Licze — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Liczach należał do majątku, nie do gromady wiejskiej. Leży na południe od wsi, przy drodze do Otoczyna, na niewielkim, wydłużonym ze wschodu na zachód wzniesieniu, na działce 258; od zachodu prowadzi do niego droga wysadzana lipami. Ewidencja konserwatorska (arkusz gminy Kwidzyn wojewódzkiego wykazu zabytków, pozycja 234, stan z 29 sierpnia 2026 roku) datuje go dwojako: na wiek XVII, ze znakiem zapytania, albo na koniec wieku XVIII. Kościoła Licze nie miały.

Licze leżą na wschód od Kwidzyna, przy dawnym trakcie bitym do Suszu, milę od miasta. Wieś składała się z dwóch części: gromady wiejskiej i dóbr rycerskich.

W 1540 roku wieś przeszła w dziedziczne posiadanie biskupa pomezańskiego Pawła Speratusa — książę Albrecht nadał mu ją razem z Schadau i Mundmannsdorf, wszystkie trzy wówczas puste i nieobsadzone. Tutaj znalazła schronienie wygnana dla wiary z Austrii Barbara Wölfin, z domu Reminger von Reming, i tutaj zmarła; jej nagrobek z herbem zachował się w kościele w pobliskim Rakowcu.

Dwór majątku stoi do dziś. Wzniósł go kanclerz i starosta kwidzyński Johann von Kospot, zmarły w 1666 roku; nad wejściem od północy umieszczono herby budowniczego i jego żony oraz datę 1664. Zespół dworski wraz z parkiem i budynkiem bramnym jest wpisany do rejestru zabytków pod numerem A-336 — dwór 28 września 1962 roku, park 17 listopada 1983 roku.

Słownik geograficzny opisuje przede wszystkim dobra rycerskie: 689 hektarów gruntu, dwadzieścia dwa budynki, w tym dwanaście domów mieszkalnych, szkołę na miejscu i dziedzica nazwiskiem Ludwik Hardt. Wśród mieszkańców dóbr liczy 220 ewangelików oraz pięciu katolików. W wykazie gmin z 1885 roku obie części wsi ujęto osobno: gmina wiejska Licze liczyła 238 mieszkańców, w tym 213 ewangelików i 25 katolików, obszar dworski zaś 173 mieszkańców, w tym 153 ewangelików i 20 katolików; parafią ewangelicką był Rakowiec (Groß Krebs).

W spisie powszechnym z 1 grudnia 1910 roku na 205 mieszkańców po niemiecku mówiły 204 osoby, a wśród nich było 190 ewangelików, dwunastu katolików i dwóch innych chrześcijan; po polsku mówiła jedna osoba. W 1910 roku katolicy należeli do parafii kwidzyńskiej.

Karta cmentarza z marca 1987 roku stwierdza: „Cmentarz uległ destrukcji na skutek działania czasu”. Zachował się wtedy ogólny układ przestrzenny i około pięćdziesięciu nagrobków z pierwszej połowy dwudziestego wieku, z których najstarszy pochodził z 1923 roku. W 1987 roku teren był zaniedbany i dziko zarośnięty. Muru ogrodzeniowego ani bramy karta nie odnotowała, wymieniła natomiast trzydzieści pięć lip o średnicy pni od sześćdziesięciu do stu centymetrów, w dobrym stanie zdrowotnym.

Erich Wernicke w książce o powiecie kwidzyńskim (1979) przytacza przywilej biskupa Henryka z 24 czerwca 1293 roku dla Groß Krebs, który wspomina zastane w Littschen włóki już uprawiane. W zestawieniu kościołów dawnego urzędu kwidzyńskiego wymienia Littschen przy kościele w Groß Krebs.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Gr. Krebs i podaje tu 138 ewangelików i 176 w obszarze dworskim.

Źródła: wojewódzka ewidencja zabytków województwa pomorskiego, arkusz gminy Kwidzyn (Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku); rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego (Narodowy Instytut Dziedzictwa), stan na 30 czerwca 2026 roku; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft III: Regierungsbezirk Marienwerder, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau; „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienwerder östlich der Weichsel” (Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen, z. 11), Danzig 1898; L. Rhesa, „Kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den evangelischen Kirchen in Westpreußen angestellten Predigern”, Königsberg 1834; karta cmentarza w Liczach, oprac. J. Labenz, Gdańsk 1987 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); Program Opieki nad Zabytkami Gminy Kwidzyn na lata 2023–2026, uchwała nr XLIX/342/23 z 31 maja 2023 roku, Dz. Urz. Woj. Pomorskiego 2023, poz. 3041, s. 86; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 68; Erich Wernicke, „Kreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert”, Hamburg 1979 (Sonderschrift 42), s. 33, 78.