Lipusz — cmentarz ewangelicki

Cmentarz ewangelicki w Lipuszu (po niemiecku Lippusch) leży na leśnej działce przy ulicy Lipowej, na skraju wsi. Jest dziś nieczynny; urządzono na nim lapidarium. Zachowane kamienne obeliski, tablice, elementy ogrodzeń i krzyże rozmieszczono wzdłuż ścieżki i wokół placu z monolitem oraz tablicą pamiątkową w językach polskim i niemieckim. Ostatniego pochówku dokonano w latach dwudziestych XX wieku. Wojewódzka ewidencja zabytków w wykazie dla gminy Lipusz wymienia go pod pozycją 44, na leśnej działce 347/3; Urząd Gminy Lipusz datuje założenie na około 1864 rok, wojewódzka ewidencja zabytków ogólniej — na drugą połowę XIX wieku (karta z 15 września 1985 roku, położenie dokładne).

W 1663 roku sołectwo w Lipuszu otrzymał Adam Schalewin, w 1666 roku młyn Albrecht Mnischko i Albrecht Kropidło, a w 1688 roku Konstancja ze Słuszków Denhoffowa sprzedała pusty dwór Matthiasowi Flissowi. Od 1779 roku folwark z karczmą był w dzierżawie wieczystej Michaela Stolzenberga (35 włók magdeburskich, dziesięciu daników).

Wizytacja katolickiej parafii w Lipuszu z 1766 roku naliczyła na jej terenie 102 luteranów. Ewangelicy Lipusza i okolicy należeli wcześniej do parafii w Kościerzynie.

Dwa razy tutejsza gmina sądziła, że jest u celu, i dwa razy na próżno; dopiero gdy na początku 1864 roku sprawą zajął się zarząd kościerskiego Towarzystwa Gustawa Adolfa, budowa ruszyła. Plac pod kościół i cmentarz darował Rempert, ówczesny właściciel Lipusza. Plac pod cmentarz pochodził z tej samej darowizny co plac pod kościół. Kamień węgielny położono 8 maja 1864 roku, a świątynię poświęcono 8 października tego samego roku; przez trzy poprzednie lata nabożeństwa odprawiano co cztery tygodnie w izbie szkolnej.

Kościół stanął murowany, w formach gotyckich, z apsydą i schodkowym szczytem zachodnim, na którym zawieszono początkowo dwa dzwony. Wieżę poświęcono dopiero 16 maja 1884 roku. Powstanie samodzielnej parafii Benedykt Reszka datuje na rok 1868.

W 1869 roku urzędowy podręcznik rejencji gdańskiej opisywał Lippusch jako wieś chłopską z folwarkiem w dzierżawie wieczystej nad Wdą, z 12 gospodarstwami chłopskimi i 16 zagrodami chałupniczymi. Notował tu 55 budynków mieszkalnych i 664 mieszkańców, w tym 107 ewangelików i 557 katolików. We wsi stały katolicki kościół parafialny i ewangelicki kościół filialny parafii kościerskiej; podręcznik wymieniał też młyn zbożowy z tartakiem, trzy karczmy oraz szkołę ewangelicką i katolicką. Ewangelicy należeli do parafii w Kościerzynie; katolicy — do miejscowej parafii; miejscowość miała własny okręg szkolny.

Agathon Harnoch wymienia parafię jako „Lippusch” w diecezji Pr. Stargard-Berent i notuje przy niej 450 dusz, 26 chrztów, dziesięcioro konfirmowanych, jeden ślub, trzynaście pogrzebów i około dwustu pięćdziesięciu komunikantów, a o posadzie pastorskiej pisze, że trudno ją obsadzić. Cmentarze parafii wymienia dwa — w Lipuszu i w Dziemianach. Zasięg wspólnoty widać w spisach: w wykazie z 1885 roku przy parafii ewangelickiej w Lipuszu stały między innymi Borrowz, Englershütte i obwód leśny Grünthal, a w wykazie z 1 grudnia 1910 roku parafię tę wpisano przy Dziemianach, Kaliszu, Königsdorfie i Kornem.

Sama wieś pozostawała w większości katolicka. Spis z 1 grudnia 1885 roku naliczył w Lipuszu 632 mieszkańców: 520 katolików, 106 ewangelików i sześciu Żydów. Słownik geograficzny podaje 557 katolików i 107 ewangelików w 55 domach, przy 8334 morgach obszaru, a na miejscu odnotowuje kościół katolicki parafialny i „luterski filialny do Kościerzyny”, szkołę katolicką i luterską, tartak, młyn wodny, trzy karczmy oraz dwa doroczne jarmarki, kramne i na bydło. W spisie z 1 grudnia 1910 roku wieś miała 1278 mieszkańców, z czego 356 osób podało niemiecki jako mowę ojczystą; wśród nich było 289 ewangelików, 64 katolików i trzech Żydów, po polsku mówiło zaś 912 osób.

Według Ewangelickiego Archiwum Centralnego w Berlinie zachowały się księgi chrztów z lat 1869–1944, ślubów z lat 1869–1940 i pogrzebów z lat 1869–1943. Wykaz ksiąg Bära z 1908 roku podaje ich początek w 1869 roku, a ponadto spis komunikantów od 1865 roku, konfirmacje od 1897 roku oraz duplikaty chrztów, ślubów i zgonów za lata 1863–1874 w sądzie w Kościerzynie.

