Lipinka — dawny kościół ewangelicki (rozebrany na początku XIX wieku)

Lipinka, po niemiecku Lindenau, leży w gminie Nowy Staw w powiecie malborskim, na Wielkich Żuławach Malborskich; do 1920 roku należała do powiatu malborskiego w rejencji gdańskiej, a w latach 1920–1939 do Wolnego Miasta Gdańska. Czynnej świątyni dziś we wsi nie ma: kościół ewangelicki rozebrano na początku XIX wieku, a katolicką kaplicę świętej Barbary około 1820 roku. Krajobraz wsi zatarła zabudowa dawnego państwowego gospodarstwa rolnego z lat siedemdziesiątych XX wieku.

Wieś lokowano 2 lutego 1321 roku. Przywilej dla „Lyndenow” wystawił Werner von Orseln — jeszcze nie jako wielki mistrz, którym został dopiero w 1324 roku, lecz jako wielki komtur malborski — nadając wsi pięćdziesiąt włók na prawie chełmińskim, w tym pięć sołtysich. W tym samym roku Lipinkę wcielono do parafii w Świerkach (Tannsee) i przy tej parafii pozostawała także wtedy, gdy miała własny kościół.

Stała tu katolicka kaplica pod wezwaniem świętej Barbary; inwentarz zabytków powiatu malborskiego wzmiankuje ją po raz pierwszy pod rokiem 1637 i przypuszcza, że powstała już w czasach krzyżackich, a encyklopedia mennonicka GAMEO datuje jej budowę na XIV wiek. Była murowana, z drewnianą wieżą o trzech dzwonach i z kostnicą. Rozebrano ją około 1820 roku.

Własną świątynię ewangelicką wieś miała przez blisko dwa stulecia. Agathon Harnoch pisze, że kościół stał w Lipince mniej więcej od 1620 roku; inwentarz zabytków podaje rok budowy 1638 i przedłużenie budowli w latach 1707–1708, a jej położenie określa jako północny rząd zagród, naprzeciw kościoła katolickiego. W 1620 roku wymieniany jest tu duchowny Martin Schnell; gdy przeniósł się do Marzęcina, lipiniacy utrzymywali już tylko szkolnego.

Według kroniki w księdze kościelnej Lipinki Schnell pochodził z Norymbergi i 5 października 1620 roku poślubił Reginę, córkę zmarłego pastora Philippa Westphala. Ta sama kronika zapisuje, że w latach 1603, 1608 i 1619 Żuławy otrzymały konstytucje i dekrety, według których duchowni ewangeliccy podlegali nie duchowieństwu rzymskokatolickiemu, lecz ekonomicznemu sądowi wyższemu. Schnell, wcześniej tutejszy nauczyciel, uczył Słowa Bożego potajemnie po zagrodach, a miejscem zgromadzeń był dwór Brausera, ostatni w stronę Nidowa. Do 1636 roku dzieci z Lipinki chrzczono w Świerkach. W tym samym roku obie gminy, Lipinka i Świerki, powołały wspólnie Christopha Albinusa, który miał odprawiać w Lipince nabożeństwo co trzy tygodnie — ale rok później Lipinkę oddzielono z powrotem i dano jej własnego duchownego.

Dom modlitwy z plebanią stanął na pogorzelisku kupionym przez gminę: w 1637 roku pastuszek, znieważony w zagrodzie naprzeciw kościoła katolickiego, podpalił ją, a ogień strawił i zagrodę sąsiednią. Zanim budowę ukończono, nowy własny pastor, Jan Gülder, głosił kazania w zagrodzie Rohwerdera i mieszkał tam w izdebce. Dawne księgi kościelne podobno zaginęły w czasie wojny szwedzkiej za pastora Szymona Donnera; zapisy z lat 1658–1659 odnaleziono u jego spadkobierców w starym kalendarzu. Andrzej Gailius, który od 1660 roku przez trzydzieści lat prowadził gminę i założył nową księgę kościelną, spoczął w domu modlitwy między ołtarzem a amboną.

