Lipia Góra — cmentarz ewangelicki

Lipia Góra — po niemiecku Lindenberg, a w latach 1939–1945 Lindensee — jest wsią kociewską w dzisiejszej gminie Morzeszczyn; przed 1945 rokiem obok polskiej i katolickiej większości żyła tu niewielka niemiecka mniejszość ewangelicka. Po tej mniejszości został cmentarz założony w drugiej połowie dziewiętnastego wieku, około 1250 metrów na południowy wschód od wsi.

Za Krzyżaków wieś podlegała komturii grudziądzkiej i wójtostwu osieckiemu, za czasów polskich — starostwu osieckiemu. W Lipiej Górze stał też dawniej kościół katolicki: filia parafii w Barłożnie, ufundowana na czterech włókach. Proboszcz Paweł Choiński zapisał w 1651 roku, że „cztery włóki do tego kościoła fundowane w Lipiogórze”, a w 1746 roku wiarygodni świadkowie potwierdzili kanonikowi Klińskiemu, że kościół dawniej tu stał — lecz włók już nie było, świątynia leżała zrujnowana do fundamentów i nie zachował się nawet jej cmentarz. Dziewiętnastowieczną nekropolię ewangelicką założono ponad sto lat później.

Przed 1920 rokiem wieś leżała w rejencji kwidzyńskiej. W 1868 roku urzędowy podręcznik rejencji kwidzyńskiej notował w Lindenberg 23 domy mieszkalne i 297 mieszkańców, w tym 45 ewangelików, 241 katolików i 11 osób innych wyznań. Ewangelicy należeli do parafii Sturcz; katolicy — do parafii Barloszno; miejscowość miała własny okręg szkolny. Słownik geograficzny w haśle „Lipiogóra albo Lipia góra, niem. Lindenberg (r. 1865 przezwane), dok. Linde” opisuje wieś jako dobra powiatu kwidzyńskiego, nad strugą Jonką, przy granicy powiatu starogardzkiego; tak samo wykaz gmin ze spisu powszechnego z 1 grudnia 1885 roku, który umieszcza Lindenberg w powiecie kwidzyńskim (Kreis Marienwerder), na stronie 76 pod pozycją 67.

Słownik notuje tu wraz z nowo wybudowanym folwarkiem Birkenau 865 hektarów obszaru, 23 domy mieszkalne, gorzelnię parową, młyn wodny o trzech kołach, cegielnię, uprawę chmielu i malw oraz szkołę na miejscu; pocztę i stację kolejową mieszkańcy mieli w Czerwińsku.

Liczby ewangelików we wsi podają słownik i kolejne spisy. Słownik geograficzny podaje tu 241 katolików i 45 ewangelików. Spis powszechny z 1885 roku zastał we wsi 381 mieszkańców w trzydziestu domach i siedemdziesięciu dwóch gospodarstwach domowych: 318 katolików i 63 ewangelików. Tutejsi ewangelicy byli luteranami i wiernymi Kościoła unijnego. Własnego kościoła ani zboru nie mieli. Wykaz gmin z 1885 roku przypisuje ich do parafii ewangelickiej w Skórczu (Skurz), z gwiazdką oznaczającą siedzibę parafii w innym powiecie — Skórcz leżał w powiecie starogardzkim; katolicy szli do Barłożna.

Spis z 1 grudnia 1910 roku wykazał 350 mieszkańców — 170 mężczyzn i 180 kobiet — z czego 42 osoby podały język niemiecki, a 308 polski; wśród niemieckojęzycznych było 41 ewangelików i jeden katolik, a w grupie polskojęzycznej tablica nie wykazuje ani jednego ewangelika. Po 1920 roku wieś weszła do polskiego powiatu gniewskiego, a dziś należy do tczewskiego. Pierwszy spis Rzeczypospolitej, przeprowadzony 30 września 1921 roku, doliczył się w czterdziestu ośmiu budynkach mieszkalnych 488 mieszkańców, wśród nich 460 rzymskich katolików, dwudziestu siedmiu ewangelików i jednego innego chrześcijanina; narodowość polską podały 463 osoby, niemiecką dwadzieścia cztery, żydowską jedna.

