Lipinka — cmentarz ewangelicki

Dawny cmentarz ewangelicki w Lipince leży w południowo-zachodniej części wsi; w ewidencji konserwatorskiej Narodowego Instytutu Dziedzictwa datowany jest na pierwszą połowę XIX wieku. Zachowało się na nim kilka nagrobków, w tym betonowy cippus rodziny Wiens. Agathon Harnoch zapisał w 1890 roku, że cmentarz ewangelicki parafii leżał w Lipince, a ewangelicy ze Świerków i Nidowa chowani byli na katolickim cmentarzu przykościelnym w Świerkach. Nagrobek rodziny Wiens bywa wskazywany w dwóch miejscach — na cmentarzu mennonickim po południowej stronie drogi i na cmentarzu ewangelickim.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Lindenau jako wieś na prawie chełmińskim. Notował tu 33 budynki mieszkalne i 442 mieszkańców, w tym 223 ewangelików, 213 katolików i sześciu mennonitów. Ewangelicy i katolicy należeli do parafii w Świerkach; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Lipinka nosiła po niemiecku nazwę Lindenau. Spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku naliczył tu 329 mieszkańców: 175 ewangelików, 139 katolików i piętnaście osób zapisanych jako inni chrześcijanie. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku notuje 316 mieszkańców: 131 luteranów, 175 katolików i 10 mennonitów. Słownik geograficzny podaje dla wsi 223 ewangelików, 213 katolików i 6 mennonitów w 33 domach. Wymienia też 128 włók obszaru, trzynastu gburów i trzynastu zagrodników oraz szkołę na miejscu, a o mieszkańcach pisze, że „zniemczeni tutejsi mieszkańcy skłonniejsi byli do luteranizmu”.

Wieś powstała na terenie wykarczowanego lasu. Przywilej lokacyjny wystawił wielki komtur Werner von Orseln 2 lutego 1321 roku, nadając „Lyndenow” 50 włók na prawie chełmińskim, w tym pięć sołtysich; pod koniec XIV wieku liczono tu 47 włók czynszowych, a w 1510 roku 45 i 5 włók. W tym samym 1321 roku Lipinkę wcielono do parafii w Świerkach (Tannsee); tę parafię wskazują też spis rejencji gdańskiej z 1820 roku, spis powszechny z 1885 roku i Słownik geograficzny.

Kościół ewangelicki stał w Lipince mniej więcej od 1620 roku. Inwentarz zabytków powiatu malborskiego podaje rok budowy 1638 i przedłużenie budowli w latach 1707–1708, a jako jego miejsce wskazuje północny rząd zagród, naprzeciw kościoła katolickiego. W 1620 roku wymieniany jest tu duchowny Martin Schnell, a Słownik geograficzny zapisał, że pierwszy pastor luterański przybył do wsi w tym roku. Gdy Schnell przeniósł się do Marzęcina, lipiniacy utrzymywali tylko szkolnego.

W 1636 roku obie gminy, Lipinka i Świerki, powołały wspólnie Christopha Albinusa, który miał odprawiać w Lipince nabożeństwo co trzy tygodnie — ale rok później Lipinkę oddzielono z powrotem i dano jej własnego duchownego. Późniejszy kronikarz Żuław Abraham Hartwich był tu duchownym w latach 1698–1712, po czym odszedł stąd do Dworku; takie lata podają on sam i inwentarz zabytków. Osobne księgi metrykalne dla Lipinki prowadzono w latach 1660–1727 — śluby od 1660, chrzty od 1661, zgony od 1690 roku — a potem znowu od 1774 roku.

W 1809 roku parafię w Lipince połączono ze Świerkami. Gmina sprzedała swoją świątynię, a za uzyskane pieniądze wykupiła sobie miejsce w kościele świerkowskim; odtąd obsługiwał ją pastor ze Świerków, a kościół w Lipince rozebrano na początku XIX wieku. Około 1890 roku do parafii świerkowskiej należały trzy okręgi szkolne — Świerki, Lipinka i Nidowo, po niemiecku Niedau, dziś również w gminie Nowy Staw — a liczono w nich razem 600 dusz.

W Lipince stała też katolicka kaplica pod wezwaniem świętej Barbary. Inwentarz zabytków wzmiankuje ją po raz pierwszy pod rokiem 1637, przypuszczając zarazem, że powstała w czasach krzyżackich. Była murowana, z wieżą drewnianą o trzech dzwonach i z kostnicą. Rozebrano ją około 1820 roku.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Nagrobek rodziny Wiens jest wskazywany zarówno na cmentarzu mennonickim po południowej stronie drogi, jak i na cmentarzu ewangelickim. Kościół ewangelicki stał w Lipince mniej więcej od 1620 roku, a inwentarz zabytków powiatu malborskiego podaje rok budowy 1638. Hartwich i inwentarz zabytków podają początek jego urzędowania w Lipince na 1698 rok, Harnoch — na 1696.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Świerki (Tannsee) i podaje tu 276 ewangelików.

Źródła: Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau (powiat malborski, strona 13, pozycja 69); Agathon Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 441–442; B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 152–153; M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 10, nr 151; V. Zirkwitz, „Die bauliche Entwicklung der Dorfkirche von der Ordenszeit bis zur Gegenwart im Gebiet des ehemaligen Freistaates Danzig”, rozprawa doktorska Politechniki Gdańskiej 1933, druk Danzig 1940; Messtischblatt (Topographische Karte 1:25 000), arkusz 1880 Neuteich, wyd. 1910; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. V, hasło „Lindenowo”, oraz t. VII, hasło „Nidowo”; Meyers Orts- und Verkehrslexikon des Deutschen Reichs, wyd. 1912; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 36, nr 75; ewidencja konserwatorska Narodowego Instytutu Dziedzictwa; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 151–154, 233; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 150–151, pozycja 73; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37.