Lignowy Szlacheckie — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Lignowach Szlacheckich, w gminie Pelplin, był czynny w dwudziestym wieku, a po 1945 roku został opuszczony; zachowały się z niego fragmenty nagrobków. Przed 1920 rokiem Lignowy Szlacheckie należały do powiatu kwidzyńskiego (Kreis Marienwerder) w rejencji kwidzyńskiej; w latach 1920–1939 leżały w Drugiej Rzeczypospolitej, a w latach 1939–1945 w Reichsgau Danzig-Westpreußen. Do powiatu tczewskiego wieś należy dziś.

Około 1230 roku książę Mściwój zapisał wieś wraz z całą ziemią gniewską cystersom oliwskim. W 1281 roku Mściwój II odstąpił Lignowy Krzyżakom; w ich rękach wieś pozostawała do 1466 roku. Pierwszy znany przywilej wydał wsi landmistrz pruski Helwig von Goldbach (1300–1302), a w 1381 roku Winrych von Kniprode kazał go przepisać: włók było wtedy sześćdziesiąt dziewięć, sołtys miał pięć wolnych, proboszcz cztery.

Kościół parafialny, murowany, powstał — jak sądzi Słownik geograficzny — jeszcze za książąt pomorskich; w 1340 roku komtur gniewski Herman Kühdorf potwierdził zapis dwudziestu czterech mórg roli na jego utrzymanie. Do dziś stoi tu gotycki kościół świętych Marcina i Małgorzaty z drugiej połowy czternastego wieku, siedziba parafii rzymskokatolickiej.

Niemieccy gospodarze, jak zapisano, od początku skłaniali się do nauki Lutra. Około 1567 roku przejęli katolicki kościół parafialny, usunęli ze świątyni dwa ołtarze boczne i chorągwie i utrzymywali przy nim własnego duchownego — według Słownika geograficznego „przez lat niemal 40”. W 1596 roku biskup kujawski Hieronim Rozrażewski oddał kościół parafialny w Lignowach Szlacheckich z powrotem katolikom. Gdy biskup odjechał, dom nowo ustanowionego proboszcza napadnięto przy szyderczych śpiewach — wybito okna i poobalano płoty, a gospodarz nazwiskiem Pidger poczęstował za to sprawców beczką piwa. W sąsiednim Janiszewie, filii Lignów, stał kościół wzmiankowany pod koniec trzynastego wieku. Tamtejszy kościół podczas Reformacji został zupełnie obalony i zrównany z ziemią, a włóki plebańskie rozebrali włościanie.

Ksiądz Jakub Fankidejski zapisał, że w 1746 roku stał tam ogrodzony cmentarz — i że chowano na nim pobliskich luteranów.

Rietz w artykule z 1924 roku o sporze gminy w Rudnie z jej duchownym pisze, że luteranie z Rudna, Lignów Szlacheckich i Gręblina do 1597 roku bez ograniczeń władali kościołem w Wielkim Garcu, luterańskim od czasów Reformacji, i w tym roku go utracili. W latach 1638–1640 ewangelicy z Lignów i Gręblina należeli do gminy w Rudnie. Pismo do hrabiego Dönhoffa z prośbą o uwolnienie od pastora Johanna Mahlendorffa i o zgodę na przyjęcie innego duchownego, które Rietz datuje na czas krótko przed Wielkanocą 1640 roku, podpisali sołtysi i gospodarze („Schultzen undt Nachbar”) Lignów, Rudna i Gręblina.

W 1683 roku spaliła się szkoła i dom przytułku w Lignowach Szlacheckich, a chłopi obiecywali odbudować szkołę. Wizytacja archidiakona Andrzeja Albinowskiego z 1686 roku naliczyła w parafii lignowskiej około czterystu dusz katolickich, licząc razem ze Sprudowem, „pozostałe bowiem, o wiele liczniejsze, są luterańskie”. Parafia katolicka była na miejscu, ewangelicka — w sąsiednim Rudnie; tam, jak zanotował Albinowski w 1686 roku przy parafii w Wielkim Garcu, luteranie tej parafii mieli swojego duchownego i dom modlitwy.

W 1746 roku katolicki nauczyciel nie miał tu ani jednego ucznia.

W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej opisywał Adlig Liebenau jako wieś. Notował tu 46 domów mieszkalnych i 722 mieszkańców, w tym 156 ewangelików, 560 katolików i sześć osób innych wyznań. Ewangelicy należeli do parafii Rauden; miejscowość miała własny okręg szkolny. Słownik geograficzny notuje w Lignowach Szlacheckich 560 katolików i 156 ewangelików, a spis z 1 grudnia 1885 roku — 646 mieszkańców, wśród nich 536 katolików i 103 ewangelików. Słownik geograficzny dodaje, że tutejsi gospodarze luterańscy, trzymający po kilkanaście włók, „w pięknych nowych dworkach siedzą niby szlachta pańska”, a ludność robocza była bez wyjątku polska.

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. Waschinski w zestawieniu szkół pomorskich, ułożonym z wizytacji, podaje, że protestanci musieli wydać kościół w Lignowach Szlacheckich w 1597 roku; pozostałe źródła opisu podają 1596 rok. Rietz (1924, s. 9) podaje wprawdzie rok 1597, ale dla kościoła w Wielkim Garcu, nie dla kościoła w Lignowach.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. V, hasło „Lignowy” (2. Lignowy Szlacheckie); „Gemeindelexikon für das Königreich Preußen”, wykaz gmin według spisu z 1 grudnia 1885 roku, powiat kwidzyński, s. 76, poz. 66 („Liebenau, adlig”); E. Waschinski, „Das kirchliche Bildungswesen in Ermland, Westpreußen und Posen”, t. I, Breslau 1928, s. 418 (tabela 6, dekanat gniewski) oraz s. 312–313 (wypisy z wizytacji Andrzeja Albinowskiego z 1686 roku); ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej podług urzędowych akt kościelnych”, Pelplin 1880, s. 258; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. I”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 84 (2005), streszczenie księgi G11 (wizytacja 1649); E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 106–107; Rietz, „Ein Streit zwischen der Gemeinde Rauden und ihrem Geistlichen aus den Jahren 1638–1640”, „Zeitschrift des historischen Vereins für den Regierungsbezirk Marienwerder”, z. 63, Marienwerder 1924, s. 9–10, 13.