Liniewo — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Liniewie figuruje wyłącznie w ewidencji zabytków. Leży na północ od wsi, na skraju przysiółka Liniewskie Góry, przy dawnym wykopie planowanej linii kolejowej — na wzniesieniu, zadrzewiony, widoczny z daleka. Zajmuje 0,14 hektara na planie prostokąta, z wejściem od południowego wschodu; pierwotnie otaczało go kamienne obwałowanie i szpaler lip, z których zostały fragmenty. Podczas oględzin w 1986 roku naliczono 63 mogiły ziemne i umocnione, siedem nagrobków wolno stojących, sześć płyt i cztery ozdobne ogrodzenia. W części środkowej układ grobów pozostawał czytelny.

Zachowało się wiele żeliwnych krzyży i ogrodzeń z napisami. Najstarszy nagrobek pochodzi z 1882 roku — to żeliwny krzyż Carla Hedtkego (1840–1882); odnotowano też groby rodzin Stenzel, Jackel, Papke, Schulz, Freitag i Dofs. Ze względu na liczbę zachowanych nagrobków konserwator wnioskował o wpis do rejestru zabytków, do czego nie doszło; działka numer 183 należy do Skarbu Państwa.

Liniewo — po niemiecku Groß Liniewo, a od około 1904 roku Lienfelde — leżało w powiecie kościerskim (Kreis Berent) w rejencji gdańskiej, w Prusach Zachodnich. W 1224 roku książę Świętopełk II potwierdził nadanie, jakie jego ojciec Mestwin uczynił norbertankom w Żukowie — pięć miar miodu rocznie z tej wsi. W 1772 roku właścicielem Liniewa był Ignacy Gotartowski, a administratorem Piotr Albert Łęgowski. We wsi było trzynastu chłopów, siedmiu daników i sześciu komorników, a na pustkowiu Rukostwo (Klein Liniewo) siedział arendarz; młyn był zrujnowany.

Słownik geograficzny opisuje je jako dobra rycerskie i wieś włościańską nad jeziorem, przy trakcie kościersko-zblewskim, obejmującą Liniewo Małe i Rogoźno. Obszar liczył 5115 mórg; w 29 domach mieszkało 303 katolików i 139 ewangelików. Na miejscu były szkoła i karczma, parafia katolicka mieściła się w Garczynie, a poczta — w Nowej Karczmie. Słownik geograficzny zapowiadał w latach osiemdziesiątych XIX wieku, że stanie tu stacja projektowanej kolei kościersko-pszczółkowskiej.

W 1883 roku dobra kupił od Blumhoffa Quedner z Berlina za 360 000 marek.

Wykaz gmin ze spisu z 1 grudnia 1885 roku notuje Liniewo jako obszar dworski o 317 mieszkańcach, wśród nich 154 ewangelikach i 163 katolikach. Spis z 1905 roku wykazał tu 469 ewangelików wśród 568 mieszkańców. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wieś liczyła 627 mieszkańców; 547 z nich podało niemiecki jako język ojczysty, a wśród tych 547 osób było 527 ewangelików i dwudziestu katolików. Osiemdziesiąt osób mówiło po polsku. Ewangelicy należeli do parafii w Nowym Barkoczynie (Neu Barkoschin). Tak podaje kolumna parafii ewangelickich w spisie z 1 grudnia 1910 roku, pod pozycją 52 powiatu kościerskiego; tę samą parafię wskazuje przy Liniewie starszy wykaz gmin z 1885 roku. W spisie z 1910 roku tę samą parafię ma sąsiednie Liniewko (Liniewken).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Nowy Barkoczyn (Neu Barkoschin) i podaje tu 522 ewangelików.

Źródła: Ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, tom V, hasło „Liniewo”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, powiat Berent, s. 44, pozycja 134; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen (spis z 1905 roku); Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, zeszyt II: rejencja gdańska, Berlin 1912 (spis z 1 grudnia 1910 roku), powiat Berent, pozycja 52; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 129–130; H. Schuch, „Nachweis über den adligen Grundbesitz und dessen Vertheilung in den Kreisen Berent und Karthaus im Jahre 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 30 (1892), s. 58; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 41.