Ksiądz Jan Wiśniewski przytacza katolicką wizytację z 1647 roku, która pokazuje te same lata z drugiej strony. Według niej po pierwszej wojnie szwedzkiej pojawił się w Lipince duchowny luterański, który udzielał tu sakramentów, a w czasie drugiej wojny świerkowski duchowny wyrzucił tutejszego predykanta, którego przed wojną we wsi nie było. W 1647 roku katolicy dawali na utrzymanie duchownego po 12 groszy rocznie, a na nauczyciela po 6 groszy; luteran chowano na cmentarzu katolickim, a duchowny prowadził z dziećmi śpiew na pogrzebach. We wsi stał już wtedy dom modlitwy — protokół, jak relacjonuje Wiśniewski, nazywa go synagogą — w którym duchowny mieszkał, ale nie głosił w nim kazań.

Jedenastego lipca 1749 roku biskup wyrażał oburzenie, że w parafii świerkowskiej stoją bez jego zgody dwa oratoria luterańskie, i zakazał ich remontowania; opis diecezji z 1785 roku notował w tej parafii 420 protestantów, którzy mieli własne świątynie i pastorów w Świerkach i w Lipince.

Według Abrahama Hartwicha (1723), który sam był wtedy pastorem Lipinki, dom kościelny z plebanią zbudowano w 1638 roku i przedłużono od frontu o siedem stóp w 1709 roku; inwentarz zabytków, choć powołuje się na tę samą stronę jego dzieła, podaje dla przedłużenia lata 1707–1708. Kronika w księdze kościelnej również datuje przebudowę domu kościelnego na lata 1707–1708; poszerzono wtedy empory, sprawiono potrzebne ławki i założono drugą księgę kościelną z rachunkami i opisem ławek. Wcześniej, jak pisze Hartwich, kazania głoszono po zagrodach.

Według Hartwicha Jan Gülder prowadził gminę w Lipince, po niemiecku Lindenau, przez siedemnaście lat, do 1654 roku, kiedy z powodu wojny i ucieczki parafian przeniósł się do Przezmarku (Preußisch Mark); w 1656 roku gmina powołała Michała Rorinusa, zwanego Dau, w latach 1640–1643 tutejszego nauczyciela, potem rektora w Tczewie i pastora w Lisewie Malborskim, który po roku odszedł do Kończewic (Kunzendorf).

Według Hartwicha pastor Lipinki Andrzej Gailius został w 1660 roku przeegzaminowany przez konsystorz w Elblągu i ordynowany w tamtejszym wielkim kościele farnym przez superintendenta magistra Dawida Kluga. Według kroniki w księdze kościelnej Gailiusa powołano 1 sierpnia 1660 roku, w roku pokoju oliwskiego, a ordynowano 15 sierpnia; zmarł 10 lutego 1690 roku i 19 lutego pochowano go w kościele. Jego najstarszego syna powołano na jego miejsce 4 marca tego samego roku.

Według Hermanna Eckerdta (1868) Michael Thau był w Lipince, po niemiecku Lindenau, do 1643 roku nauczycielem, a potem został tu duchownym.

Według Hartwicha następcą Andrzeja Gailiusa w Lipince był jego syn Jan Henryk Gailius, ordynowany w Zalewie, który zmarł nieżonaty w lutym 1698 roku, w trzydziestym piątym roku życia, i spoczął w kościele pod stopniem ołtarza. Abraham Hartwich (1723) przytacza w całości powołanie, które wystawiła mu gmina Lipinki 25 sierpnia 1698 roku po śmierci pastora Jana Henryka Gaila; podpisał je między innymi graf wałowy Marten Tornier (w przedruku Pareya: Martin Tomier), a gmina przyznała pastorowi 200 marek rocznej pensji oraz dziesięcinę z 54 włók — z każdej po pół korca żyta i pół korca jęczmienia.

Przedruk tego powołania u landrata Pareya (1869) wymienia także pozostałe świadczenia: od każdego gospodarza sześć korców jęczmienia na piwo, korzec pszenicy i korzec owsa, furę siana i trzydzieści wiązek słomy na opał, od całej wsi dwie ćwierci drewna opałowego, a do tego morgę ziemi należącej do wiedemu, czyli uposażenia plebanii, oraz wolny wypas czterech koni, czterech krów i drobnego inwentarza. Abraham Hartwich (1723) zapisał, że wraz z powołaniem do Lipinki otrzymał od gminy list polecający do konsystorza sambijskiego i w ciągu ośmiu dni został przeegzaminowany oraz ordynowany w kościele farnym Löbenichtu w Królewcu przez doktora Fryderyka Deutscha, w obecności dwunastu duchownych; wcześniej był konrektorem szkoły farnej w Löbenichcie.