W 1891 roku dobra Lindenberg z folwarkiem Birkenau (866 hektarów) należały do Ottona Neumanna, a w 1912 roku 731 hektarów miał Paul Frost z Paulshofu. W 1928 roku właścicielem 671 hektarów i gorzelni był Ernest Barnbeck, a mniejsze gospodarstwo miał Paweł Frost. W 1936 roku 395 hektarów majątku Ernesta i Małgorzaty Barnbecków wpisano do wykazu przymusowego wykupu i do 1938 roku przymusowo wykupiono od nich prawie 332 hektary. Nazwisko Frost, które nosi najstarszy nagrobek na cmentarzu, występuje też w księgach majątkowych: w 1939 roku do przymusowego wykupu wpisano 130 hektarów Klary Frost.

Po 1945 roku, wraz z wysiedleniem ludności niemieckiej, cmentarz przestał funkcjonować; wojewódzka ewidencja zabytków wymienia go pod pozycją 91 jako cmentarz ewangelicki. Karta cmentarza z 30 września 1985 roku opisuje go słowami: „Cmentarz zdewastowany, fragmenty pomników poprzewracane.”. Teren leżał wtedy w lesie mieszanym, bez ogrodzenia i bez starodrzewu, zarośnięty samosiejkami, krzakami i trawą; zachowały się trzy wolnostojące nagrobki i siedem mogił, a najstarszy nagrobek pochodził z 12 lipca 1886 roku i upamiętniał Bunholda Frosta, pochowanego we wspólnej mogile z Idą Frost. Urzędowy rejestr zabytków województwa pomorskiego obejmuje w Lipiej Górze tylko dwór z drugiej ćwierci dziewiętnastego wieku (numer A-863 z 25 kwietnia 1977 roku).

🟡 Źródła nie zgadzają się w jednym szczególe. W tym wypadku chodzi o dwie wartości: 385 katolików w 1904 roku oraz 371 mieszkańców, w tym mniej więcej dwudziestu ośmiu ewangelików, około 1905 roku. Liczba katolików z 1904 roku przewyższa liczbę mieszkańców z około 1905 roku, a spis z 1910 roku daje dla całej wsi 350 osób. W obu wypadkach liczby różnią się od wyników spisów z 1885 i 1910 roku.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Smętowo Graniczne (Schmentau) i podaje tu 33 ewangelików (razem z przyległymi osadami).

Źródła: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. V, hasło „Lipiogóra”; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku, Kreis Marienwerder, s. 76, poz. 67; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 XII 1910), tablica gminna powiatu kwidzyńskiego, poz. 61; Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. XI: Województwo pomorskie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1926 (spis z 30 IX 1921), powiat gniewski, s. 18, poz. 23; ks. Jakub Fankidejski, „Utracone kościoły i kaplice w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej”, Pelplin 1880, Dodatek XLIX „Kościół w Lipiogórze”; ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); wojewódzka ewidencja zabytków, gmina Morzeszczyn, poz. 91; Cmentarz ewangelicki — zabytek.pl (685389); wykaz rejestru zabytków województwa pomorskiego Narodowego Instytutu Dziedzictwa, stan na 30 czerwca 2026; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. X, hasło „Skórcz”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, hasło parafii Skurz; karta cmentarza w Lipiej Górze, oprac. A. Haase, A. Haase, Gdańsk 1985 (Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl); „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 154; E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 152; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1936 nr 11 poz. 108, pozycja 122; Wykaz imienny nieruchomości ziemskich przeznaczonych do przymusowego wykupu, Dz.U. 1939 nr 12 poz. 65, pozycja 193; „Pomorski Dziennik Wojewódzki” 1938, nr 10; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1179; E. Jacobson, „Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungsbezirk Marienwerder”, Danzig 1868, s. 106–107; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 87.