W 1891 roku w Lipuszu były dwie posiadłości przemysłowe: papiernia Erdmanna (196 hektarów) i huta szkła Carla Hindenberga (95 hektarów). Księga adresowa majątków z 1903 roku wymienia w Lipuszu 90-hektarowe gospodarstwo w dzierżawie wieczystej z cegielnią i hutą szkła, należące do Meyera z Karlina, a księga z 1912 roku — resztówkę Johannesa Schrödera. W 1928 roku księga adresowa wymienia w Lipuszu już tylko gospodarstwa do 80 hektarów.

Herbert von Schmude, który w połowie 1974 roku objeżdżał cmentarze w okolicach Bytowa, zapisał: „położony na uboczu cmentarz ewangelicki jest ogrodzeniem chroniony przed dalszymi zniszczeniami”. Spisał tu osiemnaście napisów nagrobnych z nazwiskami 25 osób. Na miejscowym cmentarzu katolickim spisał czternaście napisów (17 osób zmarłych przed 1 września 1939 roku), w tym napis z nagrobka hutmistrza tutejszej huty szkła Franza Grafa.

Po 1945 roku świątynia utraciła funkcje sakralne. Stoi przy dzisiejszej ulicy Majkowskiego 2A. Jest wpisana do rejestru zabytków pod numerem A-1112 (dawniej 957) z 14 marca 1986 roku, a od 2002 roku mieści Muzeum Gospodarstwa Wiejskiego.

Opisywana nekropolia to inne miejsce niż cmentarz przykościelny świętego Michała Archanioła przy ulicy Wybickiego, który ewidencja klasyfikuje jako rzymskokatolicki i przy którym stoi kaplica grobowa z 1880 roku. Rejestr zabytków zapisuje ją jako kaplicę rodziny Żelewskich, w piśmiennictwie znaną też jako kaplica Bach-Żelewskich.

🟡 Źródła nie zgadzają się w kilku szczegółach. Rejestr zabytków datuje budowlę na 1865 rok, a kamień węgielny i poświęcenie przypadają na 1864 rok. 🟡 Benedykt Reszka datuje samodzielną parafię na 1868 rok, a podręcznik rejencji z 1869 roku podaje kościół w Lipuszu jako filię parafii kościerskiej.

Almanach parafii Prus Zachodnich z 1913 roku podaje tu 289 ewangelików (razem z przyległymi osadami), a w całej tutejszej parafii 500 dusz.

Źródła: A. Harnoch, „Chronik und Statistik der evangelischen Kirchen in den Provinzen Ost- und Westpreussen”, Neidenburg 1890, s. 456–457; Gemeindelexikon für die Provinz Westpreussen, Berlin 1887 (spis powszechny z 1 grudnia 1885 roku), Kreis Berent; Gemeindelexikon für die Regierungsbezirke Allenstein, Danzig, Marienwerder, Posen, Bromberg und Oppeln, Heft II: Regierungsbezirk Danzig, Berlin 1912 (spis powszechny z 1 grudnia 1910 roku); Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880–1902, t. V, hasło „Lipusz”; B. Reszka, „Ewangelicy na Gochach”, Borowy Młyn — Rumia 2008; Rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, stan na 30 czerwca 2026 roku; wojewódzka ewidencja zabytków, wykaz dla gminy Lipusz (WUOZ w Gdańsku), poz. 29 i 44; Urząd Gminy Lipusz, „Lapidarium cmentarza ewangelickiego w Lipuszu”, lipusz.pl; ewidencja cmentarzy Pomorza (Białe Karty konserwatorskie); M. Bär, „Die Kirchenbücher der Provinz Westpreussen”, Danzig 1908, s. 12, nr 185; ks. W. Kujawski, „Repertorium ksiąg wizytacji kanonicznych biskupów kujawsko-pomorskich przechowywanych w Archiwum Diecezjalnym w Pelplinie, cz. III”, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 91 (2009), księga G63 (1766); H. v. Schmude, „Einige Grabmalinschriften aus Stadt, Kreis und Umgebung von Bütow”, „Familiengeschichtliche Blätter…”, NF t. 2 (1975), nr 13, s. 90–101; H. v. Schmude, „Grabmalinschriften aus Gustkow, Kreis Bütow”, „Familiengeschichtliche Blätter…”, NF t. 2 (1977), nr 19, s. 176–179; Topographisch-statistisches Handbuch des Regierungs-Bezirks Danzig, Danzig 1869, s. 16, pozycja 150; H. Schuch, „Die Zustände der Landbevölkerung im Kreise Berent am Schlusse der polnischen Herrschaft 1772”, „Zeitschrift des Westpreußischen Geschichtsvereins”, z. 15 (1886), s. 88–89; „Handbuch des Grundbesitzes in Westpreussen”, Danzig 1891, s. 4; „Westpreussisches Güter-Adressbuch”, Stettin 1903, s. 4–5; E. Seyfert (oprac.), „Güter-Adreßbuch für die Provinz Westpreußen” (Niekammer's Güter-Adreßbücher, t. II), wyd. 2, Leipzig 1912, s. 4–5; „Księga adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa”, Warszawa 1928, s. 1180; „Die evangelischen Kirchengemeinden in Ostpreußen und Westpreußen in den Pfarr-Almanachen von 1912 und 1913”, wyd. 2, Hamburg 2000 (Sonderschrift 59), almanach Prus Zachodnich 1913, s. 43; Evangelisches Zentralarchiv in Berlin, księgi kościelne Lippusch (EZA 980/5018–5020), ezab.de; hasła „Lipusz” i „Muzeum Gospodarstwa Wiejskiego w Lipuszu” w polskiej Wikipedii.