Według jego zapisu w księdze kościelnej kazanie wstępne wygłosił w 17. niedzielę po Trójcy Świętej, 21 września 1698 roku, a od następnej niedzieli z własnej woli prowadził zamiast nieszporów naukę katechizmu dla nieuczonej i prostej czeladzi. Późniejszy kronikarz Żuław Abraham Hartwich był tu duchownym w latach 1698–1712; Harnoch podaje jako początek rok 1696.

W 1700 roku gmina dostała w darze pozytyw, ale biskup chełmiński Teodor Potocki zakazał go używać i nałożył na Lipinkę i Świerki grzywnę na ołtarze i organy dla kościołów katolickich. Pastor Heinel ze Świerków pisał w 1832 roku, że w dawnych czasach ewangelikom na Żuławach nie pozwalano nawet na organy, a gdy gminy Lipinki i Świerków mimo to jako pierwsze je sprawiły, musiały zapłacić znaczną karę. W pierwszą niedzielę Adwentu 1703 roku Hartwich wprowadził za zgodą gminy publiczną pokutę kościelną, godziny modlitwy i naukę katechizmu dla dzieci.

W 1710 roku zaraza zabrała w Lipince ponad sto osób. Hartwich podaje, że w 1712 roku jego następcą w Lipince został Benjamin Kranich z Allenburga w Prusach, kandydat egzaminowany w Królewcu i ordynowany w Zalewie. Sam Kranich zapisał w księdze, że gmina powołała go 2 lipca 1712 roku, a kazanie wstępne wygłosił w Lipince w 8. niedzielę po Trójcy Świętej. Wykaz duchownych ordynowanych w Gdańsku w latach 1705–1750, który podaje Eduard Schnaase, wymienia dla tej parafii Walthera (1706) i Schrödtera (1736). Następca Kranicha podpisał się w księdze metrykalnej jako Daniel Schröter; założenie księgi przez poprzednika uznał za dobre, ale zapisy imion i dat od 1 lutego 1728 do 5 marca 1736 roku ocenił jako bardzo złe i nieodpowiedzialne.

W kronice parafii zapisał pod datą 13 lutego 1736 roku, jako Daniel Schroeter z Elbląga, że gmina lipińska ustanowiła go swoim duchownym za sprawą królewskiego sołtysa Johanna Rentla. W księdze metrykalnej założonej przez pastora Kranicha ówczesny pastor zapisał, że w pierwsze święto Zesłania Ducha Świętego 1750 roku w kościele w Lipince, wobec licznie zebranej gminy, złożył wyznanie wiary i został przyjęty do Kościoła luterańskiego były mennonita Direck von Hoeck, najstarszy syn gdańszczanina Jeana von Hoecka; kazanie wygłoszono na tekst Listu do Rzymian 8,14.

W 1809 roku parafię połączono ze Świerkami: gmina sprzedała swoją świątynię, a za uzyskane pieniądze wykupiła sobie miejsce w kościele świerkowskim, po czym budowlę w Lipince rozebrano. Urzędowy spis miejscowości rejencji gdańskiej z 1820 roku naliczył tu wcześniej 316 mieszkańców: 131 luteranów, 175 katolików i 10 mennonitów; także wtedy parafią luterańską były Świerki (Tannsee).

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Lindenau jako wieś na prawie chełmińskim. Notował tu 33 budynki mieszkalne i 442 mieszkańców, w tym 223 ewangelików, 213 katolików i sześciu mennonitów. Ewangelicy i katolicy należeli do parafii w Świerkach; miejscowość miała własny okręg szkolny. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom V, 1884) notuje w Lipince, po niemiecku Lindenau, 223 ewangelików, 213 katolików i 6 mennonitów w 33 domach oraz szkołę na miejscu; parafią były Świerki (Tannsee). Kiedy w 1885 roku spisywano mieszkańców, ewangelików było 175 na 329 osób, czyli więcej niż połowa, katolików 139, a 15 osób zaliczono do innych chrześcijan — na Żuławach zwykle mennonitów. Nabożeństw słuchano już wtedy poza wsią, w parafii w Świerkach.

