Pelpliner Außendeich.

Pruski spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku notuje tu 655 mieszkańców: 229 ewangelików, 400 katolików, 19 innych chrześcijan — na Żuławach zwykle mennonitów — i 7 Żydów. Parafia ewangelicka miała siedzibę na miejscu i obejmowała, obok samych Lichnów, Parszewo, Lichnówki, Dąbrowę i Pordenowo ze Starynią (Altenau) i Tropiszewem (Trappenfelde), razem 700 dusz i cztery cmentarze. Ewangelicka parafia należała do diecezji malborskiej, a katolicka — do dekanatu w Nowym Stawie. Almanach parafii ewangelickich Prus Zachodnich z 1897 roku podaje, że parafia liczyła wtedy 641 ewangelików; patronami byli właściciele włók kościelnych, a pastorem był od 1884 roku Friedrich Waubke.

Do 1920 roku Lichnowy leżały w powiecie malborskim (Prusy Zachodnie, rejencja gdańska), następnie w powiecie Großes Werder Wolnego Miasta Gdańska, a od 1939 roku w okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig-Westpreußen). Posada zwolniła się 1 lipca 1913 roku; objął ją wtedy Johannes Bartlau, dotąd duchowny pomocniczy w Nitzwalde. Almanach parafii ewangelickich Wolnego Miasta Gdańska z sierpnia 1927 roku podaje, że parafia w Lichnowach liczyła wtedy 811 ewangelików, a pastorem był od 1913 roku Johannes Bartlau.

🟡 Źródła nie zgadzają się w dwóch szczegółach. Według Schmida ostatni kościół poświęcono w 1843 roku, według Bireckiego — w 1844. Wygnanie pastora z Lichnów Hartwich i Harnoch datują na 1609 rok, a Birecki na 1608 rok; według Freytaga duchowny sam starał się w 1608 roku o inną posadę. Według Hartwicha gmina zapłaciła karę 500 dukatów za przywołanie pastora, według Bireckiego 500 talarów zapłacono za sprowadzanie duchownych ewangelickich na pogrzeby.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 334 ewangelików, a w całej tutejszej parafii 818 dusz. Pastorem był wtedy, od 1900 roku, Heinrich Gellonneck, urodzony w 1866 roku.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Michael Schellenberger (1642?), Nathanael Strauss (1664), Franz Keule (1677), Daniel Höpfner (1681), Zacharius Brendel (1696), Benjamin Kaiser (1704), Johann Growe (1722), Johann Benjamin Eppen (1771), Friedrich Franz Waubke (1884), Adam Ulrich Heinrich Gellonneck (1900?), Heinrich Galow (1936).

Spis pastorów z lat 1748–1796 w księdze parafialnej, prowadzony przez kolejnych duchownych, podaje, że Johann Samuel Walther został powołany do Lichnów w październiku 1748 roku, a Johann Benjamin Eppen objął urząd 6 października 1771 roku, w dziewiętnastą niedzielę po Trójcy Świętej. Następcą Eppena był według spisu Christian Wolfgang Laechelin (w wykazie duchownych według Rhesy: Lächlin), przedtem przez 8 i pół roku duchowny w Borętach (Barendt) i Palczewie (Palschau). Wybrano go 1 października 1776 roku, 6 listopada wprowadził się na plebanię, 1 grudnia, w pierwszą niedzielę Adwentu, został wprowadzony w urząd, a 8 grudnia, w drugą niedzielę Adwentu, wygłosił kazanie wstępne na słowa Psalmu 55,23. Zmarł 1 czerwca 1793 roku w swoim niewielkim majątku pod Malborkiem. Po nim urząd objął pastor, którego spis nazywa Wunsch, a Rhesa Carl Theodor Wundsch; zmarł 6 lipca 1796 roku.

Ostatni w spisie Johann Bobrik, przedtem przez 13 i pół roku pastor w Kończewicach (Kunzendorf), został wybrany jednogłośnie 18 lipca 1796 roku i 9 listopada tego roku wprowadził się na plebanię.

Źródła: H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 52, 162; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 76, 88, 118, 228, 229, 321; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. V, hasło „Lichnowy”; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 136, 137, 138, 139, 140; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen — spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku; P. Birecki, sztuka luterańska Prus Zachodnich; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 431; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom V, hasła Lichnowy i Lichnówki oraz przegląd powiatu malborskiego; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, I, Danzig 1919, s. 140; Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, 1908, pozycje 144 i 524; ks. W. Zawadzki, „Archiwum Ewangelickiej Superintendentury i Parafii Malborskiej. Próba analizy wstępnej”, „Studia Elbląskie” 2 (2000), s. 64; „Kirchliches Amtsblatt des Königlichen Konsistoriums der Provinz Westpreussen”, Danzig 1913, nr 6, 12; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 96, 150, 169, 188, 228–229; H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 164, 167; H. Freytag, „Geschichte des Kirchspiels Stüblau im Danziger Werder”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins” 54 (1912), s. 180; „Prusy Królewskie w drugiej połowie XVI wieku. Suplement”, pod redakcją T. Paneckiego i M. Słonia, część II: Komentarz. Indeksy (Atlas historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku), Warszawa 2021, s. 28; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 420–421, 465–466; „Evangelischer Pfarr-Almanach für die Freie Stadt Danzig”, Danzig 1927, s. 32; „Pfarr-Almanach der Provinz Westpreußen”, Danzig 1897, s. 42; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 35; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 1, s. 228; t. 2, s. 449, 551, 565, 659; t. 3, s. 811, 904, 931; t. 6, s. 1572, 1782; t. 7, s. 1924; J. Loewenberg, „Oscar Peschels Doctor-Dissertation und erste Correspondenz an die »Allgemeine Zeitung«”, „Allgemeine Zeitung” (Monachium), 6 października 1884 roku, s. 3 (obraz strony: Bayerische Staatsbibliothek, Deutsches Zeitungsportal); J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII — XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” XVIII, 2017, s. 38–39, 50–51; P. Birecki, „Konflikty o kościoły pomiędzy katolikami a protestantami w Prusach Królewskich i Książęcych w I połowie XVII wieku”, „Studia Elbląskie” XXI, 2020, s. 11; W. Długokęcki, „Najstarsza organizacja parafialna na Żuławach Wielkich (do połowy XV w.)”, „Studia Elbląskie” XX, 2019, s. 19–20; Księgi parafii ewangelickiej w Lichnowach (Groß Lichtenau): zapiski z lat 1742–1799 i spis pastorów z lat 1748–1796, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), sygn. 6625 (Archion 226726 i 226723); P. Birecki, „Prusy Królewskie i Książęce. Dwa światy sztuki luterańskiej”, „Studia Elbląskie” XXII (2021), s. 36.