Obok ludności ewangelickiej żyła we wsi niewielka wspólnota mennonicka, odrębna od luterańskiej. Pruski spis mennonitów z 1776 roku wymienia tu rodziny o nazwiskach Dick i Friesen. Po południowej stronie drogi zachował się cmentarz mennonicki z zabytkowym nagrobkiem rodziny Wiens w formie cippusa, o inskrypcjach z lat 1865–1885; ten sam nagrobek bywa jednak wskazywany także na cmentarzu ewangelickim w południowo-zachodniej części wsi i rozbieżność pozostaje nierozstrzygnięta.

Księga pastorów Prus Wschodnich i Zachodnich, wydana przez Verein für Familienforschung in Ost- und Westpreußen, notuje przy tej parafii między innymi tych duchownych (rok to data z hasła, zwykle objęcia urzędu): Andreas Gailus (1660), Abraham Hartwich (1698), Benjamin Kranich (1712), Johann Friedrich Hompesch (1794).

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku zalicza tę miejscowość do parafii Świerki (Tannsee) i podaje tu 276 ewangelików.

🟡 Źródła nie zgadzają się w trzech szczegółach. Kronika w księdze kościelnej Lipinki podaje, że wieś po raz pierwszy obsadzono za wielkiego mistrza Winricha von Kniprode w 1356 roku, a przywilej przytoczony wyżej pochodzi z 2 lutego 1321 roku. Według tej kroniki Andrzej Gailius zmarł 10 lutego 1690 roku, a życiorys z księgi pastorów podaje 10 lutego 1699 roku. Według Hartwicha dom kościelny w Lipince zbudowano w 1638 roku i przedłużono w 1709 roku, a Piotr Birecki (2021) wymienia Lipinkę wśród wsi żuławskich, w których w XVIII wieku stanęły szkieletowe (fachwerkowe) budynki kościelne.

Źródła: H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 100; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preußen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 150, 151, 155, 167, 232, 233, 234; „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, t. V, hasło „Lindenau”; A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 441–442 (hasło Tannsee); B. Schmid, „Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Marienburg”, Danzig 1919, s. 152–153; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen: auf Grund der Materialien der Volkszählung vom 1. Dezember 1885 und anderer amtlicher Quellen, bearb. vom Königlichen statistischen Bureau, powiat malborski, s. 13, poz. 69; „Uebersicht der Bestandtheile und Verzeichniss aller Ortschaften des Danziger Regierungs-Bezirkes”, Danzig 1820, s. 36, nr 75; Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia Online; wojewódzka i konserwatorska ewidencja zabytków; A. Hartwich, „Geographisch-historische Landes-Beschreibung derer dreyen im Pohlnischen Preussen liegenden Werdern”, Königsberg 1723, s. 111, 118, 151–154, 167, 231–233; H. Eckerdt, „Geschichte des Kreises Marienburg”, Marienburg 1868, s. 164; Eduard Schnaase, „Geschichte der evangelischen Kirche Danzigs”, Danzig 1863, s. 420–421; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 150–151, pozycja 73; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 37; „Das Zwischenmanuskript zum Altpreußischen evangelischen Pfarrerbuch”, Hamburg 2012–2014 (QMS 19), t. 2, s. 548; t. 3, s. 723, 833, 988; J. Wiśniewski, „Protestanci, menonici i Żydzi w diecezji pomezańskiej (XVII — XVIII w.) w protokołach wizytacyjnych parafii”, „Studia Elbląskie” XVIII, 2017, s. 62; C. Parey, „Das freicöllmische Patronat über seine evangelischen Kirchen im Marienburger Kreise”, „Altpreußische Monatsschrift” 6, 1869, s. 238–246; Heinel, „Einige Nachrichten über das große Marienburger Werder, besonders in kirchlicher Hinsicht”, „Preußische Provinzial-Blätter” 8, Königsberg 1832, s. 209–229, 317–330 (Internet Archive); Kronika parafii ewangelickiej w Lipince (Lindenau) w księdze kościelnej z lat 1603–1754, z zapiskami pastorów Andreasa Gailiusa, Abrahama Hartwicha i Benjamina Kranicha, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), Archion 23507; Wypisy z księgi metrykalnej parafii ewangelickiej w Lipince (Lindenau) założonej przez pastora Benjamina Kranicha, z dopiskami jego następców, Ewangelickie Archiwum Centralne w Berlinie (EZA), Archion 313094; P. Birecki, „Prusy Królewskie i Książęce. Dwa światy sztuki luterańskiej”, „Studia Elbląskie” XXII (2021), s. 37.